Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 97/172 · श्लोक 221.1–221.94

पूर्ण अध्याय पाठ94 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 221.1

[य] पूर्वरूपाणि मे राजन पुरुषस्य भविष्यतः पराभविष्यतश चैव तवं मे बरूहि पितामह

[ya] pūrvarūpāṇi me rājana puruṣasya bhaviṣyataḥ parābhaviṣyataśa caiva tavaṃ me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणा:

English

" Yudhishthira said, 'What should be the kind of city within which the king should himself dwell? Should he select one already made or should he cause one to be especially constructed? Tell me this O

अध्याय 12

श्लोक 221.2

[भी] मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति भविष्यतश च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः

[bhī] mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati bhaviṣyataśa ca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ

हिन्दी अर्थ

तदा प्रकाशतेस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव उसका आत्मा प्रकाशित होने लगता है

English

[Bhishma said:] "The mind alone of a man announces his future shapes, what is auspicious to him and what is not to be.

अध्याय 12

श्लोक 221.3

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शरिया शक्रस्य संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śariyā śakrasya saṃvādaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्

English

Here too they cite this ancient tale, the dialogue of Shri with Shakra; learn it, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 221.4

महतस तपसॊ वयुष्ट्या पश्यँल लॊकौ परावरौ सामान्यम ऋषिभिर गत्वा बरह्मलॊकनिवासिभिः

mahatasa tapasò vayuṣṭyā paśya~la lòkau parāvarau sāmānyama ṛṣibhira gatvā barahmalòkanivāsibhiḥ

हिन्दी अर्थ

एष ध्यानपथ: पूर्वो मया समनुवर्णित: स्फुरिष्यति समुदशभ्रान्ता विद्युदम्बुधरे यथा

English

Seeing the higher and lower worlds by the dawn of great austerity, having gone, as common to the sages dwelling in Brahma's world,

अध्याय 12

श्लोक 221.5

बरह्मैवामित दीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः विचचार यथाकामं तरिषु लॊकेषु नारदः

barahmaivāmita dīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ vicacāra yathākāmaṃ tariṣu lòkeṣu nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

अनेकानेक विषयोंसे सम्बन्ध रखनेवाले बहुत-से भिन्न-भिन्न इतिहास भी सुनाये

English

Narada himself, of immeasurable radiance, his sin calmed, of great austerity, roamed at will in the three worlds.

अध्याय 12

श्लोक 221.6

कदा चित परातर उत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि धरुवद्वार भवां गङ्गां जगामावततार च

kadā cita parātara utthāya pispṛkṣuḥ salilaṃ śuci dharuvadvāra bhavāṃ gaṅgāṃ jagāmāvatatāra ca

हिन्दी अर्थ

घिरकर बैठे और मध्यभागमें भी कुशोंसे आच्छादित रहे साम्यमुत्पाद्य मनसा मनस्येव मनो दधत्

English

Once, rising in the morning, wishing to touch pure water, he went to the Ganga with its gate at Dhruva, and descended.

अध्याय 12

श्लोक 221.7

सहस्रनयनश चापि वज्री शम्बर पाकहा तस्या देवर्षिजुष्टायास तीरम अभ्याजगाम ह

sahasranayanaśa cāpi vajrī śambara pākahā tasyā devarṣijuṣṭāyāsa tīrama abhyājagāma ha

हिन्दी अर्थ

यत्राभिध्यां स कुरुते तं वै निरयमृच्छति

English

And the thousand-eyed wielder of the thunderbolt, slayer of Shambara and Paka, came to the bank of that river frequented by divine sages.

अध्याय 12

श्लोक 221.8

ताव आप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतुः नद्याः पुलिनम आसाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालिकम

tāva āplutya yatātmānau kṛtajapyau samāsatuḥ nadyāḥ pulinama āsādya sūkṣmakāñcanavālikama

हिन्दी अर्थ

द्वाभ्यां मुक्त त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च अप्रहर्षमनानन्दमशोकं॑ विगतक्‍क्लमम्

English

Having bathed, the two self-controlled ones sat reciting prayers, having reached the river's sandbank of fine golden sand.

अध्याय 12

श्लोक 221.9

पुण्यकर्मभिर आख्याता देवर्षिकथिताः कथाः चक्रतुस तौ कथाशीलौ शुचि संहृष्टमानसौ पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ

puṇyakarmabhira ākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ cakratusa tau kathāśīlau śuci saṃhṛṣṭamānasau pūrvavṛttavyapetāni kathayantau samāhitau

हिन्दी अर्थ

प्रत्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्व तत् ते भविष्यति

English

Those two, fond of tales, pure and glad in mind, told stories told by divine sages and related by those of holy deeds, attentive, speaking of things free of past events.

अध्याय 12

श्लोक 221.10

अथ भास्करम उद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम पूर्णमन्दलम आलॊक्य ताव उत्थायॊपतस्थतुः

atha bhāskarama udyantaṃ raśmijālapuraskṛtama pūrṇamandalama ālòkya tāva utthāyòpatasthatuḥ

हिन्दी अर्थ

तरह भी घेरते हों तो उन्हें तमोगुणके ही विविध रूप समझे मन: सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च

English

"Bhishma said, 'It is proper, O Bharata, to enquire about the conduct that should be followed and the defences that should be adopted with respect to the city in which, O son of Kunti, a king should reside. I shall, therefore, discourse to thee on the subject, referring especially to the defences of citadels. Having listened to me, thou shouldst make the arrangements required and conduct thyself attentively as directed. Keeping his eye on the six different kinds of citadels, the king should build his cities containing every kind of affluence and every other article of use in abundance. Those six varieties are water-citadels, earth-citadels, hill-citadels, human-citadels, mud-citadels, and forest-citadels. I The king, with his ministers and the army thoroughly loyal to him, should reside in that city which is defended by a citadel which contains an abundant stock of rice and weapons,— which is protected with impenetrable walls and a trench, which teems with elephants and steeds and

अध्याय 12

श्लोक 221.11

अभितस तूदयन्तं तम अर्कम अर्कम इवापरम आकाशे ददृशे जयॊतिर उद्यतार्चिः समप्रभम

abhitasa tūdayantaṃ tama arkama arkama ivāparama ākāśe dadṛśe jayòtira udyatārciḥ samaprabhama

हिन्दी अर्थ

परलोकमें भी सुखी होता है

English

cars, which is inhabited by men possessed of learning and versed in the mechanical arts, where provisions of every kind have been well stored, whose population is virtuous in conduct and clever in business and consists of strong and energetic men and animals, which is adorned with many open squares and rows of shops, where the behaviour of all persons is righteous, where peace prevails, where no danger exists, which blazes with beauty and resounds with music and songs, where the houses are all spacious, were the residents number among them many brave and wealthy individuals, which echoes with the chant of Vedic hymns, where festivities and rejoicings frequently take place, and where the deities are always worshipped, l Residing there, the king should be employed in filling his treasury, increasing his forces, enhancing the number of his friends, and establishing courts of justice. He should cheek all abuses and evils in both his cities and his provinces. He should be employed in collecting provisions of every kind and in filling his arsenals with care. He should also increase his stores of rice and other grain, and strengthen his counsels (with wisdom). He should further, enhance his stores of fuel, iron, chaff, charcoal, timber, horns, bones, bamboos, marrow, oils and ghee, fat, honey, medicines, flax, resinous exudations, rice, weapons, shafts, leather catgut (for bow-strings), caries, and strings and cords made of munja grass and other plants and creepers. He should also increase the number of tanks and well, containing large quantities of water, and should protect all juicy trees. 2 He should entertain with honour and attention preceptors (of different sciences), Ritwijas, and priests, mighty bowmen, persons skilled in architecture, astronomers and astrologers, and physicians, as also all men possessed of wisdom and intelligence and self-restraint and cleverness and courage and learning and high birth and

अध्याय 12

श्लोक 221.12

तयॊः समीपं संप्राप्तं परत्यदृश्यत भारत तत सुपर्णार्क चरितम आस्थितं वैष्नवं पदम भाभिर अप्रतिमं भाति तरैलॊक्यम अवभासयत

tayòḥ samīpaṃ saṃprāptaṃ paratyadṛśyata bhārata tata suparṇārka caritama āsthitaṃ vaiṣnavaṃ padama bhābhira apratimaṃ bhāti tarailòkyama avabhāsayata

हिन्दी अर्थ

सृष्टिसे अलग रहता है अन्योन्यमेतौ ख्यातां च सम्प्रयोगस्तथा तयो:

English

Then, Bharata, there appeared coming near them the course of the Garuda and the sun, the Vaishnava path, shining unequalled with brightness, illuminating the three worlds.

अध्याय 12

श्लोक 221.13

दिव्याभिरूप शॊभाभिर अप्सरॊभिः पुरस्कृताम बृहतीम अंशुमत परख्यां बृहद भानॊर इवार्चिषम

divyābhirūpa śòbhābhira apsaròbhiḥ puraskṛtāma bṛhatīma aṃśumata parakhyāṃ bṛhada bhānòra ivārciṣama

हिन्दी अर्थ

होना समझना चाहिए

English

Preceded by apsarases of divine form and beauty, tall, with the radiance of the great sun's rays,

अध्याय 12

श्लोक 221.14

नक्षत्रकल्पाभरणां तारा भक्तिसमस्रजम शरियं ददृशतुः पद्मां साक्षात पद्मतलस्थिताम

nakṣatrakalpābharaṇāṃ tārā bhaktisamasrajama śariyaṃ dadṛśatuḥ padmāṃ sākṣāta padmatalasthitāma

हिन्दी अर्थ

यथा मत्स्यो जलं॑ चैव सम्प्रयुक्तो तथैव तौ बुद्धि और आत्माकी भी है

English

with ornaments like stars and a garland like rows of stars, they saw Shri, Padma, standing in person on a lotus.

अध्याय 12

श्लोक 221.15

सावरुह्य विमानाग्राद अङ्गनानाम अनुत्तमा अभ्यगच्छत तरिलॊकेशं शक्रं चर्षिं च नारदम

sāvaruhya vimānāgrāda aṅganānāma anuttamā abhyagacchata tarilòkeśaṃ śakraṃ carṣiṃ ca nāradama

हिन्दी अर्थ

परिद्रष्टा गुणानां तु संसृष्टान्मन्यते तथा

English

She, best of women, descending from the front of her aerial car, approached the lord of the three worlds, Shakra, and the sage Narada.

अध्याय 12

श्लोक 221.16

नारदानुगतः साक्षान मघवांस ताम उपागमत कृताञ्जलिपुतॊ देवीं निवेद्यात्मानम आत्मना

nāradānugataḥ sākṣāna maghavāṃsa tāma upāgamata kṛtāñjaliputò devīṃ nivedyātmānama ātmanā

हिन्दी अर्थ

सर्वथा भिन्न है तो भी वह अपनेको उन गुणोंसे संयुक्त मानता है निर्विचेष्टरजानद्धिः परमात्मा प्रदीपवत्

English

Followed by Narada, Maghavan came to the goddess in person, with folded hands, presenting himself.

अध्याय 12

श्लोक 221.17

चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश चापि स सर्ववित देवराजः शरियं राजन वाक्यं चेदम उवाच ह

cakre cānupamāṃ pūjāṃ tasyāśa cāpi sa sarvavita devarājaḥ śariyaṃ rājana vākyaṃ cedama uvāca ha

हिन्दी अर्थ

तथा मन-बुद्धि इन सातोंके द्वारा सम्पूर्ण पदार्थोका अनुभव कराता है

English

And he, all-knowing king of the gods, paid her incomparable honour, and Shri, king, spoke these words.

अध्याय 12

श्लोक 221.18

का तवं केन च कार्येण संप्राप्ता चारुहासिनि कुतश चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं कव च ते शुभे

kā tavaṃ kena ca kāryeṇa saṃprāptā cāruhāsini kutaśa cāgamyate subhru gantavyaṃ kava ca te śubhe

हिन्दी अर्थ

आत्माका यह संयोग अनादि है सत्त्वं मनः संसृजते न गुणान् वै कदाचन

English

"Who are you, and for what purpose have you come, fair-smiling one? From where do you come, fair-browed, and where are you to go, auspicious one?"

अध्याय 12

श्लोक 221.19

[षरी] पुण्येषु तरिषु लॊकेषु सर्वे सथावरजङ्गमः ममात्मभावम इच्छन्तॊ यतन्ते परमात्मना

[ṣarī] puṇyeṣu tariṣu lòkeṣu sarve sathāvarajaṅgamaḥ mamātmabhāvama icchantò yatante paramātmanā

हिन्दी अर्थ

सम्पर्क कदापि नहीं होता

English

[Shri said:] "In the three holy worlds all, moving and unmoving, strive with the highest effort to win my nature.

अध्याय 12

श्लोक 221.20

साहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मि विबॊधिते भूत्यर्थं सर्वभूतानां पद्मा शरीः पद्ममालिनी

sāhaṃ vai paṅkaje jātā sūryaraśmi vibòdhite bhūtyarthaṃ sarvabhūtānāṃ padmā śarīḥ padmamālinī

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतात्मभूस्तस्मात् स गच्छेदुत्तमां गतिम्

English

I am born in a lotus awakened by the sun's rays, for the prosperity of all beings: Padma, Shri, wearing a lotus garland.

अध्याय 12

श्लोक 221.21

अहं लक्ष्मीर अहं भूतिः शरीश चाहं बलसूदन अहं शरद्धा च मेधा च सन्नतिर विजितिः सथितिः

ahaṃ lakṣmīra ahaṃ bhūtiḥ śarīśa cāhaṃ balasūdana ahaṃ śaraddhā ca medhā ca sannatira vijitiḥ sathitiḥ

हिन्दी अर्थ

मननशील मुनि सम्पूर्ण भूतोंका आत्मा होकर परम गतिको प्राप्त होता है अशोचचन्नप्रहृष्यंश्व समो विगतमत्सर:

English

I am Lakshmi, I am Bhuti, I am Shri, slayer of Bala; I am faith and intelligence, humility, victory and stability.

अध्याय 12

श्लोक 221.22

अहं धृतिर अहं सिद्धिर अहं तविड भूतिर एव च अहं सवाहा सवधा चैव संस्तुतिर नियतिः कृतिः

ahaṃ dhṛtira ahaṃ siddhira ahaṃ taviḍa bhūtira eva ca ahaṃ savāhā savadhā caiva saṃstutira niyatiḥ kṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्णनाभिर्य था सूत्र विज्ञेयास्तन्तुवद् गुणा:

English

I am steadiness, success, splendour and prosperity; I am Svaha, Svadha, praise, destiny and doing.

अध्याय 12

श्लोक 221.23

राज्ञां विजयमानानां सेनाग्रेषु धवजेषु च निवासे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च

rājñāṃ vijayamānānāṃ senāgreṣu dhavajeṣu ca nivāse dharmaśīlānāṃ viṣayeṣu pureṣu ca

हिन्दी अर्थ

समान समस्त गुणोंकी सत्ता समझनी चाहिए प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति

English

I dwell at the front of the armies and on the banners of kings who win, in the dwellings of those devoted to dharma, in regions and cities,

अध्याय 12

श्लोक 221.24

जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्व अनिवर्तिनि निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदलन

jitakāśini śūre ca saṃgrāmeṣva anivartini nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdalana

हिन्दी अर्थ

उभयं सम्प्रधार्यतद् व्यवस्येत यथामति

English

in the brave who is victorious, who does not turn back in battle; I dwell in a king of men always, slayer of Bala.

अध्याय 12

श्लोक 221.25

धर्मनित्ये महाबुद्धौ बरह्मण्ये सत्यवादिनि परश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्य अहम

dharmanitye mahābuddhau barahmaṇye satyavādini paraśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmya ahama

हिन्दी अर्थ

विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशय: अवगाहा सुविद्धांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा

English

In one constant in dharma, of great wisdom, devoted to brahmanas, truthful, humble and generous, I always dwell.

अध्याय 12

श्लोक 221.26

असुरेष्व अवसंस पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धना विपारीतांस तु तान बुद्ध्वा तवयि वासम अरॊचयम

asureṣva avasaṃsa pūrvaṃ satyadharmanibandhanā vipārītāṃsa tu tāna buddhvā tavayi vāsama aròcayama

हिन्दी अर्थ

ज्ञानसम्पन्न हो जाते हैं--ऐसा जानो

English

Formerly I lived among the asuras, bound to truth and dharma; knowing them as reversed, I chose to dwell in you."

अध्याय 12

श्लोक 221.27

[षक्र] कथं वृत्तेषु दैत्येषु तवम अवात्सीर वरानने दृष्ट्वा च किम इहागास तवं हित्वा दैतेय दानवान

[ṣakra] kathaṃ vṛtteṣu daityeṣu tavama avātsīra varānane dṛṣṭvā ca kima ihāgāsa tavaṃ hitvā daiteya dānavāna

हिन्दी अर्थ

न तु तप्यति तत्त्वज्ञ: फले ज्ञाते तरत्युत अवेक्ष्य च शनैर्बुद्धया लभते शमनं ततः

English

[Shakra said:] "How did you dwell among the Daityas when they behaved so, fair-faced one? And seeing what, have you left the Daityas and Danavas and come here?"

अध्याय 12

श्लोक 221.28

[षरी] सवधर्मम अनुतिष्ठत्सु धैर्याद अचलितेषु च सवर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता हय अहम

[ṣarī] savadharmama anutiṣṭhatsu dhairyāda acaliteṣu ca savargamārgābhirāmeṣu sattveṣu niratā haya ahama

हिन्दी अर्थ

तत्र तत्र विसृष्टैश्न दुर्वार्यश्षाकृतात्मभि:

English

[Shri said:] "I was devoted to beings who followed their own dharma, unmoved through steadiness, delighting in the path to heaven.

अध्याय 12

श्लोक 221.29

दानाध्ययनयज्ञेज्या गुरु दैवतपूजनम विप्राणाम अतिथीनां च तेषां नित्यम अवर्तत

dānādhyayanayajñejyā guru daivatapūjanama viprāṇāma atithīnāṃ ca teṣāṃ nityama avartata

हिन्दी अर्थ

दुर्निवार्य इन्द्रियोंद्वारा आत्माका साक्षात्कार नहीं कर सकते विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण:

English

Among them giving, study, sacrifice, honouring teachers and deities, and brahmans and guests went on constantly.

अध्याय 12

श्लोक 221.30

सुसंमृष्ट गृहाश चासञ जितस्त्रीका हुताग्नयः गुरु शुश्रूसवॊ दान्ता बरह्मण्याः सत्यवादिनः

susaṃmṛṣṭa gṛhāśa cāsaña jitastrīkā hutāgnayaḥ guru śuśrūsavò dāntā barahmaṇyāḥ satyavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मोसे सम्बन्ध नहीं रह जाता) ये विदुस्तदुभयं पदं सताम्

English

Their houses were well swept, their women controlled, the fires fed; they served their teachers, were self-controlled, devoted to brahmanas and truthful.

अध्याय 12

श्लोक 221.31

शरद्दधाना जितक्रॊधा दानशीलानसूयकाः भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा हय अनीर्षवः

śaraddadhānā jitakròdhā dānaśīlānasūyakāḥ bhṛtaputrā bhṛtāmātyā bhṛtadārā haya anīrṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

दिखायी दे, उसी पथका आश्रय लो)

English

Faithful, conquerors of anger, generous, without envy, they maintained sons, ministers and wives, and were free of jealousy.

अध्याय 12

श्लोक 221.32

अमर्षणा न चान्यॊन्यं सपृहयन्ति कदा चन न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः

amarṣaṇā na cānyònyaṃ sapṛhayanti kadā cana na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

य॑ंज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धि गच्छन्तीह महर्षय: प्राप्त करते हैं

English

Not intolerant, they never craved each other's things, and the steadfast were never tormented by others' prosperity.

अध्याय 12

श्लोक 221.33

दातारः संगृहीतार आर्याः करुणवेदिनः महाप्रसादा ऋजवॊ दृध भक्ता जितेन्द्रियाः

dātāraḥ saṃgṛhītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ mahāprasādā ṛjavò dṛdha bhaktā jitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणणतमानसा:

English

They were givers, gatherers, noble, knowers of compassion, of great kindness, honest, firm in devotion, masters of senses.

अध्याय 12

श्लोक 221.34

संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः परियवादिनः यथार्थमानार्थ करा हरीनिषेधा यतव्रताः

saṃtuṣṭabhṛtyasacivāḥ kṛtajñāḥ pariyavādinaḥ yathārthamānārtha karā harīniṣedhā yatavratāḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मदोषपरिक्षीणा: स्वभावे पर्यवस्थिता: असड्रान्यविवादीनि मन:शान्तिकराणि च

English

They had contented servants and ministers, were grateful, kind in speech, and gave wealth and honour as due, modest, of fixed vows.

अध्याय 12

श्लोक 221.35

नित्यं पर्वसु सुस्नाताः सवनुलिप्ताः सवलंकृताः उपवासतपः शीलाः परतीता बरह्मवादिनः

nityaṃ parvasu susnātāḥ savanuliptāḥ savalaṃkṛtāḥ upavāsatapaḥ śīlāḥ paratītā barahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीन: काष्ठवन्मुनि:

English

Always well bathed at the festivals, well anointed, well adorned, given to fasting and austerity, famed speakers of Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 221.36

नैनान अभ्युदियात सूर्यॊ न चाप्य आसन परगेनिशाः रात्रौ दधि च सक्तूंश च नित्यम एव वयवर्जयन

naināna abhyudiyāta sūryò na cāpya āsana parageniśāḥ rātrau dadhi ca saktūṃśa ca nityama eva vayavarjayana

हिन्दी अर्थ

रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्दया न रसांस्तथा पज्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान्

English

The sun did not rise on them, nor did they sleep at dawn; at night they always avoided curds and barley-meal.

अध्याय 12

श्लोक 221.37

काल्यं घृतं चान्ववेक्षन परयता बरह्मचारिणः मङ्गलान अपि चापश्यन बराह्मणांश चाप्य अपूजयन

kālyaṃ ghṛtaṃ cānvavekṣana parayatā barahmacāriṇaḥ maṅgalāna api cāpaśyana barāhmaṇāṃśa cāpya apūjayana

हिन्दी अर्थ

समाददध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियेः सह पञ्चभि:

English

Pure celibate students looked each morning at ghee, saw auspicious things and honoured brahmanas.

अध्याय 12

श्लोक 221.38

सदा हि ददतां धर्मः सदा चाप्रतिगृह्णताम अर्धं च रात्र्याः सवपतां दिवा चास्वपतां तथा

sadā hi dadatāṃ dharmaḥ sadā cāpratigṛhṇatāma ardhaṃ ca rātryāḥ savapatāṃ divā cāsvapatāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पाँचों इन्द्रियोंसहित चंचल मनको परमात्माके ध्यानमें एकाग्र करे पूर्व ध्यानपथे धीर: समादध्यान्मनो5न्तरा

English

Dharma ever belongs to those who give, ever to those who do not take, to those who sleep half the night and do not sleep by day.

अध्याय 12

श्लोक 221.39

कृपणानाथ वृद्धानां दुर्बलातुर यॊषिताम दायं च संविभागं च नित्यम एवानुमॊदताम

kṛpaṇānātha vṛddhānāṃ durbalātura yòṣitāma dāyaṃ ca saṃvibhāgaṃ ca nityama evānumòdatāma

हिन्दी अर्थ

मनको धीर योगी पुरुष पहले अपने हृदयके भीतर ध्यानमार्ममें एकाग्र करे

English

They ever approved of inheritance and share for the wretched, the helpless, the aged, the weak, the sick and women.

अध्याय 12

श्लोक 221.40

विषण्णं तरस्तम उद्विग्नं भयार्तं वयाधिपीडितम हृतस्वं वयसनार्तं च नित्यम आश्वासयन्ति ते

viṣaṇṇaṃ tarastama udvignaṃ bhayārtaṃ vayādhipīḍitama hṛtasvaṃ vayasanārtaṃ ca nityama āśvāsayanti te

हिन्दी अर्थ

विषयोंकी ओर जानेके लिये चंचल हो उठता है

English

They ever comforted the despondent, the frightened, the agitated, the fear-stricken, the sick, the robbed and the afflicted by calamity.

अध्याय 12

श्लोक 221.41

धर्मम एवान्ववर्तन्त न हिंसन्ति परस्परम अनुकूलांश च कार्येषु गुरु वृद्धॊपसेविनः

dharmama evānvavartanta na hiṃsanti parasparama anukūlāṃśa ca kāryeṣu guru vṛddhòpasevinaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमेवास्य चित्तं च भवति ध्यानवर्त्मनि स्थित साधकका मन भी प्रारम्भमें चंचल होता रहता है

English

They followed dharma alone and did not harm each other; they were agreeable in tasks and served elders.

अध्याय 12

श्लोक 221.42

पितृदेवातिथींश चैव यथावत ते ऽभयपूजयन अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपॊ रताः

pitṛdevātithīṃśa caiva yathāvata te 'bhayapūjayana avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṃ satyatapò ratāḥ

हिन्दी अर्थ

पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत्

English

They properly honoured ancestors, gods and guests, and ate the remains, ever devoted to truth and austerity.

अध्याय 12

श्लोक 221.43

नैके ऽशनन्ति सुसंपन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम सर्वभूतेष्व अवर्तन्त यथात्मनि दयां परति

naike 'śananti susaṃpannaṃ na gacchanti parastriyama sarvabhūteṣva avartanta yathātmani dayāṃ parati

हिन्दी अर्थ

पहुँचकर भ्रान्त-सा होकर वायुके समान चंचल हो उठता है समाददध्यात् पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित्

English

They did not eat alone when well provided, did not go to another's wife, and behaved toward all beings with compassion as toward themselves.

अध्याय 12

श्लोक 221.44

नैवाकाशे न पशुषु नायॊनौ न च पर्वसु इन्द्रियस्य विसर्गं ते ऽरॊचयन्त कदा चन

naivākāśe na paśuṣu nāyònau na ca parvasu indriyasya visargaṃ te 'ròcayanta kadā cana

हिन्दी अर्थ

मुने: समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः

English

Neither by day, nor with animals, nor in a wrong womb, nor on festival days did they ever care to release the senses.

अध्याय 12

श्लोक 221.45

नित्यं दानं तथा दाक्ष्यम आर्जवं चैव नित्यदा उत्साहश चानहंकारः परमं सौहृदं कषमा

nityaṃ dānaṃ tathā dākṣyama ārjavaṃ caiva nityadā utsāhaśa cānahaṃkāraḥ paramaṃ sauhṛdaṃ kaṣamā

हिन्दी अर्थ

न निर्वेद॑ मुनिर्गच्छेत् कु्यादिवात्मनो हितम् सहसा वारिणासिक्ता न यान्ति परिभावनम्

English

Ever giving, skilled, honest, ever energetic and without ego, of highest friendship and forbearance,

अध्याय 12

श्लोक 221.46

सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वाग अनिष्ठुरा मित्रेषु चानभिद्रॊहः सर्वं तेष्व अभवत परभॊ

satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāga aniṣṭhurā mitreṣu cānabhidròhaḥ sarvaṃ teṣva abhavata parabhò

हिन्दी अर्थ

संहरेत् क्रमशश्नैव स सम्यक् प्रशमिष्यति

English

truth, giving, austerity, purity, compassion, unharsh speech, no treachery to friends: all this was in them, lord.

अध्याय 12

श्लोक 221.47

निद्रा तन्द्री रसं परीतिर असूया चानवेक्षिता अरतिश च विषादश च न सपृहा चाविशन्त ता

nidrā tandrī rasaṃ parītira asūyā cānavekṣitā aratiśa ca viṣādaśa ca na sapṛhā cāviśanta tā

हिन्दी अर्थ

पूर्व ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति सुखमेष्यति तत् तस्य यदेवं संयतात्मन:

English

Sleep, drowsiness, passion, envy, disregard, discontent and despondency and longing did not enter them.

अध्याय 12

श्लोक 221.48

साहम एवंगुणेष्व एव दानवेष्व अवसं पुरा परजा सर्गम उपादाय नैकं युगविपर्यमम

sāhama evaṃguṇeṣva eva dānaveṣva avasaṃ purā parajā sargama upādāya naikaṃ yugaviparyamama

हिन्दी अर्थ

मनुष्यको किसी दूसरे पुरुषार्थसे या हैवयोगसे भी नहीं मिल सकता

English

I dwelt long ago among such Danavas, from the creation of beings through more than one reversal of the ages.

अध्याय 12

श्लोक 221.49

ततः कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात अपश्यं विगतं धर्मं कामक्रॊधवशात्मनाम

tataḥ kālaviparyāse teṣāṃ guṇaviparyayāta apaśyaṃ vigataṃ dharmaṃ kāmakròdhavaśātmanāma

हिन्दी अर्थ

गच्छन्ति योगिनो होवं निर्वाणं तन्निरामयम् नानाश्रयाश्व॒ बहव इतिहासा: पृथग्विधा:

English

Then, in the reversal of time, by the reversal of their qualities, I saw dharma gone from those under the sway of desire and anger.

अध्याय 12

श्लोक 221.50

सभा सदां ते वृद्धानां सत्याः कथयतां कथाः पराहसन्न अभ्यसूयंश च सर्ववृद्धान गुणावराः

sabhā sadāṃ te vṛddhānāṃ satyāḥ kathayatāṃ kathāḥ parāhasanna abhyasūyaṃśa ca sarvavṛddhāna guṇāvarāḥ

हिन्दी अर्थ

संदेहो5स्ति तु कश्चिन्मे तद् भवान् वक्तुमहति संदेह रह गया है, उसे आप मुझे बतानेकी कृपा करें

English

In assemblies of the aged, those of lesser virtue laughed at and envied all the elders who told true tales.

अध्याय 12

श्लोक 221.51

यूनः सह समासीनान वृद्धान अभिगतान सतः नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वम अपूजयन

yūnaḥ saha samāsīnāna vṛddhāna abhigatāna sataḥ nābhyutthānābhivādābhyāṃ yathāpūrvama apūjayana

हिन्दी अर्थ

किंफलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापका:

English

They no longer honoured as before the good aged who came to sit with the young, with rising and salutation.

अध्याय 12

श्लोक 221.52

वर्तयन्त्य एव पितरि पुत्राः परभवतात्मनः अमित्रभृत्यतां पराप्य खयापयन्तॊ ऽनपत्रपाः

vartayantya eva pitari putrāḥ parabhavatātmanaḥ amitrabhṛtyatāṃ parāpya khayāpayantò 'napatrapāḥ

हिन्दी अर्थ

लोकोंमें स्थान पाते हैं? जापका इति किज्चैतत् सांख्ययोगक्रियाविधि:

English

Sons, becoming masters, treated their fathers as enemy servants, proclaiming it, shameless.

अध्याय 12

श्लोक 221.53

तथा धर्माद अपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये महतः पराप्नुवन्त्य अर्थांस तेष्व एषाम अभवत सपृहा

tathā dharmāda apetena karmaṇā garhitena ye mahataḥ parāpnuvantya arthāṃsa teṣva eṣāma abhavata sapṛhā

हिन्दी अर्थ

है? क्या यह सांख्ययोग, ध्यानयोग अथवा क्रियायोगका अनुष्ठान है?

English

They hankered after the great wealth gained by deeds blamed and apart from dharma.

अध्याय 12

श्लोक 221.54

उच्छैश चाप्य अवदन रात्रौ नीचैस तत्राग्निर अज्वलत पुत्राः पितॄन अभ्यवदन भार्याश चाभ्यवदन पतीन

ucchaiśa cāpya avadana rātrau nīcaisa tatrāgnira ajvalata putrāḥ pitṝna abhyavadana bhāryāśa cābhyavadana patīna

हिन्दी अर्थ

एतनमे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो हसि मे मतः यमस्य यत् पुरावृत्तं कालस्य ब्राह्णस्य च

English

They spoke loudly at night while the fire burned low; sons spoke back to fathers and wives to husbands.

अध्याय 12

श्लोक 221.55

मातरं पितरं वृद्धम आचार्यम अतिथिं गुरुम गुरुवन नाभ्यनन्दन्त कुमारान नान्वपालयन

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhama ācāryama atithiṃ guruma guruvana nābhyanandanta kumārāna nānvapālayana

हिन्दी अर्थ

तो जपका संन्यास (त्याग) ही बताया गया है

English

They did not honour mother, father, aged teacher, guest or elder, and did not look after the young.

अध्याय 12

श्लोक 221.56

भिक्षां बलिम अदत्त्वा च सवयम अन्नानि भुञ्जते अनिष्ट्वा संविभज्याथ पितृदेवातिथीन गुरून

bhikṣāṃ balima adattvā ca savayama annāni bhuñjate aniṣṭvā saṃvibhajyātha pitṛdevātithīna gurūna

हिन्दी अर्थ

सांख्ययोगौ तु यायुक्तौ मुनिभि: समदर्शिभि: --इन दोनों मार्गोंमें भी मनोनिग्रह और इन्द्रियसंयम आवश्यक माने गये हैं

English

Without giving alms or offerings, they ate food themselves, without sacrifice, not sharing with ancestors, gods, guests and elders.

अध्याय 12

श्लोक 221.57

न शौचम अनुरुध्यन्त तेषां सूदजनास तथा मनसा कर्मणा वाचा भकम आसीद अनावृतम

na śaucama anurudhyanta teṣāṃ sūdajanāsa tathā manasā karmaṇā vācā bhakama āsīda anāvṛtama

हिन्दी अर्थ

सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम्

English

They did not care about purity; their cooks too; in mind, deed and word there was uncovered fault.

अध्याय 12

श्लोक 221.58

विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषक भॊजनम अपावृतं पयॊ ऽतिष्ठद उच्छिष्टाश चास्पृशन घृतम

viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣaka bhòjanama apāvṛtaṃ payò 'tiṣṭhada ucchiṣṭāśa cāspṛśana ghṛtama

हिन्दी अर्थ

यथा निवर्तते कर्म जपतो ब्रह्मचारिण: निवृत्तं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनाश्रयम्

English

Grain lay scattered, food for crows and mice; milk stood uncovered; they touched ghee while unclean.

अध्याय 12

श्लोक 221.59

कुद्दाल पाती पतकं परकीर्णं कांस्यभाजनम दरव्यॊपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत कुतुम्बिनी

kuddāla pātī patakaṃ parakīrṇaṃ kāṃsyabhājanama daravyòpakaraṇaṃ sarvaṃ nānvavaikṣata kutumbinī

हिन्दी अर्थ

कुशै: परिवृतस्तस्मिन् मध्ये छन्न: कुशैस्तथा

English

Spades and spittoons, scattered bronze vessels, and all the household utensils the housewife did not look to.

अध्याय 12

श्लोक 221.60

पराकारागार विध्वंसान न सम ते परतिकुर्वते नाद्रियन्ते पशून बद्ध्वा यवसेनॊदकेन च

parākārāgāra vidhvaṃsāna na sama te paratikurvate nādriyante paśūna baddhvā yavasenòdakena ca

हिन्दी अर्थ

संन्यस्यत्यथवा तां वै समाधौ पर्यवस्थित:

English

They did not repair the ruin of walls and houses, and did not regard animals, tying them up with fodder and water.

अध्याय 12

श्लोक 221.61

बालानां परेक्षमाणानां सवयं भक्षान अभक्षयन तथा भृत्यजनं सर्वं पर्यश्नन्ति च दानवाः

bālānāṃ parekṣamāṇānāṃ savayaṃ bhakṣāna abhakṣayana tathā bhṛtyajanaṃ sarvaṃ paryaśnanti ca dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान् न कर्ता कारणानां च न कार्याणामिति स्थिति:

English

The Danavas ate their own food while children looked on, and gave only leavings to all their servants.

अध्याय 12

श्लोक 221.62

पायसं कृसरं मांसम अपूपान अथ शस्कुलीः अपाचयन्न आत्मनॊ ऽरथे वृथा मांसान्य अभक्षयन

pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsama apūpāna atha śaskulīḥ apācayanna ātmanò 'rathe vṛthā māṃsānya abhakṣayana

हिन्दी अर्थ

नचार्थग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रिय:

English

They cooked milk-rice, sesame rice, meat, cakes and fried cakes for themselves, and ate meat in vain.

अध्याय 12

श्लोक 221.63

उत्सूर्य शायिनश चासन सर्वे चासन परगेनिशाः अवर्तन कलहाश चात्र दिवारात्रं गृहे गृहे

utsūrya śāyinaśa cāsana sarve cāsana parageniśāḥ avartana kalahāśa cātra divārātraṃ gṛhe gṛhe

हिन्दी अर्थ

ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात् उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते

English

They slept after sunrise and woke at dawn; quarrels went on day and night in house after house.

अध्याय 12

श्लोक 221.64

अनार्याश चार्यम आसीनं पर्युपासन न तत्र ह आश्रमस्थान विकर्मस्थाः परद्विषन्ति परस्परम संकराश चाप्य अवर्तन्त न च शौचम अवर्तत

anāryāśa cāryama āsīnaṃ paryupāsana na tatra ha āśramasthāna vikarmasthāḥ paradviṣanti parasparama saṃkarāśa cāpya avartanta na ca śaucama avartata

हिन्दी अर्थ

अमृतस्वरूप विशुद्ध आत्माको प्राप्त होता है

English

The ignoble sat attending an elder; there, those out of their stages, doing wrong deeds, hated one another; mixing arose, and purity did not remain.

अध्याय 12

श्लोक 221.65

ये च वेद विदॊ विप्रा विस्पष्टम अनृचश च ये निरन्तरविशेषास ते बहुमानावमानयॊः

ye ca veda vidò viprā vispaṣṭama anṛcaśa ca ye nirantaraviśeṣāsa te bahumānāvamānayòḥ

हिन्दी अर्थ

एकैवैषा गतिस्तेषामुत यान्त्यपरामपि प्राप्त होते हैं?

English

Brahmanas who knew the Veda and those who clearly did not were without difference; they were bound up in honour and dishonour.

अध्याय 12

श्लोक 221.66

हावम आभरणं वेषं गतिं सथितिम अवेक्षितुम असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम

hāvama ābharaṇaṃ veṣaṃ gatiṃ sathitima avekṣituma asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṃ vidhima

हिन्दी अर्थ

यथा गच्छन्ति निरयाननेकान् पुरुषर्षभ

English

Servants took up a bad practice of looking at fashion, ornaments, dress, gait and stance.

अध्याय 12

श्लोक 221.67

सत्रियः पुरुषवेषेण पुंसः सत्री वेषधारिणः करीदा रतिविहारेषु परां मुदम अवाप्नुवन

satriyaḥ puruṣaveṣeṇa puṃsaḥ satrī veṣadhāriṇaḥ karīdā rativihāreṣu parāṃ mudama avāpnuvana

हिन्दी अर्थ

एकदेशक्रियश्चात्र निरयं स च गच्छति वह नरकमें पड़ता है

English

Women in the dress of men and men in the dress of women found great delight in play and pleasure walks.

अध्याय 12

श्लोक 221.68

परभवद्भिः पुरा दायान अर्हेभ्यः परतिपादितान नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्याद वर्तन्तः संभवेष्व अपि

parabhavadbhiḥ purā dāyāna arhebhyaḥ paratipāditāna nābhyavartanta nāstikyāda vartantaḥ saṃbhaveṣva api

हिन्दी अर्थ

ईदृशो जापको याति निरयं नात्र संशय:

English

What had been given in the past by the wealthy to the worthy, they did not follow, from unbelief, though living in plenty.

अध्याय 12

श्लोक 221.69

मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रम अर्थे संशयिते कव चित बाल कॊत्य अग्रमात्रेण सवार्थेनाघ्नत तद वसु

mitreṇābhyarthitaṃ mitrama arthe saṃśayite kava cita bāla kòtya agramātreṇa savārthenāghnata tada vasu

हिन्दी अर्थ

ऐसा जापक भी नि:संदेह नरकमें ही पड़ता है परावमानी पुरुषो भविता निरयोपग:

English

A friend, asked for help by a friend when the wealth was in doubt, destroyed that wealth for his own purpose, for a mere tip of a thing.

अध्याय 12

श्लोक 221.70

परस्वादान रुचयॊ विपन्य वयवहारिणः अदृश्यन्तार्य वर्णेषु शूद्राश चापि तपॊधनाः

parasvādāna rucayò vipanya vayavahāriṇaḥ adṛśyantārya varṇeṣu śūdrāśa cāpi tapòdhanāḥ

हिन्दी अर्थ

उसीके उपयुक्त नरकमें पड़ता है स एव निरयस्तस्य नासौ तस्मात् प्रमुच्यते

English

Fond of taking others' goods, dealing in markets, they were seen among the noble classes; and even shudras were rich in austerity.

अध्याय 12

श्लोक 221.71

अधीयन्ते ऽवरताः के चिद वृथा वरतम अथापरे अशुश्रूसुर गुरॊः शिष्यः कश चिच छिष्य सखॊ गुरुः

adhīyante 'varatāḥ ke cida vṛthā varatama athāpare aśuśrūsura guròḥ śiṣyaḥ kaśa cica chiṣya sakhò guruḥ

हिन्दी अर्थ

यत्रास्य राग: पतति तत्र तत्रोपपद्यते

English

Some studied without keeping vows, others kept vows in vain; a disciple did not serve his teacher, a teacher became his disciple's friend.

अध्याय 12

श्लोक 221.72

पिता चैव जनित्री च शरान्तौ वृत्तॊत्सवाव इव अप्रभुत्वे सथितौ वृत्थाव अन्नं परार्थयतः सुतान

pitā caiva janitrī ca śarāntau vṛttòtsavāva iva aprabhutve sathitau vṛtthāva annaṃ parārthayataḥ sutāna

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होता है या तिर्यक्-योनियोंमें जाता है स मोहान्निरयं याति तत्र गत्वानुशोचति

English

Father and mother, wearied, were as if at a festival of conduct, powerless, and asked their sons for food in vain.

अध्याय 12

श्लोक 221.73

तत्र वेद विदः पराज्ञा गाम्भीर्ये सगरॊपमाः कृष्यादिष्व अभवन सक्ता मूर्खाः शराद्धान्य अभुञ्जत

tatra veda vidaḥ parājñā gāmbhīrye sagaròpamāḥ kṛṣyādiṣva abhavana saktā mūrkhāḥ śarāddhānya abhuñjata

हिन्दी अर्थ

है और उसमें गिरकर निरन्तर शोकमग्न रहता है

English

There the Veda-knowing wise, deep like the ocean, became attached to farming and the like; fools ate at shraddhas.

अध्याय 12

श्लोक 221.74

परातः परातर च सुप्रश्नं कल्पनं परेषण करियाः शिष्यानुप्रहितास तस्मिन्न अकुर्वन गुरवश च ह

parātaḥ parātara ca supraśnaṃ kalpanaṃ pareṣaṇa kariyāḥ śiṣyānuprahitāsa tasminna akurvana guravaśa ca ha

हिन्दी अर्थ

न सम्पूर्णो न संयुक्तो निरयं सो5नुगच्छति है, वह नरकमें गिरता है

English

The good questions each morning, preparation, sending, and tasks were done by disciples sent by teachers.

अध्याय 12

श्लोक 221.75

शवश्रू शवशुरयॊर अग्रे वधूः परेष्यान अशासत अन्वशासच च भर्तारं समाहूयाभिजल्पती

śavaśrū śavaśurayòra agre vadhūḥ pareṣyāna aśāsata anvaśāsaca ca bhartāraṃ samāhūyābhijalpatī

हिन्दी अर्थ

तद्भूतो जापकः कस्मात् स शरीरमिहाविशेत्

English

A daughter-in-law commanded servants in front of her father- and mother-in-law, and, calling her husband, addressed him.

अध्याय 12

श्लोक 221.76

परयत्नेनापि चारक्षच चित्तं पुत्रस्य वै पिता वयभजंश चापि संरम्भाद दुःखवासं तथावसन

parayatnenāpi cārakṣaca cittaṃ putrasya vai pitā vayabhajaṃśa cāpi saṃrambhāda duḥkhavāsaṃ tathāvasana

हिन्दी अर्थ

प्रशस्तं जापकत्व॑ च दोषाश्रैते तदात्मका: कौतूहलं हि राजन् मे तद् भवान् वक्तुमहति

English

A father, though he guarded his son's mind with effort, shared in anger and lived in sorrow.

अध्याय 12

श्लोक 221.77

अग्निदाहेन चॊरैर वा राजभिर वा हृतं धनम दृष्ट्वा दवेषात पराहसन्त सुहृत संभाविता हय अपि

agnidāhena còraira vā rājabhira vā hṛtaṃ dhanama dṛṣṭvā daveṣāta parāhasanta suhṛta saṃbhāvitā haya api

हिन्दी अर्थ

धर्ममूलाश्रयं वाक्‍्यं शृणुष्वावहितो5नघ

English

Seeing wealth taken by fire, thieves or kings, they laughed from hatred, even those esteemed as friends.

अध्याय 12

श्लोक 221.78

कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरु दाराभिमर्शिनः अभक्ष्य भक्षण रता निर्मर्यादा हतत्विषः

kṛtaghnā nāstikāḥ pāpā guru dārābhimarśinaḥ abhakṣya bhakṣaṇa ratā nirmaryādā hatatviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

नानासंस्थानवर्णानि नानारूपफलानि च आक्रीडा विविधा राजन पद्मिन्यश्वैव काज्चना:

English

The ungrateful, unbelieving, sinful, violators of the teacher's wife, delighting in eating forbidden food, without limit, their lustre gone.

अध्याय 12

श्लोक 221.79

तेष्व एवमादीन आचारान आचरत्सु विपर्यये नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्व इति मे मतिः

teṣva evamādīna ācārāna ācaratsu viparyaye nāhaṃ devendra vatsyāmi dānaveṣva iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

मसरुतां विश्वदेवानां साध्यानामश्चिनोरपि

English

When they were practising such conduct in reversal, I thought: I shall not dwell among the Danavas, lord of the gods.

अध्याय 12

श्लोक 221.80

तां मां सवयम अनुप्राप्ताम अभिनन्द शचीपते तवयार्चितां मां देवेश पुरॊधास्यन्ति देवताः

tāṃ māṃ savayama anuprāptāma abhinanda śacīpate tavayārcitāṃ māṃ deveśa puròdhāsyanti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

आनन्दका भी अभाव है। वह शोक और श्रमसे भी सर्वथा रहित है

English

Welcome me, who have come of myself to you, lord of Shachi; honoured by you, lord of the gods, the gods will set me in front.

अध्याय 12

श्लोक 221.81

यत्राहं तत्र मत कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः सप्त देव्यॊ मयास्तम्यॊ वसं चेष्यन्ति मे ऽसतधा

yatrāhaṃ tatra mata kāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ sapta devyò mayāstamyò vasaṃ ceṣyanti me 'satadhā

हिन्दी अर्थ

स कालस्य प्रभू राजन् स्वर्गस्यापि तथेश्वर: नहीं चलती। वह परमात्मा कालका भी स्वामी और स्वर्गका भी ईश्वर है

English

Where I am, there are my beloved, more excellent, devoted to me, seven goddesses and eight with me; they will bring my wealth.

अध्याय 12

श्लोक 221.82

आशा शरद्धा धृतिः कान्तिर विजितिः सन्नतिः कषमा अस्तमी वृत्तिर एतासां पुरॊगा पाकशासन

āśā śaraddhā dhṛtiḥ kāntira vijitiḥ sannatiḥ kaṣamā astamī vṛttira etāsāṃ purògā pākaśāsana

हिन्दी अर्थ

ईदृशं परमं स्थान निरयास्ते च तादृशा:

English

Hope, faith, steadiness, beauty, victory, humility, forbearance, and eighth livelihood: these are led by me, Pakashasana.

अध्याय 12

श्लोक 221.83

ताश चाहं चासुरांस तयक्त्वा युष्मद विषयम आगता तरिदशेषु निवत्स्यामॊ धर्मनिष्ठान्तर आत्मसु

tāśa cāhaṃ cāsurāṃsa tayaktvā yuṣmada viṣayama āgatā taridaśeṣu nivatsyāmò dharmaniṣṭhāntara ātmasu

हिन्दी अर्थ

तस्य स्थानवरस्येह सर्वे निरयसंज्ञिता: विवादो व्याह्वतः पूर्व तद् भवान् वक्तुमहति

English

Those and I, leaving the asuras, have come to your realm; we shall dwell among the thirty gods whose selves are devoted to dharma."

अध्याय 12

श्लोक 221.84

[भी] इत्य उक्तवचनां देवीम अत्यर्थं तौ ननन्दतुः नारदश च तरिलॊकर्षिर वृत्र हन्ता च वासवः

[bhī] itya uktavacanāṃ devīma atyarthaṃ tau nanandatuḥ nāradaśa ca tarilòkarṣira vṛtra hantā ca vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

विवादकी पहले चर्चा की थी; अतः उसे बतानेकी कृपा करें

English

[Bhishma said:] Hearing the goddess's words, the two, Narada, sage of the three worlds, and Vasava, slayer of Vritra, rejoiced greatly.

अध्याय 12

श्लोक 221.85

ततॊ ऽनल सखॊ वायुः परववौ देव वेश्मसु इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः

tatò 'nala sakhò vāyuḥ paravavau deva veśmasu iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

इक्ष्वाको: सूर्यपुत्रस्य यद् वृत्तं ब्राह्मणगस्थ च यथा स तेषां संवादो यस्मिन् स्थानेडपि चाभवत्

English

Then the wind, friend of fire, blew in the houses of the gods, pleasantly scented, pleasant to touch, bringing delight to all the senses.

अध्याय 12

श्लोक 221.86

शुचौ चाभ्यर्चिते देशे तरिदशाः परायशः सथिताः लक्ष्म्या सहितम आसीनं मघवन्तं दिदृक्षवः

śucau cābhyarcite deśe taridaśāḥ parāyaśaḥ sathitāḥ lakṣmyā sahitama āsīnaṃ maghavantaṃ didṛkṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

षडड्विन्महाप्राज्ञ: पैप्पलादि: स कौशिक:

English

In a pure, honoured place the gods stood in numbers, wishing to see Maghavan seated with Lakshmi.

अध्याय 12

श्लोक 221.87

ततॊ दिवं पराप्य सहस्रलॊचनः; शरियॊपपन्नः सुहृदा सुरर्षिणा रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः; सदः सुराणाम अभिसत्कृतॊ ययौ

tatò divaṃ parāpya sahasralòcanaḥ; śariyòpapannaḥ suhṛdā surarṣiṇā rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ; sadaḥ surāṇāma abhisatkṛtò yayau

हिन्दी अर्थ

वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रय: जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं नस तां किज्चिदब्रवीत्

English

Then the thousand-eyed one, bull of the gods, reaching heaven with Shri and his friend the divine sage, went in the chariot with bay horses, honoured, to the assembly of the gods.

अध्याय 12

श्लोक 221.88

अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः; शरियाश च देव्या मनसा विचारयन शरियै शशंसामर दृष्टपौरुषः; शिवेन तत्रागमनं महर्द्धिमत

atheṅgitaṃ vajradharasya nāradaḥ; śariyāśa ca devyā manasā vicārayana śariyai śaśaṃsāmara dṛṣṭapauruṣaḥ; śivena tatrāgamanaṃ maharddhimata

हिन्दी अर्थ

वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत्

English

Then Narada, pondering in mind the intent of the thunderbolt-bearer and of the goddess Shri, who had seen the manliness of the immortal, told Shri of the auspicious and greatly prospering arrival there.

अध्याय 12

श्लोक 221.89

ततॊ ऽमृतं दयौः परववर्ष भास्वती; पितामहस्यायतने सवयम्भुवः अनाहत दुन्दुभयश च नेदिरे; तथा परसन्नाश च दिशश चकाशिरे

tatò 'mṛtaṃ dayauḥ paravavarṣa bhāsvatī; pitāmahasyāyatane savayambhuvaḥ anāhata dundubhayaśa ca nedire; tathā parasannāśa ca diśaśa cakāśire

हिन्दी अर्थ

पपात देव्या धर्मात्मा वचन चेदमब्रवीत् यदि चापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मन:

English

Then radiant heaven rained nectar in the house of the self-born Grandfather; unstruck drums sounded, and the quarters shone clear.

अध्याय 12

श्लोक 221.90

यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवॊ; न धर्ममार्गाद विचचाल कश चन अनेकरत्राकर भूसना च भूः; सुघॊषघॊषा भुवनौकसां जये

yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavò; na dharmamārgāda vicacāla kaśa cana anekaratrākara bhūsanā ca bhūḥ; sughòṣaghòṣā bhuvanaukasāṃ jaye

हिन्दी अर्थ

जप्यं॑ प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुन: पुन: तत् तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत

English

Vasava rained on the crops in season; no one strayed from the path of dharma; the earth was adorned with many mines of jewels; sounds of victory arose for those who dwelt on earth.

अध्याय 12

श्लोक 221.91

करियाभिरामा मनुजा यशस्विनॊ; बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि सथिताः नरामराः किंनरयक्षराक्षसाः; समृद्धिमन्तः सुखिनॊ यशस्विनः

kariyābhirāmā manujā yaśasvinò; babhuḥ śubhe puṇyakṛtāṃ pathi sathitāḥ narāmarāḥ kiṃnarayakṣarākṣasāḥ; samṛddhimantaḥ sukhinò yaśasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

निरयं नैव याता त्वं यत्र याता द्विजर्षभा:

English

Men delighting in action became renowned, standing in the auspicious path of the virtuous; men, gods, kinnaras, yakshas and rakshasas were prosperous, happy and famous.

अध्याय 12

श्लोक 221.92

न जात्व अकाले कुसुमं कुतः फलं; पपात वृक्षात पवनेरिताद अपि रसप्रदाः कामदुघाश च धेनवॊ; न दारुणा वाग विचचार कस्य चित

na jātva akāle kusumaṃ kutaḥ phalaṃ; papāta vṛkṣāta pavaneritāda api rasapradāḥ kāmadughāśa ca dhenavò; na dāruṇā vāga vicacāra kasya cita

हिन्दी अर्थ

साधये भविता चैतद् यत्त्वयाहमिहार्थिता कालो मृत्युर्यमश्वैव समायास्यन्ति तेडन्तिकम्

English

Never was a flower out of season, much less fruit; none fell from a tree even when blown by wind; cows gave the juice of wishes; no harsh speech passed anyone's lips.

अध्याय 12

श्लोक 221.93

इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः; शरियां च शक्र परमुखैश च दैवतैः पथन्ति ये विप्रसदः समागमे; समृद्धकामाः शरियम आप्नुवन्ति ते

imāṃ saparyāṃ saha sarvakāmadaiḥ; śariyāṃ ca śakra paramukhaiśa ca daivataiḥ pathanti ye viprasadaḥ samāgame; samṛddhakāmāḥ śariyama āpnuvanti te

हिन्दी अर्थ

सदा दान्तो जितक्रोध: सत्यसंधो5नसूयक:

English

Those who read this worship, with all who grant desires, and Shri, and the gods led by Shakra, in a meeting of brahmins, with prosperity of desires gain fortune.

अध्याय 12

श्लोक 221.94

तवया कुरूणां वरयत परचॊदितं; भवाभवस्येह परं निदर्शनम तद अद्य सर्वं परिकीर्तितं मया; परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुम अर्हसि

tavayā kurūṇāṃ varayata paracòditaṃ; bhavābhavasyeha paraṃ nidarśanama tada adya sarvaṃ parikīrtitaṃ mayā; parīkṣya tattvaṃ parigantuma arhasi

हिन्दी अर्थ

साक्षात् प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम् जप्यस्यास्य फल यत्तत् सम्प्राप्तं तच्च मे शूणु

English

This highest example of rise and fall, asked by you, chief of the Kurus, has all been told by me today; you should examine it and grasp the truth."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।