Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 124/172 · श्लोक 273.1–273.63

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 273.1

[भी] वृत्रस्य तु महाराज जवराविष्टस्य सर्वशः अभवन यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु

[bhī] vṛtrasya tu mahārāja javarāviṣṭasya sarvaśaḥ abhavana yāni liṅgāni śarīre tāni me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्र: संशितव्रत: आश्वासितौ निवसत: सम्प्रह्ृष्टो तदा विभो

English

" Yudhishthira said, 'If any person, desiring to accomplish acts (of charity and sacrifices), fails to find (the necessary) wealth, and thirst of wealth overwhelms him, what is that which he must do for obtaining

अध्याय 12

श्लोक 273.2

जवलितास्यॊ ऽभवद घॊरॊ वैवर्ण्यं चागमत परम गात्रकम्पश च सुमहाञ शवासश चाप्य अभवन महान रॊमहर्शश च तीव्रॊ ऽभून निःश्वासश च महान नृप

javalitāsyò 'bhavada ghòrò vaivarṇyaṃ cāgamata parama gātrakampaśa ca sumahāña śavāsaśa cāpya abhavana mahāna ròmaharśaśa ca tīvrò 'bhūna niḥśvāsaśa ca mahāna nṛpa

हिन्दी अर्थ

ठोंकते हुए स्पष्ट वाणीमें बोले, मैंने धर्मको प्राप्त कर लिया

English

His mouth blazed dreadfully, he became greatly pale, a great trembling of the limbs and a great panting seized him, and a fierce horripilation and a great sigh, king.

अध्याय 12

श्लोक 273.3

शिवा चाशिव संकाशा तस्य वक्त्रात सुदारुणा निष्पपात महाघॊरा समृतिः सा तस्य भारत उल्काश च जवलितास तस्य दीप्ताः पार्श्वे परपेदिरे

śivā cāśiva saṃkāśā tasya vaktrāta sudāruṇā niṣpapāta mahāghòrā samṛtiḥ sā tasya bhārata ulkāśa ca javalitāsa tasya dīptāḥ pārśve parapedire

हिन्दी अर्थ

सुलभ हुआ? यह सब पूर्णरूपसे मुझे बताओ उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित्

English

From his mouth issued a dreadful, inauspicious-seeming jackal-cry, a great horror, and its memory; blazing meteors fell burning at his side.

अध्याय 12

श्लोक 273.4

गृध्रकङ्कवडाश चैव वाचॊ ऽमुञ्चन सुदारुणाः वृत्रस्यॊपरि संहृष्टाश चक्रवत परिबभ्रमुः

gṛdhrakaṅkavaḍāśa caiva vācò 'muñcana sudāruṇāḥ vṛtrasyòpari saṃhṛṣṭāśa cakravata paribabhramuḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा ब्रद्म सम्पद्यते तदा

English

Vultures, herons and cranes uttered dreadful cries and, rejoicing, wheeled like a wheel over Vritra.

अध्याय 12

श्लोक 273.5

ततस तं रथम आस्थाय देवाप्यायितम आहवे वज्रॊद्यत करः शक्रस तं दैत्यं परत्यवैक्षत

tatasa taṃ rathama āsthāya devāpyāyitama āhave vajròdyata karaḥ śakrasa taṃ daityaṃ paratyavaikṣata

हिन्दी अर्थ

व्यापत्तिं कर्मणां दृष्टवा जुगुप्सन्ति जना: सदा भूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम्

English

Then, mounting that chariot, strengthened by the gods in battle, Shakra with the thunderbolt raised in hand looked at the Daitya.

अध्याय 12

श्लोक 273.6

अमानुषम अथॊ नादं स मुमॊच महासुरः वयजृम्भत च राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः अथास्य जृम्भतः शक्रस ततॊ वज्रम अवासृजत

amānuṣama athò nādaṃ sa mumòca mahāsuraḥ vayajṛmbhata ca rājendra tīvrajvarasamanvitaḥ athāsya jṛmbhataḥ śakrasa tatò vajrama avāsṛjata

हिन्दी अर्थ

एतदीदृशकं धर्म प्रशंसन्ति मनीषिण:

English

The great asura let out an inhuman cry and yawned, king of kings, joined with a fierce fever; and as he yawned, Shakra hurled the thunderbolt.

अध्याय 12

श्लोक 273.7

सवज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशॊपमः कषिप्रम एव महाकायं वृत्रं दैत्यम अपातयत

savajraḥ sumahātejāḥ kālāgnisadṛśòpamaḥ kaṣiprama eva mahākāyaṃ vṛtraṃ daityama apātayata

हिन्दी अर्थ

वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतम् अतः: स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले

English

The thunderbolt of great splendour, like the fire of time, quickly felled the huge-bodied Daitya Vritra.

अध्याय 12

श्लोक 273.8

ततॊ नादः समभवत पुनर एव समन्ततः वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ

tatò nādaḥ samabhavata punara eva samantataḥ vṛtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā devānāṃ bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

पाप लगता है और उस कर्ममें भी विपरीतता आ जाती है

English

Then a great shout arose again on every side from the gods, Bharata, seeing Vritra slain.

अध्याय 12

श्लोक 273.9

वृत्रं तु हत्वा भगवान दानवारिर महायशः वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवम एव समाविशत

vṛtraṃ tu hatvā bhagavāna dānavārira mahāyaśaḥ vajreṇa viṣṇuyuktena divama eva samāviśata

हिन्दी अर्थ

नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा देवताओंकी पूजा हो सकती है

English

Having slain Vritra, the blessed, greatly famous enemy of the Danavas entered heaven with the thunderbolt joined with Vishnu.

अध्याय 12

श्लोक 273.10

अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीराद अभिनिःसृता बरह्महत्या महाघॊरा रौद्रा लॊकभयावहा

atha vṛtrasya kauravya śarīrāda abhiniḥsṛtā barahmahatyā mahāghòrā raudrā lòkabhayāvahā

हिन्दी अर्थ

तथापि जाजलि मुनि हिले-डुले नहीं

English

"Bhishma said, 'He that regards everything (viz., joy and sorrow, honour and insult, etc.,) with an equal eye, that never exerts himself (for gratifying his desire for earthly possessions), that practises truthfulness of speech, that is freed from all kinds of attachment, and that has no desire for action, is, O Bharata, a happy man. These five, the ancients say, are the means for the acquisition of perfect tranquillity or emancipation. These are called Heaven. These are Religion. These constitute the highest happiness. In this connection is cited the old narrative of what Manki had sung, when freed from attachments, Listen to it, O Yudhishthira! Desirous of wealth, Manki found that he was repeatedly doomed to disappointments. At last with a little remnant of his property he purchased a couple of young bulls with a yoke for training them (to agricultural labour). One day the two bulls properly tied to the yoke, were taken out for training (in the fields). Shying at the sight of a camel that was lying down on the road, the animals suddenly ran towards the camel, and fell upon its neck. Enraged at finding the bulls fall upon its neck, the camel, endued with great speed, rose up and ran at a quick pace, bearing away the two helpless creatures dangling on either side of its neck. Beholding his two bulls thus borne away by that strong camel, and seeing that they were at the point of death, Manki began to say, 'If wealth be not ordained by destiny, it can never be acquired by even a clever man exerting himself with attention and confidence and accomplishing with skill all that is necessary towards that end. I had, before this, endeavoured by diverse means and devotion to earn wealth. Behold this misfortune brought about by destiny to the property I had! My bulls are borne away, rising and falling, as the camel is running in an uneven course. This occurrence seems to be an accident, l Alas, those dear bulls of mine are dangling on the camel's neck like a couple of gems! This is only the result of Destiny. Exertion is futile in what is due to Chance. Or, if the existence of anything like Exertion

अध्याय 12

श्लोक 273.11

करालवदना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला परकीर्णमूर्धजा चैव घॊरनेत्रा च भारत

karālavadanā bhīmā vikṛtā kṛṣṇapiṅgalā parakīrṇamūrdhajā caiva ghòranetrā ca bhārata

हिन्दी अर्थ

बुबुधे तांस्तु स मुनिर्जातपक्षान् कुलिड्रकान् शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजै: सह

English

(as an agent in the production of results) be admitted, a deeper search would discover Destiny to be at the bottom, l Hence, the person that desires happiness should renounce all attachment. The man without attachments, no longer cherishing any desire for earning wealth, can sleep happily. Ho, it was well said by Suka while going to the great forest from his father's abode, renouncing everything! 2— Amongst these two, viz., one who obtains the fruition of all his wishes, and one who casts off every wish, the latter, who renounces all, is superior to the former who obtains the fruition of all. No one could ever attain to the end of desire. 3 Only he that is destitute of knowledge and judgments feels an avidity for protecting his body and life. —Forbear from every desire for action. O my Soul that art

अध्याय 12

श्लोक 273.12

कपालमालिनी चैव कृशा च भरतर्षभ रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवस्त्रनिवासिनी

kapālamālinī caiva kṛśā ca bharatarṣabha rudhirārdrā ca dharmajña cīravastranivāsinī

हिन्दी अर्थ

सायं सायं द्विजान् विप्रो न चाकम्पत जाजलि:

English

Skull-garlanded, lean, bloodied, Bharata, knower of dharma, clad in bark,

अध्याय 12

श्लोक 273.13

साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहा वज्रिणं मृगयाम आस तदा भरतसत्तम

sābhiniṣkramya rājendra tādṛgrūpā bhayāvahā vajriṇaṃ mṛgayāma āsa tadā bharatasattama

हिन्दी अर्थ

त्यक्ता मातापितृभ्यां ते न चाकम्पत जाजलि: उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थ शकुन्तका:

English

she came out, king of kings, in such a form, terrible, and then sought the wielder of the thunderbolt, best of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 273.14

कस्य चित तव अथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन सवर्गायाभिमुखः परायाल लॊकानां हितकाम्यया

kasya cita tava atha kālasya vṛtrahā kurunandana savargāyābhimukhaḥ parāyāla lòkānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

लिये वहीं आते थे

English

After some time the slayer of Vritra, delight of the Kurus, went toward heaven, wishing the good of the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 273.15

बिसान निःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत तदा

bisāna niḥsaramāṇaṃ tu dṛṣṭvā śakraṃ mahaujasama kaṇṭhe jagrāha devendraṃ sulagnā cābhavata tadā

हिन्दी अर्थ

वहाँ लौटते थे, तबतक भी जाजलि मुनि हिले-डुले नहीं नैवागच्छंस्ततो राजन् प्रातिष्ठत स जाजलि:

English

Seeing the mighty Shakra coming out of the lotus-stalk, she seized the lord of the gods by the neck, and clung well.

अध्याय 12

श्लोक 273.16

स हि तस्मिन समुत्पन्ने बरह्महत्या कृते भये नलिन्यां बिसमध्यस्थॊ बभूवाब्द गणान बहून

sa hi tasmina samutpanne barahmahatyā kṛte bhaye nalinyāṃ bisamadhyasthò babhūvābda gaṇāna bahūna

हिन्दी अर्थ

आये, तब जाजलि मुनि वहाँसे अन्यत्र चल दिये

English

When that fear of Brahmin-slaying arose for him, he stayed hidden in the middle of a lotus-stalk in a lotus pond for many years.

अध्याय 12

श्लोक 273.17

अनुसृत्य तु यत्नात स तया वै बरह्महत्यया तदा गृहीतः कौरव्य निश्चेष्टः समपद्यत

anusṛtya tu yatnāta sa tayā vai barahmahatyayā tadā gṛhītaḥ kauravya niśceṣṭaḥ samapadyata

हिन्दी अर्थ

सिद्धो5स्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत् मानने लगे कि मैं सिद्ध हो गया, फिर तो उनके भीतर अहंकार आ गया

English

Pursued with effort by that Brahmin-slaying, he was seized, Kauravya, and became motionless.

अध्याय 12

श्लोक 273.18

तस्या वयपॊहने शक्रः परं यत्नं चकार ह न चाशकत तां देवेन्द्रॊ बरह्महत्यां वयपॊहितुम

tasyā vayapòhane śakraḥ paraṃ yatnaṃ cakāra ha na cāśakata tāṃ devendrò barahmahatyāṃ vayapòhituma

हिन्दी अर्थ

सम्भावितात्मा सम्भाव्य भृशं प्रीतमना5भवत्

English

Shakra made the greatest effort to remove her, but the lord of the gods could not remove the Brahmin-slaying.

अध्याय 12

श्लोक 273.19

गृहीत एव तु तया देवेन्द्रॊ भरतर्षभ पितामहम उपागम्य शिरसा परत्यपूजयत

gṛhīta eva tu tayā devendrò bharatarṣabha pitāmahama upāgamya śirasā paratyapūjayata

हिन्दी अर्थ

गया हुआ देख अपनी सिद्धिकी सम्भावना करके मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए आस्फोटयत् तथा55काशे धर्म: प्राप्तो मयेति वै

English

Seized by her, the lord of the gods, bull of the Bharatas, approached the Grandfather and honoured him with his head.

अध्याय 12

श्लोक 273.20

जञात्वा गृहीतं शक्रं तु दविजप्रवहहत्यया बरह्मा संचिन्तयाम आस तदा भरतसत्तम

jañātvā gṛhītaṃ śakraṃ tu davijapravahahatyayā barahmā saṃcintayāma āsa tadā bharatasattama

हिन्दी अर्थ

धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले पृथिवीमचरद् राजन् यत्र सायंगृहो मुनि:

English

Knowing Shakra seized by the killing of a brahmana, Brahma then thought, best of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 273.21

ताम उवाच महाबाहॊ बरह्महत्यां पितामहः सवरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्न इव भारत

tāma uvāca mahābāhò barahmahatyāṃ pitāmahaḥ savareṇa madhureṇātha sāntvayanna iva bhārata

हिन्दी अर्थ

विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः

English

The Grandfather, mighty-armed, spoke to the Brahmin-slaying, soothing her as it were, with a sweet voice, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 273.22

मुच्यतां तरिदशेन्द्रॊ ऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि बरूहि किं ते करॊम्य अद्य कामं कं तवम इहेच्छसि

mucyatāṃ taridaśendrò 'yaṃ matpriyaṃ kuru bhāmini barūhi kiṃ te karòmya adya kāmaṃ kaṃ tavama ihecchasi

हिन्दी अर्थ

समुत्थाय सुसंदृष्ट: स्वागतेनाभ्यपूजयत् स्वागत-सत्कार किया

English

"Let this lord of the thirty gods be released; do what pleases me, lady; say what I can do for you today, what wish you desire here."

अध्याय 12

श्लोक 273.23

[बरह्महत्या] तरिलॊकपूजिते देवे परीते तरैलॊक्यकर्तरि कृतम एवेह मन्ये ऽहं निवासं तु विधत्स्व मे

[barahmahatyā] tarilòkapūjite deve parīte tarailòkyakartari kṛtama eveha manye 'haṃ nivāsaṃ tu vidhatsva me

हिन्दी अर्थ

ब्रवीमि यत् तु वचन तच्छुणुष्व द्विजोत्तम

English

[Brahmahatya said:] "The god honoured by the three worlds being pleased, the maker of the three worlds, I think it done; but ordain a dwelling for me.

अध्याय 12

श्लोक 273.24

तवया कृतेयं मर्यादा लॊकसंरक्षणार्थिना सथापना वै सुमहती तवया देवप्रवर्तिता

tavayā kṛteyaṃ maryādā lòkasaṃrakṣaṇārthinā sathāpanā vai sumahatī tavayā devapravartitā

हिन्दी अर्थ

न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन गये, तब उन पक्षियोंके पालनजनित धर्मको आप बहुत बड़ा मानने लगे

English

This limit was made by you, wishing the protection of the worlds; a very great establishment was set by you, set in motion by the gods.

अध्याय 12

श्लोक 273.25

परीते तु तवयि धर्मज्ञ सर्वलॊकेश्वरे परभॊ शक्राद अपगमिष्यामि निवासं तु विधत्स्व मे

parīte tu tavayi dharmajña sarvalòkeśvare parabhò śakrāda apagamiṣyāmi nivāsaṃ tu vidhatsva me

हिन्दी अर्थ

करवाणि प्रियं कि ते तद् ब्रूहि द्विजसत्तम

English

When you are pleased, knower of dharma, lord of all worlds, I shall depart from Shakra; ordain a dwelling for me."

अध्याय 12

श्लोक 273.26

[भी] तथेति तां पराह तदा बरह्महत्यां पितामहः उपायतः स शक्रस्य बरह्महत्यां वयपॊहत

[bhī] tatheti tāṃ parāha tadā barahmahatyāṃ pitāmahaḥ upāyataḥ sa śakrasya barahmahatyāṃ vayapòhata

हिन्दी अर्थ

सा प्रिय कार्य करूँ? एकषष्ट्यधिकद्वधिशततमो5ध्याय:

English

[Bhishma said:] "So be it," the Grandfather then said to the Brahmin-slaying, and by a means he removed the Brahmin-slaying from Shakra.

अध्याय 12

श्लोक 273.27

ततः सवयम्भुवा धयातस तत्र वह्निर महात्मना बरह्माणम उपसंगम्य ततॊ वचनम अब्रवीत

tataḥ savayambhuvā dhayātasa tatra vahnira mahātmanā barahmāṇama upasaṃgamya tatò vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

करनेवालोंमें श्रेष्ठ मतिमान् जाजलिने यह बात कही

English

Then Agni, meditated upon by the great-souled Self-born, approached Brahma and spoke.

अध्याय 12

श्लोक 273.28

पराप्तॊ ऽसमि भगवन देव तवत्सकाशम अरिंदम यत कर्तव्यं मया देव तद भवान वक्तुम अर्हति

parāptò 'sami bhagavana deva tavatsakāśama ariṃdama yata kartavyaṃ mayā deva tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

वनस्पतीनोषधीश्व तेषां मूलफलानि च और फल आदि बेचा करते हो

English

"I have come to you, blessed god, scourge of foes; what is to be done by me, god, you should tell."

अध्याय 12

श्लोक 273.29

[बरह्मा] बहुधा विभजिष्यामि बरह्महत्याम इमाम अहम शक्रस्याद्य विमॊक्षार्थं चतुर्भागं परतीच्छ मे

[barahmā] bahudhā vibhajiṣyāmi barahmahatyāma imāma ahama śakrasyādya vimòkṣārthaṃ caturbhāgaṃ paratīccha me

हिन्दी अर्थ

एतदाचक्ष्व मे सर्व नेखिलेन महामते

English

[Brahma said:] "I shall divide this Brahmin-slaying in many ways for the release of Shakra today; take a fourth part of me."

अध्याय 12

श्लोक 273.30

[अग्नि] मम मॊक्षस्य कॊ ऽनतॊ वै बरह्मन धयायस्स्व वै परभॊ एतद इच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतॊ लॊकपूजितः

[agni] mama mòkṣasya kò 'natò vai barahmana dhayāyassva vai parabhò etada icchāmi vijñātuṃ tattvatò lòkapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

या वृत्ति: स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले

English

[Agni said:] "What is the end of my release, Brahma? Think, lord; I wish to know this truly, honoured by the worlds."

अध्याय 12

श्लोक 273.31

[बरह्मा] यस तवां जवलन्तम आसाद्य सवयं वै मानवः कव चित बीजौषधि रसैर बह्ने न यक्ष्यति तमॊवृतः

[barahmā] yasa tavāṃ javalantama āsādya savayaṃ vai mānavaḥ kava cita bījauṣadhi rasaira bahne na yakṣyati tamòvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्वाह करता हूँ बड़ी वस्तुओंको मैं दूसरोंसे खरीदकर बेचता हूँ

English

[Brahma said:] "Whoever, a man in darkness, when you are blazing, does not sacrifice to you in the fire with seed, herb and juice,

अध्याय 12

श्लोक 273.32

तम एषा यास्यति कषिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति बरह्महत्या हव्यवाहव्येतु ते मानसज्वरः

tama eṣā yāsyati kaṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati barahmahatyā havyavāhavyetu te mānasajvaraḥ

हिन्दी अर्थ

क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्तादमायया

English

the Brahmin-slaying will quickly go to him and dwell there itself; carrier of oblations, let the fever of your mind go."

अध्याय 12

श्लोक 273.33

[भी] इत्य उक्तः परतिजग्राह तद वचॊ हव्यकव्य भुक पितामहस्य भगवांस तथाच तद अभूत परभॊ

[bhī] itya uktaḥ paratijagrāha tada vacò havyakavya bhuka pitāmahasya bhagavāṃsa tathāca tada abhūta parabhò

हिन्दी अर्थ

दूसरोंसे खरीदकर बेचता हूँ। माल बेचनेमें छल-कपट एवं असत्यसे काम नहीं लेता कर्मणा मनसा वाचा स धर्म वेद जाजले

English

[Bhishma said:] Thus addressed, the eater of oblations and offerings to ancestors accepted that word of the Grandfather, and so it came to be, lord.

अध्याय 12

श्लोक 273.34

ततॊ वृक्षौषधि तृणं समाहूय पितामहः इमम अर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे

tatò vṛkṣauṣadhi tṛṇaṃ samāhūya pitāmahaḥ imama arthaṃ mahārāja vaktuṃ samupacakrame

हिन्दी अर्थ

तुला मे सर्वभूतेषु समा तिषतति जाजले

English

Then the Grandfather, calling together the trees, herbs and grasses, began to speak this matter, great king.

अध्याय 12

श्लोक 273.35

ततॊ वृक्षौषधि तृणं तथैवॊक्तं यथातथम वयथितं वह्निवद राजन बरह्माणम इदम अब्रवीत

tatò vṛkṣauṣadhi tṛṇaṃ tathaivòktaṃ yathātathama vayathitaṃ vahnivada rājana barahmāṇama idama abravīta

हिन्दी अर्थ

सबके लिये बराबर तौलती है आकाशस्येव विप्रेन्द्र पश्यँललोकस्य चित्रताम्

English

Then the trees, herbs and grass, being told as it was, trembled like fire, king, and said to Brahma:

अध्याय 12

श्लोक 273.36

अस्माकं बरह्महत्यातॊ कॊ ऽनयॊ लॊकपितामह सवभावनिहतान अस्मान न पुनर हन्तुम अर्हसि

asmākaṃ barahmahatyātò kò 'nayò lòkapitāmaha savabhāvanihatāna asmāna na punara hantuma arhasi

हिन्दी अर्थ

सम॑ मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञज्चनम्

English

"Who else but us, grandfather of the world, for the Brahmin-slaying? Struck by our own nature, you should not strike us again.

अध्याय 12

श्लोक 273.37

वयम अग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम सहामः सततं देव तथा छेदन भेदनम

vayama agniṃ tathā śītaṃ varṣaṃ ca pavaneritama sahāmaḥ satataṃ deva tathā chedana bhedanama

हिन्दी अर्थ

और मिट्टीके ढेले, पत्थर तथा सुवर्णको समान समझनेवाला जानो देवैरपिहितद्वारा: सोपमा पश्यतो मम

English

We bear fire, cold, rain and wind constantly, god, and cutting and splitting.

अध्याय 12

श्लोक 273.38

बरह्महत्याम इमाम अद्य भवतः शासनाद वयम गरहीष्यामस तरिलॊकेश मॊक्षं चिन्तयतां भवान

barahmahatyāma imāma adya bhavataḥ śāsanāda vayama garahīṣyāmasa tarilòkeśa mòkṣaṃ cintayatāṃ bhavāna

हिन्दी अर्थ

तथार्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा

English

This Brahmin-slaying today we shall take at your command, lord of the three worlds; think of our release."

अध्याय 12

श्लोक 273.39

[बरह्मा] पर्वकाले तु संप्राप्ते यॊ वै छेदन भेदनम करिष्यति नरॊ मॊहात तम एषानुगमिष्यति

[barahmā] parvakāle tu saṃprāpte yò vai chedana bhedanama kariṣyati narò mòhāta tama eṣānugamiṣyati

हिन्दी अर्थ

मनसे भी धन और विषय-भोगोंकी इच्छा दूर हो गयी है ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है

English

[Brahma said:] "At the time of the joint, whoever through delusion cuts and splits, this will follow him."

अध्याय 12

श्लोक 273.40

[भी] ततॊ वृक्षौषधि तृणम एवम उक्तं महात्मना बरह्माणम अभिसंपूज्य जगामाशु यथागतम

[bhī] tatò vṛkṣauṣadhi tṛṇama evama uktaṃ mahātmanā barahmāṇama abhisaṃpūjya jagāmāśu yathāgatama

हिन्दी अर्थ

मनुष्य ब्रह्मभावको प्राप्त होता है यो5भय: सर्वभूतानां स प्राप्रोत्यभयं पदम्

English

[Bhishma said:] The trees, herbs and grass, thus addressed by the great soul, honoured Brahma and went quickly as they had come.

अध्याय 12

श्लोक 273.41

आहूयाप्रसरॊ देवस ततॊ लॊकपितामहः वाचा मधुरया पराह सान्त्वयन्न इव भारत

āhūyāprasarò devasa tatò lòkapitāmahaḥ vācā madhurayā parāha sāntvayanna iva bhārata

हिन्दी अर्थ

वाक् क्रूराद् दण्डपरुषात् स प्राप्रोति महद् भयम्

English

Then the Grandfather, calling the apsarases, spoke to them with sweet speech, soothing as it were, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 273.42

इयम इन्द्राद अनुप्राप्ता बरह्महत्या वराङ्गनाः चतुर्थम अस्या भागं हि मयॊक्ताः संप्रतीच्छत

iyama indrāda anuprāptā barahmahatyā varāṅganāḥ caturthama asyā bhāgaṃ hi mayòktāḥ saṃpratīcchata

हिन्दी अर्थ

अनुवर्तामहे वृत्तमहिंस्राणां महात्मनाम् तेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान् वा विमुहते

English

"This Brahmin-slaying, fair ladies, has come from Indra; you are told: accept a fourth part of her."

अध्याय 12

श्लोक 273.43

[अप्सरस] गरहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात मॊक्षं समयतॊ ऽसमाकं चिन्तयस्व पितामह

[apsarasa] garahaṇe kṛtabuddhīnāṃ deveśa tava śāsanāta mòkṣaṃ samayatò 'samākaṃ cintayasva pitāmaha

हिन्दी अर्थ

एवं यः साधुभिरद्दान्तश्चरेदद्रोहचेतसा

English

[The apsarases said:] "For us whose minds are set on seizing, by your command, lord of the gods, think of our release, Grandfather."

अध्याय 12

श्लोक 273.44

[बरह्मा] रजस्वलासु नारीषु यॊ वै मैथुनम आचरेत तम एषा यास्यति कषिप्रं वयेतु वॊ मानसॊ जवरः

[barahmā] rajasvalāsu nārīṣu yò vai maithunama ācareta tama eṣā yāsyati kaṣipraṃ vayetu vò mānasò javaraḥ

हिन्दी अर्थ

यदृच्छयैव काछ्ेन सन्धिं गच्छेत केनचित् तृणकाष्ठकरीषाणि कदाचिजन्न समीक्षया

English

[Brahma said:] "Whoever has union with women in their courses, her it will quickly go to; let the fever of your mind go."

अध्याय 12

श्लोक 273.45

[भी] तथेति हृष्टमनस उक्त्वाथाप्सरसां गणाः सवानि सथानानि संप्राप्य रेमिरे भरतर्षभ

[bhī] tatheti hṛṣṭamanasa uktvāthāpsarasāṃ gaṇāḥ savāni sathānāni saṃprāpya remire bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

सहायवान द्रव्यवान् यः सुभगो5थपरस्तथा

English

[Bhishma said:] "So be it," said the groups of apsarases, glad-minded, and, reaching their places, they sported, bull of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 273.46

ततस तरिलॊककृद देवः पुनर एव महातपः अपः संचिन्तयाम आस धयातास ताश चाप्य अथागमन

tatasa tarilòkakṛda devaḥ punara eva mahātapaḥ apaḥ saṃcintayāma āsa dhayātāsa tāśa cāpya athāgamana

हिन्दी अर्थ

है, वह सब उसे केवल अभय दानसे मिल जाता है अनुष्ठान कर लेता है तथा उसे भी सब ओरसे अभय दान प्राप्त हो जाता है

English

Then the maker of the three worlds, the great ascetic god, thought of the waters again; meditated on, they came.

अध्याय 12

श्लोक 273.47

तास तु सर्वाः समागम्य बरह्माणम अमितौजसम इदम ऊचुर वचॊ राजन परनिपत्य पितामहम

tāsa tu sarvāḥ samāgamya barahmāṇama amitaujasama idama ūcura vacò rājana paranipatya pitāmahama

हिन्दी अर्थ

न स धर्ममवाप्रोति इहलोके परत्र च

English

All of them together came to Brahma of immeasurable splendour, and, bowing to the Grandfather, said these words, king.

अध्याय 12

श्लोक 273.48

इमा सम देव संप्राप्तास तवत्सकाशम अरिंदम शासनात तव देवेश समाज्ञापय नॊ विभॊ

imā sama deva saṃprāptāsa tavatsakāśama ariṃdama śāsanāta tava deveśa samājñāpaya nò vibhò

हिन्दी अर्थ

इहलोक और परलोकमें भी कभी धर्मके फलको नहीं पाता देवा5पि मार्गे मुहान्ति अपदस्य पहैषिण:

English

"We have come to you, god, scourge of foes; command us by your order, lord of the gods."

अध्याय 12

श्लोक 273.49

[बरह्मा] इयं वृत्राद अनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया बरह्महत्या चतुर्थांशम अस्या यूयं परतिच्छत

[barahmā] iyaṃ vṛtrāda anuprāptā puruhūtaṃ mahābhayā barahmahatyā caturthāṃśama asyā yūyaṃ paraticchata

हिन्दी अर्थ

--उसकी गतिका पता नहीं पाते हैं

English

[Brahma said:] "This Brahmin-slaying, greatly fearful, came from Vritra to Indra; take a fourth part of her."

अध्याय 12

श्लोक 273.50

[आपह] एवं भवतु लॊकेश यथा वदसि नः परभॊ मॊक्षं समयतॊ ऽसमाकं संचिन्तयितुम अर्हसि

[āpaha] evaṃ bhavatu lòkeśa yathā vadasi naḥ parabhò mòkṣaṃ samayatò 'samākaṃ saṃcintayituma arhasi

हिन्दी अर्थ

उपलकभ्यान्तरा चान्यानाचारानवबुध्यते

English

[The waters said:] "So be it, lord of the world, as you say, lord; you should think of our release."

अध्याय 12

श्लोक 273.51

तवं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमॊ गुरुः कॊ ऽनयः परसादॊ हि भवेद यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत

tavaṃ hi deveśa sarvasya jagataḥ paramò guruḥ kò 'nayaḥ parasādò hi bhaveda yaḥ kṛcchrānnaḥ samuddhareta

हिन्दी अर्थ

वहन्ति महतो भारान् बध्नन्ति दमयन्ति च आत्मनश्लापि जानाति यद् दुःखं वधबन्धने

English

"You are the supreme teacher of all the world, lord of the gods; what other grace could raise us from this hardship?"

अध्याय 12

श्लोक 273.52

[बरह्मा] अल्पा इति मतिं कृत्वा यॊ नरॊ बुद्धिमॊहितः शलेष्म मूत्र पुरीषाणि युष्मासु परतिमॊक्ष्यति

[barahmā] alpā iti matiṃ kṛtvā yò narò buddhimòhitaḥ śaleṣma mūtra purīṣāṇi yuṣmāsu paratimòkṣyati

हिन्दी अर्थ

उनकी निन्दा तुम क्यों नहीं करते हो?

English

[Brahma said:] "Thinking them small, a man bewildered in mind who releases phlegm, urine and excrement into you,

अध्याय 12

श्लोक 273.53

तम एषा यास्यति कषिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति तथा वॊ भविता मॊक्ष इति सत्यं बरवीमि वः

tama eṣā yāsyati kaṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati tathā vò bhavitā mòkṣa iti satyaṃ baravīmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

अजोडन्निर्वरुणो मेष: सूर्यो5श्वः पृथिवी विराट् का तैले का घृते ब्रह्मन् मधुन्यप्यौषधेषु वा

English

her it will quickly go to and dwell there itself; thus there will be release for you; I tell you the truth."

अध्याय 12

श्लोक 273.54

[भी] ततॊ विमुच्य देवेन्द्रं बरह्महत्या युधिष्ठिर यथा निसृष्टं तं देशम अगच्छद देवशासनात

[bhī] tatò vimucya devendraṃ barahmahatyā yudhiṣṭhira yathā nisṛṣṭaṃ taṃ deśama agacchada devaśāsanāta

हिन्दी अर्थ

तांश्व मातुः प्रियाञ्जानन्नाक्रम्य बहुधा नरा:

English

[Bhishma said:] Then, leaving the lord of the gods, the Brahmin-slaying, Yudhishthira, went to the place assigned by the gods' command.

अध्याय 12

श्लोक 273.55

एवं शक्रेण संप्राप्ता बरह्महत्या जनाधिप पितामहम अनुज्ञाप्य सॊ ऽशवमेधम अकल्पयत

evaṃ śakreṇa saṃprāptā barahmahatyā janādhipa pitāmahama anujñāpya sò 'śavamedhama akalpayata

हिन्दी अर्थ

तथैवानडुहो युक्तान् समवेक्षस्व जाजले उनकी दुर्दशापर भी दृष्टिपात करो

English

Thus, lord of men, the Brahmin-slaying reached Shakra; having taken leave of the Grandfather, he arranged the horse sacrifice.

अध्याय 12

श्लोक 273.56

शरूयते हि महाराज संप्राप्ता वासवेन वै बरह्महत्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान

śarūyate hi mahārāja saṃprāptā vāsavena vai barahmahatyā tataḥ śuddhiṃ hayamedhena labdhavāna

हिन्दी अर्थ

महच्चकाराकुशल वृष॑ं गां वाउडलभेत् तु यः

English

It is heard, great king, that the Brahmin-slaying that Vasava incurred was cleansed by the horse sacrifice.

अध्याय 12

श्लोक 273.57

समवाप्य शरियं देवॊ हत्वारींश च सहस्रशः परहर्षम अतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते

samavāpya śariyaṃ devò hatvārīṃśa ca sahasraśaḥ paraharṣama atulaṃ lebhe vāsavaḥ pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

गां मातरं चाप्यवधीर्वृषभं च प्रजापतिम् शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्वपातयन्

English

Having regained fortune and slain thousands of foes, the god Vasava, lord of the earth, found incomparable delight.

अध्याय 12

श्लोक 273.58

वृत्रस्य रुधिराच चैव खुखुन्दाः पार्थ जज्ञिरे दविजातिभिर अभक्ष्यास ते दीक्षितैश च तपॊधनैः

vṛtrasya rudhirāca caiva khukhundāḥ pārtha jajñire davijātibhira abhakṣyāsa te dīkṣitaiśa ca tapòdhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषयो यतय: शान्तास्तपसा प्रत्यवेदयन्

English

From Vritra's blood, Partha, khukhundas were born; they are not to be eaten by the twice-born, nor by those initiated or rich in austerity.

अध्याय 12

श्लोक 273.59

सर्वावस्थं तवम अप्य एषां दविजातीनां परियं कुरु इमे हि भूतले देवाः परथिताः कुरुनन्दन

sarvāvasthaṃ tavama apya eṣāṃ davijātīnāṃ pariyaṃ kuru ime hi bhūtale devāḥ parathitāḥ kurunandana

हिन्दी अर्थ

केवलाचरितत्वात् तु निपुणो नावबुद्धयसे यो हन्याद् यश्च मां स्तौति तत्रापि शूणु जाजले

English

In every state do what pleases these twice-born; for these are gods on earth, famed, delight of the Kurus.

अध्याय 12

श्लोक 273.60

एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान महासुरः उपायपूर्वं निहतॊ वृत्रॊ ऽथामित तेजसा

evaṃ śakreṇa kauravya buddhisaukṣmyāna mahāsuraḥ upāyapūrvaṃ nihatò vṛtrò 'thāmita tejasā

हिन्दी अर्थ

विचारकर सदा इसी धर्मका अनुष्ठान करते हैं द्विषष्ट्यधिकद्धिशततमोध्याय:

English

Thus by Shakra of immeasurable splendour, Kauravya, through subtlety of mind, the great asura Vritra was slain by a means.

अध्याय 12

श्लोक 273.61

एवं तवम अपि कौरव्य पृथिव्याम अपराजितः भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुर अमित्रहा

evaṃ tavama api kauravya pṛthivyāma aparājitaḥ bhaviṣyasi yathā devaḥ śatakratura amitrahā

हिन्दी अर्थ

स्वर्गद्वारं च वृत्ति च भूतानामवरोत्स्यते

English

So you too, Kauravya, will be unconquered on earth, like the god Shatakratu, destroyer of foes.

अध्याय 12

श्लोक 273.62

ये तु शक्र कथां दिव्याम इमां पर्वसु पर्वसु विप्रमध्ये पथिष्यन्ति न ते पराप्स्यन्ति किल्बिषम

ye tu śakra kathāṃ divyāma imāṃ parvasu parvasu vipramadhye pathiṣyanti na te parāpsyanti kilbiṣama

हिन्दी अर्थ

जीविकावृत्तिमें भी रुकावट पैदा करते हो न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सूज्य केवलाम्

English

Those who read this divine tale of Shakra on each festival day in the midst of brahmins will not incur sin.

अध्याय 12

श्लोक 273.63

इत्य एतद वृत्रम आश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत कथितं कर्म ते तात किं भूयः शरॊतुम इच्छसि

itya etada vṛtrama āśritya śakrasyātyadbhutaṃ mahata kathitaṃ karma te tāta kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

न यज्ञंच विनिन्दामि यज्ञवित् तु सुदुर्लभ:

English

Thus has the very wonderful great deed of Shakra concerning Vritra been told to you, dear; what more do you wish to hear?"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।