Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 9/172 · श्लोक 27.1–28.58

पूर्ण अध्याय पाठ90 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 27.1

[युधिस्ठिर] अभिमन्यौ हते बाले दरौपद्यास तनयेषु च धृष्टद्युम्ने विराते च दरुपदे च महीपतौ

[yudhisṭhira] abhimanyau hate bāle daraupadyāsa tanayeṣu ca dhṛṣṭadyumne virāte ca darupade ca mahīpatau

हिन्दी अर्थ

किमागमनमाचक्ष्व भगवन् कृतमेव तत्

English

"Sahadeva said, 'By casting off all external objects only, O Bharata, one does not attain to success. By casting off even mental attachments, the attainment of success is doubtful, l Let that religious merit and that happiness which are his who has cast off external objects but whose mind still internally covets them, be the portion of our foes! On the other hand, let that religious merit and that happiness which are his who governs the earth, having cast off all internal attachments also, be the portion of our friends. The word mama (mine), consisting of two letters, is Death's self; white the opposite word na-mama (not mine), consisting of three letters, is eternal Brahma. 2 Brahma and death, O king, entering invisibly into every soul, without doubt, cause all creatures to act. If this being, O Bharata, that is called Soul, be not ever subject to destruction, then by destroying the bodies of creatures one cannot be guilty of slaughter. If, on the other hand, the soul and the body of a being are born or destroyed together, so that when the body is destroyed the soul also is destroyed, then the way (prescribed in the scriptures) of rites and acts would be futile. Therefore, driving away all doubts about the immortality of the soul, the man of intelligence should adopt that path which has been trodden by the righteous of old and older times. The life of that king is certainly fruitless who having acquired the entire earth with her mobile and immobile creatures, does not enjoy her. As regards the man again who lives in the forest upon wild fruits and roots, but whose attachment to things of the earth has not ceased, such a one, O king, lives within the jaws of Death. Behold, O Bharata, the hearts and the outward forms of all creatures to be but manifestations of thy own. They that look upon all creatures as their own selves escape from the great fear (of destruction). 3 Thou art my sire, thou art my protector, thou art my brother, and thou art my senior and preceptor. It behoveth thee, therefore, to forgive these incoherent utterances in sorrow of a woe-stricken person. True or false, this that has been uttered by are, O lord of earth, has been uttered from a due regard for thee, O best of Bharatas, that I entertain!"

अध्याय 12

श्लोक 27.2

वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संगमे

vasuṣeṇe ca dharmajñe dhṛṣṭaketau ca pārthive tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃgame

हिन्दी अर्थ

लिया। मुझ दुर्बुद्धिके उस अपराधको आप क्षमा कर दें”

English

[Yudhishthira said:] "In Vasushena (Karna) and the knower of dharma Dhrishtaketu, and in other kings of various lands at the meeting,

अध्याय 12

श्लोक 27.3

न विमुञ्चति मां शॊकॊ जञातिघातिनम आतुरम राज्यकामुकम अत्य उग्रं सववंशॊच्छेद कारकम

na vimuñcati māṃ śòkò jañātighātinama āturama rājyakāmukama atya ugraṃ savavaṃśòccheda kārakama

हिन्दी अर्थ

अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत्

English

grief does not leave me, a slayer of kin, afflicted, greedy for kingdom, exceedingly fierce, the destroyer of my own family.

अध्याय 12

श्लोक 27.4

यस्याङ्के करीडमानेन मया वै परिवर्तितम स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयॊ विनिपातितः

yasyāṅke karīḍamānena mayā vai parivartitama sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyò vinipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

उपभोग करो। पीछे वनमें चले जाना

English

He on whose lap I played and rolled about—that son of Ganga was felled by me, greedy for kingdom.

अध्याय 12

श्लोक 27.5

यदा हय एनं विघूर्णन्तम अपश्यं पार्थ सायकैः कम्पमानं यथा वज्रैः परेक्षमाणं शिखण्डिनम

yadā haya enaṃ vighūrṇantama apaśyaṃ pārtha sāyakaiḥ kampamānaṃ yathā vajraiḥ parekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinama

हिन्दी अर्थ

आनृण्यं गच्छ कौन्तेय तत् सर्व च करिष्यसि

English

When I saw him reeling, Partha, trembling from arrows as if from thunderbolts, looking at Shikhandin,

अध्याय 12

श्लोक 27.6

जीर्णं सिंहम इव परांशुं नरसिंहं पितामहम कीर्यमाणं शरैस तीक्ष्णैर दृष्ट्वा मे वयथितं मनः

jīrṇaṃ siṃhama iva parāṃśuṃ narasiṃhaṃ pitāmahama kīryamāṇaṃ śaraisa tīkṣṇaira dṛṣṭvā me vayathitaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्त: कीर्तिमतुलां पाण्डवेय भविष्यसि

English

the tall lion among men, the grandsire, like an old lion, strewn with sharp arrows, my mind was pained.

अध्याय 12

श्लोक 27.7

पराङ्मुखं सीदमानं च रथाद अपच्युतं शरैः घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलॊ ऽभवत

parāṅmukhaṃ sīdamānaṃ ca rathāda apacyutaṃ śaraiḥ ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

शृणुष्वैवं यथा कुर्वन् न धर्माच्च्यवसे नृप

English

When he turned away, sinking, and fell from his chariot by arrows, reeling like a mountain, I was faint.

अध्याय 12

श्लोक 27.8

यः स बाणधनुष पाणिर यॊधयाम आस भार्गवम बहून्य अहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे

yaḥ sa bāṇadhanuṣa pāṇira yòdhayāma āsa bhārgavama bahūnya ahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

सुनो, जिसके अनुसार कार्य करनेपर धर्मसे च्युत नहीं होओगे

English

He who with bow and arrow in hand fought Bhargava (Parashurama) for many days in the great battle at Kurukshetra,

अध्याय 12

श्लोक 27.9

समेतं पार्थिवं कषत्रं वारणस्यां नदी सुतः कन्यार्थम आह्वयद वीरॊ रथेनैकेन संयुगे

sametaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ vāraṇasyāṃ nadī sutaḥ kanyārthama āhvayada vīrò rathenaikena saṃyuge

हिन्दी अर्थ

समानधर्मकुशला: स्थापयन्ति नरेश्वर

English

who, the son of the river, the hero, with a single chariot challenged the assembled kshatriya kings at Varanasi for the sake of the maidens,

अध्याय 12

श्लोक 27.10

येन चॊग्रायुधॊ राजा चक्रवर्ती दुरासदः दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः

yena cògrāyudhò rājā cakravartī durāsadaḥ dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ है? यह बताइये और उसे पूरा हुआ ही समझिये”

English

in Sarira, i.e., the mind.

अध्याय 12

श्लोक 27.11

सवयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम न बाणैः पातयाम आस सॊ ऽरजुनेन निपातितः

savayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinama na bāṇaiḥ pātayāma āsa sò 'rajunena nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिश्रुत्य करिष्येति श्रुत्वा तत् कर्तुमहसि

English

while everything proceeding from an opposite frame of mind leads to Brahma or immortality.

अध्याय 12

श्लोक 27.12

यदैनं पतितं भूमाव अपश्यं रुधिरॊक्षितम तदैवाविशद अत्य उग्रॊ जवरॊ मे मुनिसत्तम येन संवर्धिता बाला येन सम परिरक्षिताः

yadainaṃ patitaṃ bhūmāva apaśyaṃ rudhiròkṣitama tadaivāviśada atya ugrò javarò me munisattama yena saṃvardhitā bālā yena sama parirakṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

भक्षितानि महाराज तत्र मां शाधि मा चिरम्

English

When I saw him fallen on the ground, drenched in blood, then a most fierce fever entered me, best of sages—he by whom we were raised as children and protected.

अध्याय 12

श्लोक 27.13

स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरु घातिना अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः

sa mayā rājyalubdhena pāpena guru ghātinā alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena ghātitaḥ

हिन्दी अर्थ

महाराज! इसके लिये मुझे शीघ्र दण्ड दीजिये”

English

He was slain by me, greedy for kingdom, sinful, a slayer of my teacher, a fool, for the sake of a kingdom of short duration.

अध्याय 12

श्लोक 27.14

आचार्यश च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनॊक्तः सुतं परति

ācāryaśa ca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ abhigamya raṇe mithyā pāpenòktaḥ sutaṃ parati

हिन्दी अर्थ

अनुज्ञायामपि तथा हेतु: स्याद् ब्राह्मणर्षभ

English

And the teacher, the great archer honoured by all kings, was falsely told by me, sinful, in the battle concerning his son.

अध्याय 12

श्लोक 27.15

तन मे दहति गात्राणि यन मां गुरुर अभाषत सत्यवाक्यॊ हि राजंस तवं यदि जीवति मे सुतः सत्यं मा मर्शयन विप्रॊ मयि तत्परिपृष्टवान

tana me dahati gātrāṇi yana māṃ gurura abhāṣata satyavākyò hi rājaṃsa tavaṃ yadi jīvati me sutaḥ satyaṃ mā marśayana viprò mayi tatparipṛṣṭavāna

हिन्दी अर्थ

वह क्षमा करके आपको लौट जानेकी आज्ञा दे दे, इसका भी उसे अधिकार है

English

That burns my limbs: what the teacher said to me—'You are truthful, king; if my son lives, tell me the truth'—the Brahmana asked me that, not suspecting the truth.

अध्याय 12

श्लोक 27.16

कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्यॊपचरितं मया सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरु घातिना

kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyòpacaritaṃ mayā subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena guru ghātinā

हिन्दी अर्थ

ब्रूहि कामानतोन्‍्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वच:

English

With an elephant as intermediary, it was falsely done by me, greedy for kingdom, sinful, a slayer of my teacher.

अध्याय 12

श्लोक 27.17

सत्यकञ्चुकम आस्थाय मयॊक्तॊ गुरुर आहवे अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते कान नु लॊकान गमिष्यामि कृत्वा तत कर्म दारुणम

satyakañcukama āsthāya mayòktò gurura āhave aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite kāna nu lòkāna gamiṣyāmi kṛtvā tata karma dāruṇama

हिन्दी अर्थ

नान्‍्यं स वरयामास तस्माद् दण्डादृते वरम्

English

Putting on the cloak of truth, I said to the teacher in battle, 'Ashvatthaman is slain,' when the elephant was felled; what worlds shall I go to, having done that dreadful deed?

अध्याय 12

श्लोक 27.18

अघातयं च यत कर्णं समरेष्व अपलायिनम जयेष्ठं भरातरम अत्य उग्रं कॊ मत्तः पापकृत्तमः

aghātayaṃ ca yata karṇaṃ samareṣva apalāyinama jayeṣṭhaṃ bharātarama atya ugraṃ kò mattaḥ pāpakṛttamaḥ

हिन्दी अर्थ

करी प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम स:

English

And that I had Karna, who never fled in battle, my fierce elder brother, killed—who is a worse sinner than I?

अध्याय 12

श्लोक 27.19

अभिमन्युं च यद बालं जातं सिंहम इवाद्रिषु परावेशयम अहं लुब्धॊ वाहिनीं दरॊण पालिताम

abhimanyuṃ ca yada bālaṃ jātaṃ siṃhama ivādriṣu parāveśayama ahaṃ lubdhò vāhinīṃ daròṇa pālitāma

हिन्दी अर्थ

धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भवांस्तत् क्षन्तुमहति

English

And that I greedily sent the boy Abhimanyu, born like a lion on the mountains, into the army protected by Drona.

अध्याय 12

श्लोक 27.20

तदा परभृति बीभत्सुं न शक्नॊमि निरीक्षितुम कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भरूण हा यथा

tadā parabhṛti bībhatsuṃ na śaknòmi nirīkṣituma kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilbiṣī bharūṇa hā yathā

हिन्दी अर्थ

देवानृषीन् पितृश्चैवं मा चाधर्मे मनः कृथा:

English

Since then I cannot look at Bibhatsu or at lotus-eyed Krishna, like a guilty slayer of an embryo.

अध्याय 12

श्लोक 27.21

दरौपदीं चाप्य अदुःखार्हां पञ्च पुत्र विनाकृताम शॊचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैर इव

daraupadīṃ cāpya aduḥkhārhāṃ pañca putra vinākṛtāma śòcāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvataira iva

हिन्दी अर्थ

मा च तेऊत्र विशंकाभूद् हैवमत्र विधीयते

English

And I grieve for Draupadi, undeserving of sorrow, bereft of five sons, as the earth would be bereft of five mountains.

अध्याय 12

श्लोक 27.22

सॊ ऽहम आगः करः पापः पृथिवी नाश कारकः आसीन एवम एवेदं शॊषयिष्ये कलेवरम

sò 'hama āgaḥ karaḥ pāpaḥ pṛthivī nāśa kārakaḥ āsīna evama evedaṃ śòṣayiṣye kalevarama

हिन्दी अर्थ

यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम

English

I, the doer of the fault, sinful, destroyer of the earth, will sit just so and dry up this body.

अध्याय 12

श्लोक 27.23

परायॊपविष्टं जानीध्वम अद्य मां गुरु घातिनम जातिष्व अन्यास्व अपि यथा न भवेयं कुलान्त कृत

parāyòpaviṣṭaṃ jānīdhvama adya māṃ guru ghātinama jātiṣva anyāsva api yathā na bhaveyaṃ kulānta kṛta

हिन्दी अर्थ

आपने पहले ही मुझे पवित्र क्यों नहीं कर दिया?

English

Know me today as sitting to fast to death, a slayer of my teacher, so that in other births I may not be the ender of a family.

अध्याय 12

श्लोक 27.24

न भॊक्ष्ये न च पानीयम उपयॊक्ष्ये कथं चन शॊषयिष्ये परियान पराणान इह सथॊ ऽहं तपॊधन

na bhòkṣye na ca pānīyama upayòkṣye kathaṃ cana śòṣayiṣye pariyāna parāṇāna iha sathò 'haṃ tapòdhana

हिन्दी अर्थ

सच पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभि: सह

English

I shall not eat nor drink water in any way; I shall dry up my dear life here, ascetic.

अध्याय 12

श्लोक 27.25

यथेष्टं गम्यतां कामम अनुजाने परसाद्य वः सर्वे माम अनुजानीत तयक्ष्यामीदं कलेवरम

yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmama anujāne parasādya vaḥ sarve māma anujānīta tayakṣyāmīdaṃ kalevarama

हिन्दी अर्थ

और उस दण्डको स्वीकार करके तुम पितरोंसहित पवित्र हो गये

English

Go as you please; I give leave, having appeased you; all of you give me leave; I shall give up this body."

अध्याय 12

श्लोक 27.26

[वैषम्पायन] तम एवं वादिनं पार्थं बन्धुशॊकेन विह्वलम मैवम इत्य अब्रवीद वयासॊ निगृह्य मुनिसत्तमः

[vaiṣampāyana] tama evaṃ vādinaṃ pārthaṃ bandhuśòkena vihvalama maivama itya abravīda vayāsò nigṛhya munisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्तवान् परमां सिद्धि दक्ष: प्राचेतसो यथा

English

[Vaishampayana said:] To Partha speaking thus, distraught with grief for his kin, Vyasa, best of sages, restraining him, said, "Not so."

अध्याय 12

श्लोक 27.27

अति वेलं महाराज न शॊकं कर्तुम अर्हसि पुनर उक्तं परवक्ष्यामि दिष्टम एतद इति परभॊ

ati velaṃ mahārāja na śòkaṃ kartuma arhasi punara uktaṃ paravakṣyāmi diṣṭama etada iti parabhò

हिन्दी अर्थ

उत्पथोन्यो महाराज मा सम शोके मन: कृथा:

English

"You should not grieve beyond measure, great king; I shall say it again: this is fated, lord.

अध्याय 12

श्लोक 27.28

संयॊगा विप्रयॊगाश च जातानां पराणिनां धरुवम बुद्बुदा इव तॊयेषु भवन्ति न भवन्ति च

saṃyògā viprayògāśa ca jātānāṃ parāṇināṃ dharuvama budbudā iva tòyeṣu bhavanti na bhavanti ca

हिन्दी अर्थ

दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम्

English

Unions and separations of born beings are certain; like bubbles in water they come to be and cease to be.

अध्याय 12

श्लोक 27.29

सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम

sarve kaṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ saṃyògā viprayògāntā maraṇāntaṃ hi jīvitama

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय-धर्मके अन्तर्गत है, मूँड़ मुड़ाकर संन्यासी बनना नहीं

English

All accumulations end in exhaustion, all risings end in falling, all unions end in separation, and life ends in death.

अध्याय 12

श्लोक 27.30

सुखं दुःखान्तम आलस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखॊदयम भूतिः शरीर हरीर धृतिः सिद्धिर नादक्षे निवसन्त्य उत

sukhaṃ duḥkhāntama ālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhòdayama bhūtiḥ śarīra harīra dhṛtiḥ siddhira nādakṣe nivasantya uta

हिन्दी अर्थ

मनोरथा महाराज ये तत्रासन् युधिछिर

English

Happiness ends in sorrow; idleness, skill, sorrow, with happiness arising; prosperity, beauty, modesty, steadiness and success do not dwell in the unskilled.

अध्याय 12

श्लोक 27.31

नालं सुखाय सुहृदॊ नालं दुःखाय दुर्हृदः न च परज्ञालम अर्थैभ्यॊ न सुखैभ्यॊ ऽपय अलं धनम

nālaṃ sukhāya suhṛdò nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ na ca parajñālama arthaibhyò na sukhaibhyò 'paya alaṃ dhanama

हिन्दी अर्थ

दुःखस्यान्ते नरव्याप्र सुखान्यनुभवन्तु वै

English

Friends are not enough for happiness, nor enemies for sorrow; wisdom is not enough for wealth, nor wealth for happiness.

अध्याय 12

श्लोक 27.32

यथा सृष्टॊ ऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत कुरु अत एव हि सिद्धिस ते नेशस तवम आत्मना नृप

yathā sṛṣṭò 'si kaunteya dhātrā karmasu tata kuru ata eva hi siddhisa te neśasa tavama ātmanā nṛpa

हिन्दी अर्थ

अनुभूय ततः पश्चात् प्रस्थातासि विशाम्पते

English

As you were created by the Creator, son of Kunti, so act in deeds; thence is your success, you are not master of yourself, O king."

अध्याय 12

श्लोक 28.1

[वैषम्पायन] जञातिशॊकाभितप्तस्य पराणान अभ्युत्सिकृक्षतः जयेष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य वयासः शॊकम अपानुदत

[vaiṣampāyana] jañātiśòkābhitaptasya parāṇāna abhyutsikṛkṣataḥ jayeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vayāsaḥ śòkama apānudata

हिन्दी अर्थ

शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनसा हि सः

English

if Vrittam be read for Bhutam the sense would remain unaltered.

अध्याय 12

श्लोक 28.2

[वयास] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अश्मगीतं नरव्याघ्र तन निबॊध युधिष्ठिर

[vayāsa] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama aśmagītaṃ naravyāghra tana nibòdha yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

तस्करैश्लापि हीयन्ते सर्व तद् राजकिल्बिषम्

English

[Vyasa said:] "Here too they tell this ancient history, the song of Ashma, tiger among men; hear it, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 28.3

अश्मानं बराह्मणं पराज्ञं वैदेहॊ जनकॊ नृपः संशयं परिपप्रच्छ दुःखशॊक परिप्लुतः

aśmānaṃ barāhmaṇaṃ parājñaṃ vaidehò janakò nṛpaḥ saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśòka pariplutaḥ

हिन्दी अर्थ

वाजिग्रीवो मोदते देवलोके

English

The king Janaka of Videha, flooded with grief and sorrow, questioned the wise Brahmana Ashma about a doubt.

अध्याय 12

श्लोक 28.4

[जनक] आगमे यदि वापाये जञातीनां दरविणस्य च नरेण परतिपत्तव्यं कल्याणं कथम इच्छता

[janaka] āgame yadi vāpāye jañātīnāṃ daraviṇasya ca nareṇa paratipattavyaṃ kalyāṇaṃ kathama icchatā

हिन्दी अर्थ

बारीसे विधाताके विधानानुसार मनुष्य समयपर सब कुछ पा लेता है

English

[Janaka said:] In the gain or loss of kinsmen and of wealth, how should a man act who wishes the good?

अध्याय 12

श्लोक 28.5

[अष्मन] उत्पन्नम इमम आत्मानं नरस्यानन्तरं ततः तानि तान्य अभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

[aṣmana] utpannama imama ātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ tāni tānya abhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca

हिन्दी अर्थ

संज्ैषा लौकिकी राजन् न हिनस्ति न हन्यते

English

[Ashma said:] When this self has been born to man, thereafter sorrows and joys come upon him one after another.

अध्याय 12

श्लोक 28.6

तेषाम अन्यतरापत्तौ यद यद एवॊपसेवते तत तद धि चेतनाम अस्य हरत्य अभ्रम इवानिलः

teṣāma anyatarāpattau yada yada evòpasevate tata tada dhi cetanāma asya haratya abhrama ivānilaḥ

हिन्दी अर्थ

यन्निमित्तो भवेच्छोकस्तापो वा भूशदारुण:

English

In the onset of either of them, whatever he resorts to, it carries off his consciousness as wind a cloud.

अध्याय 12

श्लोक 28.7

अभिजातॊ ऽसमि सिद्धॊ ऽसमि नास्मि केवलमानुषः इत्य एवं हेतुभिस तस्य तरिभिश चित्तं परसिच्यति

abhijātò 'sami siddhò 'sami nāsmi kevalamānuṣaḥ itya evaṃ hetubhisa tasya taribhiśa cittaṃ parasicyati

हिन्दी अर्थ

प्राप्त प्राप््मुपासीत हृदयेनापराजित:

English

"I am well born, I am perfected, I am not merely human"—for these three reasons his mind becomes drenched.

अध्याय 12

श्लोक 28.8

स परसिक्त मना भॊगान विसृज्य पितृसंचितान परिक्षीणः परस्वानाम आदानं साधु मन्यते

sa parasikta manā bhògāna visṛjya pitṛsaṃcitāna parikṣīṇaḥ parasvānāma ādānaṃ sādhu manyate

हिन्दी अर्थ

अपनावे। अपने हृदयसे उसके सामने पराजय न स्वीकार करे (हिम्मत न हारे)

English

With his mind so drenched, he abandons the enjoyments gathered by his fathers and, wasted, thinks taking others' property good.

अध्याय 12

श्लोक 28.9

तम अतिक्रान्त मर्यादम आददानम असांप्रतम परतिषेधन्ति राजानॊ लुब्धा मृगम इवेषुभिः

tama atikrānta maryādama ādadānama asāṃpratama paratiṣedhanti rājānò lubdhā mṛgama iveṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव च

English

Kings, greedy, forbid him, who has transgressed bounds and is taking what is not his, as they do a deer with arrows.

अध्याय 12

श्लोक 28.10

ये च विंशतिवर्षा वा तरिंशद्वर्षाश च मानवाः परेण ते वर्षशतान न भविष्यन्ति पार्थिव

ye ca viṃśativarṣā vā tariṃśadvarṣāśa ca mānavāḥ pareṇa te varṣaśatāna na bhaviṣyanti pārthiva

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृह्लाति तत् पापं चतुर्थाशेन भूमिप:

English

Men who are twenty or thirty years old will not exist after a hundred years, king.

अध्याय 12

श्लोक 28.11

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजम आदिशेत सर्वप्राणभृतां वृत्तं परेक्षमाणस ततस ततः

teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajama ādiśeta sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ parekṣamāṇasa tatasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

निग्रहाद् धर्मशास्त्राणामनुरुद्धान्नपेतभी:

English

For those greatest sorrows, one should prescribe the remedy by wisdom, looking at the conduct of all living beings here and there.

अध्याय 12

श्लोक 28.12

मानसानां पुनर यॊनिर दुःखानां चित्तविभ्रमः अनिष्टॊपनिपातॊ वा तृतीयं नॊपपद्यते

mānasānāṃ punara yònira duḥkhānāṃ cittavibhramaḥ aniṣṭòpanipātò vā tṛtīyaṃ nòpapadyate

हिन्दी अर्थ

शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनसा हि सः

English

The source of mental sorrows is confusion of mind or the onset of the unwanted; a third does not obtain.

अध्याय 12

श्लोक 28.13

एवम एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम विविधान्य उपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च

evama etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavama vividhānya upavartante tathā sāṃsparśakāni ca

हिन्दी अर्थ

न साधयति यत् कर्म न तत्राहुरतिक्रमम्

English

Thus these and those sorrows, various, and those of touch, come upon man here.

अध्याय 12

श्लोक 28.14

जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाव इव बलिनां दुर्बलानां च हरस्वानां महताम अपि

jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāva iva balināṃ durbalānāṃ ca harasvānāṃ mahatāma api

हिन्दी अर्थ

पापै: सह न संदध्याद् राज्यं पण्यं न कारयेत्

English

Old age and death devour beings like two wolves, the strong and the weak, the small and the great.

अध्याय 12

श्लोक 28.15

न कश चिज जात्व अतिक्रामेज जरामृत्यू ह मानवः अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम

na kaśa cija jātva atikrāmeja jarāmṛtyū ha mānavaḥ api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharāma

हिन्दी अर्थ

गोमिनो धनिनश्लैव परिपाल्या विशेषत:ः

English

No man ever passes beyond old age and death, even having conquered this earth to the ocean's edge.

अध्याय 12

श्लोक 28.16

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम पराप्तव्यम अवशैः सर्वं परिहारॊ न विद्यते

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitama parāptavyama avaśaiḥ sarvaṃ parihārò na vidyate

हिन्दी अर्थ

अधिक-से-अधिक गौएँ रखनेवाले धनी वैश्योंकी विशेषरूपसे रक्षा करनी चाहिए

English

Happiness or sorrow come upon beings and must be obtained helplessly; there is no avoiding it.

अध्याय 12

श्लोक 28.17

पूर्वे वयसि मध्ये वाप्य उत्तमे वा नराधिप अवर्जनीयास ते ऽरथा वै काङ्क्षिताश च ततॊ ऽनयथा

pūrve vayasi madhye vāpya uttame vā narādhipa avarjanīyāsa te 'rathā vai kāṅkṣitāśa ca tatò 'nayathā

हिन्दी अर्थ

गुणयुक्तेडपि नैकस्मिन् विश्वसेत विचक्षण:

English

In youth, middle age or the last age, O king, those things are unavoidable and what is desired turns out otherwise.

अध्याय 12

श्लोक 28.18

सुप्रियैर विप्रयॊगश च संप्रयॊगस तथाप्रियैः अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानम अनुवर्तते

supriyaira viprayògaśa ca saṃprayògasa tathāpriyaiḥ arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānama anuvartate

हिन्दी अर्थ

एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते

English

Separation from the very dear and union with the unloved, gain and loss, happiness and sorrow, follow the ordinance.

अध्याय 12

श्लोक 28.19

परादुर्भावश च भूतानां देहन्यासस तथैव च पराप्ति वयायामयॊगश च सर्वम एतत परतिष्ठितम

parādurbhāvaśa ca bhūtānāṃ dehanyāsasa tathaiva ca parāpti vayāyāmayògaśa ca sarvama etata paratiṣṭhitama

हिन्दी अर्थ

दोष देखनेवाला है, वह पापसे संयुक्त होता है और लोग उसे दुर्दान्त कहते हैं

English

The appearance of beings, the laying down of the body, the attainment and exertion—all this is fixed.

अध्याय 12

श्लोक 28.20

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते सवभावतः तथैव सुखदुःखानि विधानम अनुवर्तते

gandhavarṇarasasparśā nivartante savabhāvataḥ tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānama anuvartate

हिन्दी अर्थ

जाय) तो राजाको उसका पाप नहीं लगता

English

Scent, colour, taste and touch cease by nature; so do happiness and sorrow follow the ordinance.

अध्याय 12

श्लोक 28.21

आसनं शयनं यानम उत्थानं पानभॊजनम नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्य उत

āsanaṃ śayanaṃ yānama utthānaṃ pānabhòjanama niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavantya uta

हिन्दी अर्थ

कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम्

English

Sitting, lying, going, rising, drinking and eating of all beings are fixed and come only by Time.

अध्याय 12

श्लोक 28.22

वैद्याश चाप्य आतुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः सत्रीमन्तश च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः

vaidyāśa cāpya āturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ satrīmantaśa ca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ

हिन्दी अर्थ

यद् वृत्तं पूर्वराजर्षेहयग्रीवस्य पाण्डव

English

Physicians too are sick, the strong are very weak, those with wives are impotent; strange is the turn of Time.

अध्याय 12

श्लोक 28.23

कुले जन्म तथा वीर्यम आरॊग्यं धैर्यम एव च सौभग्यम उपभॊगश च भवितव्येन लभ्यते

kule janma tathā vīryama ārògyaṃ dhairyama eva ca saubhagyama upabhògaśa ca bhavitavyena labhyate

हिन्दी अर्थ

असहायस्य संग्रामे निर्जितस्य युधिष्ठिर

English

Birth in a family, valour, health, steadiness, good fortune and enjoyment are gained by what is to be.

अध्याय 12

श्लोक 28.24

सन्ति पुत्राः सुबहवॊ दरिद्राणाम अनिच्छताम बहूनाम इच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम

santi putrāḥ subahavò daridrāṇāma anicchatāma bahūnāma icchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatāma

हिन्दी अर्थ

संसिद्धार्थों मोदते स्वर्गलोके

English

The poor who do not wish for them have very many sons; the many who wish for them have none; the prosperous striving do not.

अध्याय 12

श्लोक 28.25

वयाधिर अग्निर जलं शस्त्रं बुभुक्षा शवापदं विषम रज्ज्वा च मरणं जन्तॊर उच्चाच्च पतनं तथा

vayādhira agnira jalaṃ śastraṃ bubhukṣā śavāpadaṃ viṣama rajjvā ca maraṇaṃ jantòra uccācca patanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

श्वातुरहोत्रं चतुरो वाजिमुख्या:

English

Disease, fire, water, weapon, hunger, wild beast, poison, death by rope, and a fall from a height—

अध्याय 12

श्लोक 28.26

निर्याणं यस्य यद दिष्टं तेन गच्छति हेतुना दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्न अतिक्रान्तॊ न वा पुनः

niryāṇaṃ yasya yada diṣṭaṃ tena gacchati hetunā dṛśyate nābhyatikrāmanna atikrāntò na vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

वाजिग्रीवो मोदते देवलोके

English

whatever a man's departure is fated to be, he goes by that cause; none is seen to evade it, nor has any escaped it.

अध्याय 12

श्लोक 28.27

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन वसुमान नरः दरिद्रश च परिक्लिष्टः शतवर्षॊ जनाधिप

dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyana vasumāna naraḥ daridraśa ca parikliṣṭaḥ śatavarṣò janādhipa

हिन्दी अर्थ

कीर्ति फैलाकर इस समय देवलोकमें आनन्दित हो रहे हैं

English

A rich man is seen to perish while young, and a poor, afflicted man lives a hundred years, O lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 28.28

अकिंचनाश च दृश्यन्ते पुरुषाश चिरजीविनः समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतङ्गवत

akiṃcanāśa ca dṛśyante puruṣāśa cirajīvinaḥ samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṅgavata

हिन्दी अर्थ

वाजिग्रीवो मोदते देवलोके

English

Men without possessions are seen to live long, and those born in prosperous families perish like moths.

अध्याय 12

श्लोक 28.29

परायेण शरीमतां लॊके भॊक्तुं शक्तिर न विद्यते काष्ठान्य अपि हि जीर्वन्ते दरिद्राणां नराधिप

parāyeṇa śarīmatāṃ lòke bhòktuṃ śaktira na vidyate kāṣṭhānya api hi jīrvante daridrāṇāṃ narādhipa

हिन्दी अर्थ

तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा

English

Mostly the fortunate in this world lack the power to enjoy, while even wood is digested by the poor, O king.

अध्याय 12

श्लोक 28.30

अहम एतत करॊमीति मन्यते कालचॊदितः यद यद इष्टम असंतॊषाद दुरात्मा पापम आचरन

ahama etata karòmīti manyate kālacòditaḥ yada yada iṣṭama asaṃtòṣāda durātmā pāpama ācarana

हिन्दी अर्थ

युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके

English

Driven by Time, one thinks "I do this," and the ill-natured, from discontent, does whatever sin he desires.

अध्याय 12

श्लोक 28.31

सत्रियॊ ऽकषा मृगया पानं परसङ्गान निन्दिता बुधैः दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः

satriyò 'kaṣā mṛgayā pānaṃ parasaṅgāna ninditā budhaiḥ dṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए युद्धमें मारे गये और अब देवलोकमें सुख भोगते हैं

English

Women, dice, hunting and drink are censured by the wise for their attachment, yet many learned men are seen attached to them.

अध्याय 12

श्लोक 28.32

इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च सपृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नॊपलभ्यते

iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca sapṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nòpalabhyate

हिन्दी अर्थ

सिद्धि प्राप्त: पुण्यकीर्तिर्महात्मा

English

Thus by Time all desired and undesired things touch all beings; no cause is found.

अध्याय 12

श्लोक 28.33

वायुम आकाशम अग्निं च चन्द्रादित्याव अहः कषपे जयॊतींषि सरितः शैलान कः करॊति बिभर्ति वा

vāyuma ākāśama agniṃ ca candrādityāva ahaḥ kaṣape jayòtīṃṣi saritaḥ śailāna kaḥ karòti bibharti vā

हिन्दी अर्थ

पहुँचकर उत्तम सिद्धि प्राप्त कर ली'

English

Wind, sky, fire, moon and sun, day and night, luminaries, rivers and mountains—who makes or sustains them?

अध्याय 12

श्लोक 28.34

शीतम उष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते एवम एव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ

śītama uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate evama eva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha

हिन्दी अर्थ

व्यासमामन्त्रय कौन्तेय: प्रत्युवाच युधिछ्िर:

English

Cold, heat and rain turn by Time; so too the happiness and sorrow of men, bull among men.

अध्याय 12

श्लोक 28.35

नौषधानि न शास्त्राणि न हॊमा न पुनर जपाः तरायन्ते मृत्युनॊपेतं जरया वापि मानवम

nauṣadhāni na śāstrāṇi na hòmā na punara japāḥ tarāyante mṛtyunòpetaṃ jarayā vāpi mānavama

हिन्दी अर्थ

प्रीणयन्ति मनो मे5द्य शोको मां रुन्धयत्ययम्

English

Neither herbs nor scriptures nor oblations nor prayers save a man seized by death or old age.

अध्याय 12

श्लोक 28.36

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महॊदधौ समेत्य च वयतीयातां तद्वद भूतसमागमः

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahòdadhau sametya ca vayatīyātāṃ tadvada bhūtasamāgamaḥ

हिन्दी अर्थ

परिदेवयमानानां शान्तिं नोपलभे मुने

English

As two logs meet in the great ocean, meet and part, so is the meeting of beings.

अध्याय 12

श्लोक 28.37

ये चापि पुरुषैः सत्रीभिर गीतवाद्यैर उपस्थिताः ये चानाथाः परान्नादाः कालस तेषु समक्रियः

ye cāpi puruṣaiḥ satrībhira gītavādyaira upasthitāḥ ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasa teṣu samakriyaḥ

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरं महाप्राज्ञो धर्मज्ञो वेदपारग:

English

Those who are attended by men and women with song and music, and the helpless who eat others' food—Time acts equally on them.

अध्याय 12

श्लोक 28.38

मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च संसारेष्व अनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम

mātṛpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca saṃsāreṣva anubhūtāni kasya te kasya vā vayama

हिन्दी अर्थ

महाज्ञानी व्यासने उनसे फिर इस प्रकार कहा

English

Thousands of mothers and fathers and hundreds of sons and wives have been experienced in cycles of existence—whose are they, or whose are we?

अध्याय 12

श्लोक 28.39

नैवास्य कश चिद भविता नायं भवति कस्य चित पथि संगतम एवेदं दारबन्धुसुहृद गणैः

naivāsya kaśa cida bhavitā nāyaṃ bhavati kasya cita pathi saṃgatama evedaṃ dārabandhusuhṛda gaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

कालेन सर्व लभते मनुष्य:

English

No one will be anyone's, and this one is no one's; this is a meeting on the road with wives, kinsmen and companions.

अध्याय 12

श्लोक 28.40

कवासं कवास्मि गमिष्यामि कॊ नव अहं किम इहास्थितः कस्मात कम अनुशॊचेयम इत्य एवं सथापयेन मनः अनित्ये परिय संवासे संसारे चक्रवद गतौ

kavāsaṃ kavāsmi gamiṣyāmi kò nava ahaṃ kima ihāsthitaḥ kasmāta kama anuśòceyama itya evaṃ sathāpayena manaḥ anitye pariya saṃvāse saṃsāre cakravada gatau

हिन्दी अर्थ

कालो हि कार्य प्रति निर्विशेष:

English

"Where did I dwell, where shall I go, who am I, why am I here, from what and for whom should I grieve?"—so should one settle the mind in this impermanent, dear companionship, in the cycle of existence moving like a wheel."

अध्याय 12

श्लोक 28.41

न दृष्टपूर्वं परत्यक्षं परलॊकं विदुर बुधाः आगमांस तव अनतिक्रम्य शरद्धातव्यं बुभूषता

na dṛṣṭapūrvaṃ paratyakṣaṃ paralòkaṃ vidura budhāḥ āgamāṃsa tava anatikramya śaraddhātavyaṃ bubhūṣatā

हिन्दी अर्थ

कार्यकी सिद्धिमें सामान्य कारण है

English

The wise do not know the other world by direct sight; without transgressing the scriptures one who wishes to prosper should have faith.

अध्याय 12

श्लोक 28.42

कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत यजेच च विद्वान विधिवत तरिवर्गं चाप्य अनुव्रजेत

kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmāṇi ca samācareta yajeca ca vidvāna vidhivata tarivargaṃ cāpya anuvrajeta

हिन्दी अर्थ

सिद्धान्ति वर्धन्ति च भूतिकाले

English

The learned man should perform rites for ancestors and gods, practise the duties, sacrifice duly, and follow the triple aim.

अध्याय 12

श्लोक 28.43

संनिमज्जज जगद इदं गम्भीरे कालसागरे जरामृत्युमहाग्राहे न कश चिद अवबुध्यते

saṃnimajjaja jagada idaṃ gambhīre kālasāgare jarāmṛtyumahāgrāhe na kaśa cida avabudhyate

हिन्दी अर्थ

कालेन पुष्यन्ति वनेषु वृक्षा:

English

This world, sinking in the deep ocean of Time, whose great crocodiles are old age and death, no one comprehends.

अध्याय 12

श्लोक 28.44

आयुर वेदम अधीयानाः केवलं स परिग्रहम दृश्यन्ते बहवॊ वैद्या वयाधिभिः समभिप्लुताः

āyura vedama adhīyānāḥ kevalaṃ sa parigrahama dṛśyante bahavò vaidyā vayādhibhiḥ samabhiplutāḥ

हिन्दी अर्थ

कमल तथा उत्पल उत्पन्न हो जाते हैं और समयसे ही वनमें वृक्ष पुष्ट होते हैं

English

Many physicians, studying the science of life, are seen to be flooded with diseases, with their equipment.

अध्याय 12

श्लोक 28.45

ते पिबन्तः कषायांश च सर्पींषि विविधानि च न मृत्युम अतिवर्तन्ते वेलाम इव महॊदधिः

te pibantaḥ kaṣāyāṃśa ca sarpīṃṣi vividhāni ca na mṛtyuma ativartante velāma iva mahòdadhiḥ

हिन्दी अर्थ

नाकालवेगा: सरितो वहन्ति

English

Drinking decoctions and various kinds of ghee, they do not pass beyond death, as the great ocean does not pass its shore.

अध्याय 12

श्लोक 28.46

रसायन विदश चैव सुप्रयुक्त रसायनाः दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैर इवॊत्तमैः

rasāyana vidaśa caiva suprayukta rasāyanāḥ dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgaira ivòttamaiḥ

हिन्दी अर्थ

नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षा:

English

Those who know elixirs and apply them well are seen broken by old age, like trees by the best of elephants.

अध्याय 12

श्लोक 28.47

तथैव तपसॊपेताः सवाध्यायाभ्यसने रताः दातारॊ यज्ञशीलाश च न तरन्ति जरान्तकौ

tathaiva tapasòpetāḥ savādhyāyābhyasane ratāḥ dātārò yajñaśīlāśa ca na taranti jarāntakau

हिन्दी अर्थ

नाकालतो रोहति बीजमुप्तम्

English

Likewise those endowed with austerity, devoted to Vedic study, givers and sacrificers, do not cross over old age and death.

अध्याय 12

श्लोक 28.48

न हय अहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः कषपाः

na haya ahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na pakṣā na punaḥ kaṣapāḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्र: समुद्रो5पि महोर्मिमाली

English

Days do not return, nor months, nor years, for all beings that are born, nor fortnights, nor nights.

अध्याय 12

श्लोक 28.49

सॊ ऽयं विपुलम अध्वानं कालेन धरुवम अध्रुवः नरॊ ऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम

sò 'yaṃ vipulama adhvānaṃ kālena dharuvama adhruvaḥ narò 'vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitama

हिन्दी अर्थ

कालेन परिपक्तवा हि प्रियन्ते सर्वपार्थिवा:

English

This man, impermanent, helplessly by Time certainly goes the long road frequented by all beings.

अध्याय 12

श्लोक 28.50

देहॊ वा जीवतॊ ऽभयेति जीवॊ वाभ्येति देहतः पथि संगतम एवेदं दारैर अन्यैश च बन्धुभिः

dehò vā jīvatò 'bhayeti jīvò vābhyeti dehataḥ pathi saṃgatama evedaṃ dāraira anyaiśa ca bandhubhiḥ

हिन्दी अर्थ

पाज्चभौतिक शरीरोंके जन्म और मरण स्वभावत: नियत हैं

English

Either the body goes from the living, or the living being leaves the body; this is a meeting on the road with wives, other relatives and kinsmen.

अध्याय 12

श्लोक 28.51

नायम अत्यन्तसंवासॊ लभ्यते जातु केन चित अपि सवेन शरीरेण किम उतान्येन केन चित

nāyama atyantasaṃvāsò labhyate jātu kena cita api savena śarīreṇa kima utānyena kena cita

हिन्दी अर्थ

अहो दुःखमिति ध्यायन् दुःखस्यापचितिं चरेत्

English

No one ever gets lasting companionship even with his own body, how much less with anyone else.

अध्याय 12

श्लोक 28.52

कव नु ते ऽदय पिता राजन कव नु ते ऽदय पितामहः न तवं पश्यसि तान अद्य न तवां पश्यन्ति ते ऽपि च

kava nu te 'daya pitā rājana kava nu te 'daya pitāmahaḥ na tavaṃ paśyasi tāna adya na tavāṃ paśyanti te 'pi ca

हिन्दी अर्थ

यथा मम तथान्येषामिति पश्यन् न मुहृति

English

Where is your father today, king, where your grandfather? You do not see them today, nor do they see you.

अध्याय 12

श्लोक 28.53

न हय एव पुरुषॊ दरष्टा सवर्गस्य नरकस्य वा आगमस तु सतां चक्षुर नृपते तम इहाचर

na haya eva puruṣò daraṣṭā savargasya narakasya vā āgamasa tu satāṃ cakṣura nṛpate tama ihācara

हिन्दी अर्थ

दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

English

A man is not a seer of heaven or hell; the eye of the good is the scripture; follow that here, king.

अध्याय 12

श्लोक 28.54

चरितब्रह्म चर्यॊ हि परजायेत यजेत च पितृदेव महर्षीणाम आनृण्यायानसूयकः

caritabrahma caryò hi parajāyeta yajeta ca pitṛdeva maharṣīṇāma ānṛṇyāyānasūyakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभाव डालते हैं, विद्वानूपर नहीं

English

One who has practised celibacy should beget offspring and sacrifice, free of envy, to be quit of debts to ancestors, gods and great sages.

अध्याय 12

श्लोक 28.55

स यज्ञशीलः परजने निविष्टः; पराग बरह्म चारी परविभक्त पक्षः आराधयन सवर्गम इमं च लॊकं; परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम

sa yajñaśīlaḥ parajane niviṣṭaḥ; parāga barahma cārī paravibhakta pakṣaḥ ārādhayana savargama imaṃ ca lòkaṃ; paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkama

हिन्दी अर्थ

जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

English

He who is devoted to sacrifice, engaged in begetting offspring, having first been a celibate student, with his sides divided, worshipping heaven and this world, and then renouncing the heart's wound for the highest,

अध्याय 12

श्लोक 28.56

सम्यग घि धर्मं चरतॊ नृपस्य; दरव्याणि चाप्य आहरतॊ यथावत परवृत्त चक्रस्य यशॊ ऽभिवर्धते; सर्वेषु लॊकेषु चराचरेषु

samyaga ghi dharmaṃ caratò nṛpasya; daravyāṇi cāpya āharatò yathāvata paravṛtta cakrasya yaśò 'bhivardhate; sarveṣu lòkeṣu carācareṣu

हिन्दी अर्थ

तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्

English

for a king rightly practising dharma and rightly collecting wealth, whose wheel is turning, fame grows in all worlds, moving and unmoving."

अध्याय 12

श्लोक 28.57

[वयास] इत्य एवम आज्ञाय विदेहराजॊ; वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः अश्मानम आमन्त्र्य विशुद्धबुद्धिर; ययौ गृहं सवं परति शान्तशॊकः

[vayāsa] itya evama ājñāya videharājò; vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetuḥ aśmānama āmantrya viśuddhabuddhira; yayau gṛhaṃ savaṃ parati śāntaśòkaḥ

हिन्दी अर्थ

न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्

English

[Vyasa said:] Thus understanding, the king of Videha, with his reasons fulfilled, having taken the whole speech to heart, took leave of Ashma, pure in mind, and went to his own home, his grief calmed.

अध्याय 12

श्लोक 28.58

तथा तवम अप्य अच्युत मुञ्च शॊकम; उत्तिष्ठ शक्रॊपम हर्षम एहि कषात्रेण धर्मेण मही जिता ते; तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः

tathā tavama apya acyuta muñca śòkama; uttiṣṭha śakròpama harṣama ehi kaṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te; tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादेतद् द्ववं जह्माद् य इच्छेच्छाश्वतं सुखम्

English

"So you also, Achyuta, cast off grief; rise, equal to Shakra, come to joy; the earth has been won by you by kshatriya dharma; enjoy it, son of Kunti; do not despair."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।