Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 38/172 · श्लोक 90.1–91.38

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 90.1

वनस्पतीन भक्ष्यफलान न छिन्द्युर विषये तव बराह्मणानां मूलफलं धर्म्यम आहुर मनीषिणः

vanaspatīna bhakṣyaphalāna na chindyura viṣaye tava barāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नैव राज्ञां तथा वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि

English

one acquires of either, one enjoys or suffers the consequences (even here). By knowledge, by penances, and by righteous acts, therefore, one enhances his weal (even here). One, therefore may similarly enhance his misery by committing unrighteous acts. One should, therefore, always achieve acts that are righteous and abstain altogether from those that are unrighteous. I have now indicated what the expiations are of the sins that have been mentioned. There is expiation for every sin except those that are called Mahapatakas (highly heinous sins). As regards sins in respect of unclean food and the like, and improper speeches, etc., they are of two classes, viz., those committed consciously and those that are committed unconsciously. All sins that are committed consciously are grave, while those that are committed unconsciously are trivial or light. There is expiation for both. Indeed sin is capable of being washed away by (observance of) the ordinances spoken of. Those ordinances, however, have been laid down only for believers (in God) and those that have faith. They

अध्याय 12

श्लोक 90.2

बराह्मणेभ्यॊ ऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्न इतरे जनाः न बराह्मणॊपरॊधेन हरेद अन्यः कथं चन

barāhmaṇebhyò 'tiriktaṃ ca bhuñjīranna itare janāḥ na barāhmaṇòparòdhena hareda anyaḥ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

सर्वतः प्रतिगृह्नीयाद् राज्यं प्राप्पेह धार्मिक:

English

"Let others eat what is left over by Brahmanas; none else should take in any way by obstructing a Brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 90.3

विप्रश चेत तयागम आतिष्ठेद आख्यायावृत्ति कर्शितः परिकल्प्यास्य वृत्तिः सयात सदारस्य नराधिप

vipraśa ceta tayāgama ātiṣṭheda ākhyāyāvṛtti karśitaḥ parikalpyāsya vṛttiḥ sayāta sadārasya narādhipa

हिन्दी अर्थ

भव राजा जय स्वर्ग सतो रक्षासतो जहि

English

If a Brahmana should take to renunciation, wasted by lack of livelihood, a livelihood should be provided for him, lord of men, with his wife.

अध्याय 12

श्लोक 90.4

स चेन नॊपनिवर्तेत वाच्यॊ बराह्मण संसदि कस्मिन्न इदानीं मर्यादाम अयं लॊकः करिष्यति

sa cena nòpanivarteta vācyò barāhmaṇa saṃsadi kasminna idānīṃ maryādāma ayaṃ lòkaḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिव द्विजा:

English

If he does not turn back, it should be said in the assembly of Brahmanas: 'In what will this world now make a boundary?'

अध्याय 12

श्लोक 90.5

असंशयं निवर्तेत न चेद वक्ष्यत्य अतः परम पूर्वं परॊक्षं कर्तव्यम एतत कौन्तेय शासनम

asaṃśayaṃ nivarteta na ceda vakṣyatya ataḥ parama pūrvaṃ paròkṣaṃ kartavyama etata kaunteya śāsanama

हिन्दी अर्थ

तेषां विशेषमाचक्ष्व ब्राह्मणानां पितामह

English

He would surely turn back if he does not speak after this; this rule should first be indirectly made, Kaunteya.

अध्याय 12

श्लोक 90.6

आहुर एतज जना बरह्मन न चैतच छरद्दधाम्य अहम निमन्त्र्यश च भवेद भॊगैर अवृत्त्या चेत तदाचरेत

āhura etaja janā barahmana na caitaca charaddadhāmya ahama nimantryaśa ca bhaveda bhògaira avṛttyā ceta tadācareta

हिन्दी अर्थ

क्या अन्तर है? यह मुझे बताइये

English

People say this, Brahmana, but I do not believe it; he should be invited with enjoyments; if he has no livelihood, then let him act.

अध्याय 12

श्लोक 90.7

कृषिगॊरक्ष्य वाणिज्यं लॊकानाम इह जीवनम ऊर्ध्वं चैव तरयी विद्या सा भूतान भावयत्य उत

kṛṣigòrakṣya vāṇijyaṃ lòkānāma iha jīvanama ūrdhvaṃ caiva tarayī vidyā sā bhūtāna bhāvayatya uta

हिन्दी अर्थ

एते ब्रह्मसमा राजन ब्राह्म॒णा: परिकीर्तिता:

English

Agriculture, cattle-keeping and trade are the livelihood of people here, and above them the triple learning; it makes beings flourish.

अध्याय 12

श्लोक 90.8

तस्यां परयतमानायां ये सयुस तत्परिपन्थिनः दस्यवस तद वधायेह बरह्मा कषत्रम अथासृजत

tasyāṃ parayatamānāyāṃ ye sayusa tatparipanthinaḥ dasyavasa tada vadhāyeha barahmā kaṣatrama athāsṛjata

हिन्दी अर्थ

एते देवसमा राजन ब्राह्मणानां भवन्त्युत

English

When it strives, those who obstruct it are robbers; for their slaying here Brahma created the kshatriya order.

अध्याय 12

श्लोक 90.9

शत्रूञ जहि परजा रक्ष यजस्व करतुभिर नृप युध्यस्व समरे वीरॊ भूत्वा कौरवनन्दन

śatrūña jahi parajā rakṣa yajasva karatubhira nṛpa yudhyasva samare vīrò bhūtvā kauravanandana

हिन्दी अर्थ

हुए हैं, वे ब्राह्मणोंमें देवताके समान समझे जाते हैं

English

Slay your enemies, protect the subjects, sacrifice with sacrifices, O king, and fight in battle as a hero, delight of the Kurus.

अध्याय 12

श्लोक 90.10

संरक्ष्यान पालयेद राजा यः स राजार्य कृत तमः ये के चित तान न रक्षन्ति तैर अर्थॊ नास्ति कश चन

saṃrakṣyāna pālayeda rājā yaḥ sa rājārya kṛta tamaḥ ye ke cita tāna na rakṣanti taira arthò nāsti kaśa cana

हिन्दी अर्थ

प्रजापालनसम्भूतमाप्ता धर्मफलं हासि

English

are not for atheists or those that have no faith, or those in whom pride and malice predominate. A person, O tiger among men, that is desirous of weal both here and hereafter, should, O foremost of virtuous men, have recourse to righteous behaviour, to (the counsels of) men that are righteous, and to the duties that have been ordained for him. Therefore, for the reasons already advanced (by me), thou, O king, shalt be cleansed of all thy sins for thou hast slain thy foes in the discharge of thy duties as a king and for the protection of thy life-breath and thy inheritance. Or, if not withstanding this, thou still regardest thyself to be sinful, perform expiation. Do not cast away thy life in consequence of such grief that is not becoming a wise man.'

अध्याय 12

श्लोक 90.11

सदैव राज्ञा बॊद्धव्यं सर्वलॊकाद युधिष्ठिर तस्माद धेतॊर हि भुञ्जीत मनुष्यान एव मानवः

sadaiva rājñā bòddhavyaṃ sarvalòkāda yudhiṣṭhira tasmāda dhetòra hi bhuñjīta manuṣyāna eva mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

होनेवाले धर्मके फलको नहीं पा सकोगे

English

" Vaisampayana continued, 'Thus addressed by the holy Rishi, king Yudhishthira the just, having reflected for a short while, said these words unto the sage.'"

अध्याय 12

श्लोक 90.12

अन्तरेभ्यः परान रक्षन परेभ्यः पुनर अन्तरान परान परेभ्यः सवान सवेभ्यः सर्वान पालय नित्यदा

antarebhyaḥ parāna rakṣana parebhyaḥ punara antarāna parāna parebhyaḥ savāna savebhyaḥ sarvāna pālaya nityadā

हिन्दी अर्थ

तथैतत् प्रज्ञया तात यथा55चरसि मेधया

English

the second three days, eat nothing but what is got without soliciting, for the next three days, and fast altogether for the three days that follow. This is called Kris char a-bhoj ana. Observing this rule for six years, one may be cleansed of the sin of slaying a Brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 90.13

आत्मानं सर्वतॊ रक्षन राजा रक्षेत मेदिनीम आत्ममूलम इदं सर्वम आहुर हि विदुषॊ जनाः

ātmānaṃ sarvatò rakṣana rājā rakṣeta medinīma ātmamūlama idaṃ sarvama āhura hi viduṣò janāḥ

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यं च महौदार्य भवत: कुन्त्ययाचत

English

days; eating what is got without soliciting, for the next seven days; and fasting altogether for the next

अध्याय 12

श्लोक 90.14

किं छिद्रं कॊ ऽनुषङ्गॊ मे किं वास्त्य अविनिपातितम कुतॊ माम आस्रवेद दॊष इति नित्यं विचिन्तयेत

kiṃ chidraṃ kò 'nuṣaṅgò me kiṃ vāstya avinipātitama kutò māma āsraveda dòṣa iti nityaṃ vicintayeta

हिन्दी अर्थ

पृत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो हैवतानि च

English

"What is the weak point, what is my attachment, what remains unfelled? From where might fault flow to me?"—he should think thus always.

अध्याय 12

श्लोक 90.15

गुप्तैश चारैर अनुमतैः पृथिवीम अनुचारयेत सुनीतं यदि मे वृत्तं परशंसन्ति न वा पुनः कच चिद रॊचेज जनपदे कच चिद राष्ट्रे च मे यशः

guptaiśa cāraira anumataiḥ pṛthivīma anucārayeta sunītaṃ yadi me vṛttaṃ paraśaṃsanti na vā punaḥ kaca cida ròceja janapade kaca cida rāṣṭre ca me yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्ममेतदधर्म वा जन्मनैवाभ्यजायथा:

English

By approved secret spies he should have the earth surveyed: "Do they praise my conduct as well conducted or not? Does my fame please in the country, in the kingdom?

अध्याय 12

श्लोक 90.16

धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्व अपलायिनाम राष्ट्रं च ये ऽनुजीवन्ति ये च राज्ञॊ ऽनुजीविनः

dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣva apalāyināma rāṣṭraṃ ca ye 'nujīvanti ye ca rājñò 'nujīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

सीदतामपि कौन्तेय न कीर्तिरवसीदति

English

Those who know dharma and are steadfast, who do not flee in battles, and those who live in the kingdom and those who live on the king,

अध्याय 12

श्लोक 90.17

अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ये च तवाभिप्रशंसेयुर निन्देयुर अथ वा पुनः सर्वान सुपरिणीतांस तान कारयेत युधिष्ठिर

amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ ye ca tavābhipraśaṃseyura nindeyura atha vā punaḥ sarvāna supariṇītāṃsa tāna kārayeta yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

सिद्धि प्राप्त हो जाती है (जिसे तुम वनवास और तपस्यासे पाना चाहते हो)

English

and all ministers and all those who are neutral, those who praise you or revile you—all of them, Yudhishthira, should be well led.

अध्याय 12

श्लोक 90.18

एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रॊचितुम मित्रामित्रम अथॊ मध्यं सर्वभूतेषु भारत

ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta ròcituma mitrāmitrama athò madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata

हिन्दी अर्थ

धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचारी यथा पुन:

English

It is not possible, dear one, to please everyone entirely—friend, enemy or neutral—among all beings, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 90.19

तुल्यबाहुबलानां च गुणैर अपि निषेविनाम कथं सयाद अधिकः कश चित स तु भुञ्जीत मानवान

tulyabāhubalānāṃ ca guṇaira api niṣevināma kathaṃ sayāda adhikaḥ kaśa cita sa tu bhuñjīta mānavāna

हिन्दी अर्थ

कृतमेवाकृताच्छेयो न पापीयोस्त्यकर्मण:

English

Among those of equal strength of arm who are devoted to qualities, how could one be superior and enjoy men?

अध्याय 12

श्लोक 90.20

ये चरा हय अचरान अद्युर अदंष्ट्रान दंष्ट्रिणस तथा आशीविषा इव करुद्धा भुजगा भुजगान इव

ye carā haya acarāna adyura adaṃṣṭrāna daṃṣṭriṇasa tathā āśīviṣā iva karuddhā bhujagā bhujagāna iva

हिन्दी अर्थ

प्राप्य तृप्ता: प्रतिष्ठन्ति धर्म:को5भ्यधिकस्तत:

English

The moving eat the unmoving, the tuskless the tusked, as enraged venomous snakes eat snakes.

अध्याय 12

श्लोक 90.21

एतेभ्यश चाप्रमत्तः सयात सदा यत्तॊ युधिष्ठिर भारुण्ड सदृशा हय एते निपतन्ति परमाद्यतः

etebhyaśa cāpramattaḥ sayāta sadā yattò yudhiṣṭhira bhāruṇḍa sadṛśā haya ete nipatanti paramādyataḥ

हिन्दी अर्थ

राजाके लिये इससे बढ़कर धर्मकी बात और क्या होगी?

English

Be ever careful of these, Yudhishthira; for these, like bharunda birds, fall on one who is careless.

अध्याय 12

श्लोक 90.22

कच चित ते वणिजॊ राष्ट्रे नॊद्विजन्ते करार्दिताः करीणन्तॊ बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः

kaca cita te vaṇijò rāṣṭre nòdvijante karārditāḥ karīṇantò bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ

हिन्दी अर्थ

कि ततः परमैश्चर्य ब्रूहि मे यदि पश्यसि

English

Are your merchants in your kingdom not troubled, oppressed by taxes, buying much for little and labouring in wild places?

अध्याय 12

श्लोक 90.23

कच चित कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्य अति पीडिताः ये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरान अपि

kaca cita kṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahatya ati pīḍitāḥ ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarāna api

हिन्दी अर्थ

जानते हैं तो मुझे बताइये

English

Do the farmers, much oppressed, not leave the kingdom, they who bear the king's burden and support others as well?

अध्याय 12

श्लोक 90.24

इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवा पितृगणास तथा मनुष्यॊरगरक्षांसि वयांसि पशवस तथा

itò dattena jīvanti devā pitṛgaṇāsa tathā manuṣyòragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavasa tathā

हिन्दी अर्थ

स स्वर्गजित्तमोस्माकं सत्यमेतद् ब्रवीमि ते

English

Gods and hosts of ancestors live on what is given from here, as do men, serpents, Rakshasas, birds and animals.

अध्याय 12

श्लोक 90.25

एषा ते राष्ट्रवृत्तिश च राष्ट्रगुप्तिश च भारत एतम एवार्थम आश्रित्य भूयॊ वक्ष्यामि पाण्डव

eṣā te rāṣṭravṛttiśa ca rāṣṭraguptiśa ca bhārata etama evārthama āśritya bhūyò vakṣyāmi pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

अधिकारी है, यह मैं तुमसे सच्ची बात कहता हूँ

English

This is your livelihood of the kingdom and protection of the kingdom, Bharata; relying on this very aim I shall speak more, Pandava."

अध्याय 12

श्लोक 91.1

यान अङ्गिराः कषत्रधर्मान उतथ्यॊ बरह्म वित तमः मान्धात्रे यौवनाश्वाय परीतिमान अभ्यभाषत

yāna aṅgirāḥ kaṣatradharmāna utathyò barahma vita tamaḥ māndhātre yauvanāśvāya parītimāna abhyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

एते शूद्रसमा राजन ब्राह्मणानां भवन्त्युत

English

"Yudhishthira said, 'Tell me, O grandfather, what food is clean and what unclean, what gift is praiseworthy, and who should be considered deserving and who undeserving (of gifts).'

अध्याय 12

श्लोक 91.2

स यथानुशशासैनम उतथ्यॊ बरह्म वित्तमः तत ते सर्वं परवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर

sa yathānuśaśāsainama utathyò barahma vittamaḥ tata te sarvaṃ paravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

उनके धनपर भी राजाका ही अधिकार है

English

"How Utathya, the best knower of Brahma, instructed him—all that I shall tell you in full, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 91.3

धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु मान्धातर एवं जानीहि राजा लॊकस्य रक्षिता

dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu māndhātara evaṃ jānīhi rājā lòkasya rakṣitā

हिन्दी अर्थ

मेरे शरीरके भीतर तुम्हारा प्रवेश कैसे हुआ?

English

"A king exists for dharma, not for acting at will; know thus, Mandhata, that a king is the protector of the world.

अध्याय 12

श्लोक 91.4

राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति न चेद धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति

rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati na ceda dharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati

हिन्दी अर्थ

संविभक्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरमाविश:

English

A king who practises dharma goes to godhood; if he does not practise dharma he goes to hell.

अध्याय 12

श्लोक 91.5

धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मॊ राजनि तिष्ठति तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः

dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmò rājani tiṣṭhati taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

आवश्यक वस्तुएँ देता रहता हूँ, तथापि तुम मेरे शरीरमें कैसे प्रविष्ट हो गये?

English

Beings stand in dharma and dharma stands in the king; a king who rules well is lord of the earth.

अध्याय 12

श्लोक 91.6

राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान पाप उच्यते देवाश च गर्हां गच्छन्ति धर्मॊ नास्तीति चॊच्यते

rājā paramadharmātmā lakṣmīvāna pāpa ucyate devāśa ca garhāṃ gacchanti dharmò nāstīti còcyate

हिन्दी अर्थ

अव्युच्छेत्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरमाविश:

English

A king supremely righteous but fortunate is called sinful; the gods are rebuked and it is said, "There is no dharma."

अध्याय 12

श्लोक 91.7

अधर्मे वर्तमानानाम अर्थसिद्धिः परदृश्यते तद एव मङ्गलं सर्वं लॊकः समनुवर्तते

adharme vartamānānāma arthasiddhiḥ paradṛśyate tada eva maṅgalaṃ sarvaṃ lòkaḥ samanuvartate

हिन्दी अर्थ

संविभक्ताश्न सत्कृत्य मामकान्तरमाविश:

English

Success of aims is seen for those who act unrighteously; and the world follows all that as auspicious.

अध्याय 12

श्लोक 91.8

उच्छिद्यते धर्मवृत्तम अधर्मॊ वर्तते महान भयम आहुर दिवारात्रं यदा पापॊ न वार्यते

ucchidyate dharmavṛttama adharmò vartate mahāna bhayama āhura divārātraṃ yadā pāpò na vāryate

हिन्दी अर्थ

स्वतन्त्रो जातु न क्रीडे मामकान्तरमाविश:

English

The conduct of dharma is uprooted and great unrighteousness prevails; they call it fear day and night when sin is not restrained.

अध्याय 12

श्लोक 91.9

न वेदान अनुवर्तन्ति वरतवन्तॊ दविजातयः न यज्ञांस तन्वते विप्रा यदा पापॊ न वार्यते

na vedāna anuvartanti varatavantò davijātayaḥ na yajñāṃsa tanvate viprā yadā pāpò na vāryate

हिन्दी अर्थ

अनृत्विजा हुतं नास्ति मामकान्तरमाविश:

English

The twice-born who keep vows do not follow the Vedas, Brahmanas do not extend sacrifices, when sin is not restrained.

अध्याय 12

श्लोक 91.10

वध्यानाम इव सर्वेषां मनॊ भवति विह्वलम मनुष्याणां महाराज यदा पापॊ न वार्यते

vadhyānāma iva sarveṣāṃ manò bhavati vihvalama manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpò na vāryate

हिन्दी अर्थ

शूद्रतुल्य हैं। धर्मात्मा राजाको चाहिए कि इन सब लोगोंसे कर ले और बेगार करावे

English

" Vyasa said, 'In this connection is cited the old account of a discourse between the ascetics and that lord of creation, viz., Manu. In the Krita age, an assembly of Rishis, of rigid vows, having approached the great and puissant lord of creation, Manu, while seated at his ease, solicited him to discourse on duties, saying, 'What food should be taken, who is to be regarded a deserving person (for gifts), what gifts should be made, how should a person study, and what penances should one perform and how, and what acts should be done and what acts should not be done, O lord of creation, tell us everything about all this.' Thus addressed by them, the divine and self-born Manu said unto them, 'Listen to me as I expound the duties in brief and in detail. In regions which have not been interdicted, silent recitation (of sacred mantras, homa), fasts, knowledge of self, sacred rivers, regions inhabited by men devoted to this pious acts,~these have been laid down as acts and objects that are cleansing. Certain mountains also are cleansing, as also the eating of gold and bathing in waters into which have been dipped gems and precious stones. Sojourn to holy places, and eating of sanctified butter—these also, without doubt speedily cleanse a man. No man would ever be called wise if he is indulged in pride. If he wishes to be long-lived, he should for three nights drink hot water (as an expiation for having indulged in pride). Refusal to appropriate what is not given, gift, study (of scriptures), penance, abstention from injury, truth, freedom from wrath, and worship of the gods in sacrifices,— these are the characteristics of virtue. That again which is virtue may, according to time and place, be sin. Thus appropriation (of what belongs to others), untruth,

अध्याय 12

श्लोक 91.11

उभौ लॊकाव अभिप्रेक्ष्य राजानम ऋषयः सवयम असृजन सुमहद भूतम अयं धर्मॊ भविष्यति

ubhau lòkāva abhiprekṣya rājānama ṛṣayaḥ savayama asṛjana sumahada bhūtama ayaṃ dharmò bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

एते ब्राह्मणचाण्डाला महापथिकपज्चमा:

English

and injury and killing, may under special circumstances, become virtue. With respect to persons capable of judging, acts are of two kinds, viz., virtuous and sinful. From the worldly and the Vedic points of view again, virtue and sin are good or bad (according to their consequences). From the Vedic point of view, virtue and sin (i.e., everything a man may do or not do), would be classed under action and inaction. Inaction (i.e., abstention from Vedic rites and adoption of a life of contemplation) leads to emancipation (from rebirth); while the consequences of action (i.e., practice of Vedic rites) are repeated death and rebirth. From the worldly point of view, acts that are evil lead to evil and those that are good to consequences that are good. From the worldly point of view, therefore, virtue and sin are to be distinguished by the good and the evil character of their consequences, l Acts that are (apparently) evil, when undertaken from considerations connected with the gods, the scriptures, life itself, and the means by which life is sustained, produce consequences that are good. When an act is undertaken from the expectation, however doubtful, that it will produce mischief (to some one) in the future, or when an act is done whose consequence is visibly mischievous, expiation has been laid down. When an act is done

अध्याय 12

श्लोक 91.12

यस्मिन धर्मॊ विराजेत तं राजानं परचक्षते यस्मिन विलीयते धर्मं तं देवा वेषलं विदुः

yasmina dharmò virājeta taṃ rājānaṃ paracakṣate yasmina vilīyate dharmaṃ taṃ devā veṣalaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

एते क्षत्रसमा राजन ब्राह्मुणानां भवन्त्युत

English

In whom dharma shines, they call him king; in whom dharma is dissolved, the gods know him as a vrishala (outcast).

अध्याय 12

श्लोक 91.13

वृषॊ हि भगवान धर्मॊ यस तस्य कुरुते हय अलम वृषलं तं विदुर देवास तस्माद धर्मं न लॊपयेत

vṛṣò hi bhagavāna dharmò yasa tasya kurute haya alama vṛṣalaṃ taṃ vidura devāsa tasmāda dharmaṃ na lòpayeta

हिन्दी अर्थ

एते वैश्यसमा राजन ब्राह्मणानां भवन्त्युत

English

Dharma, the revered one, is the bull (vrisha); one who sufficiently harms it, the gods know as a vrishala; therefore one should not destroy dharma.

अध्याय 12

श्लोक 91.14

धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा तस्मिन हरसति हीयन्ते तस्माद धर्मं परवर्धयेत

dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā tasmina harasati hīyante tasmāda dharmaṃ paravardhayeta

हिन्दी अर्थ

वैश्यके समान समझा जाता है

English

When dharma grows all beings grow; when it declines they decline; therefore one should increase dharma.

अध्याय 12

श्लोक 91.15

धनात सरवति धर्मॊ हि धारणाद वेति निश्चयः अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्त करः समृतः

dhanāta saravati dharmò hi dhāraṇāda veti niścayaḥ akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmānta karaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋते ब्रह्मसमेभ्यश्व॒ देवकल्पेभ्य एव च

English

Dharma flows from wealth, or is certain from upholding; lord of men, it is called the one that ends the boundary of what should not be done.

अध्याय 12

श्लोक 91.16

परभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः सवयं भुवा तस्मात परवर्धयेद धर्मं परजानुग्रह कारणात

parabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ savayaṃ bhuvā tasmāta paravardhayeda dharmaṃ parajānugraha kāraṇāta

हिन्दी अर्थ

नियम्या: संविभज्याश्च धर्मानुग्रहकारणात्

English

For the prosperity of beings dharma was created by the Self-existent himself; therefore one should increase dharma for the favour of subjects.

अध्याय 12

श्लोक 91.17

तस्माद धि राजशार्दूल धर्मः शरेष्ठ इति समृतः स राजा यः परजाः शास्ति साधु कृत पुरुषर्षभः

tasmāda dhi rājaśārdūla dharmaḥ śareṣṭha iti samṛtaḥ sa rājā yaḥ parajāḥ śāsti sādhu kṛta puruṣarṣabhaḥ

हिन्दी अर्थ

परिस्थितिके लिये जानकार लोग उस राजाका ही अपराध ठहराते हैं

English

Therefore, tiger among kings, dharma is held best; that is the king who rules the subjects well, best of men.

अध्याय 12

श्लोक 91.18

कामक्रॊधाव अनादृत्य धर्मम एवानुपालयेत धर्मः शरेयः करतमॊ राज्ञां भरतसत्तम

kāmakròdhāva anādṛtya dharmama evānupālayeta dharmaḥ śareyaḥ karatamò rājñāṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

ततो निर्वासनीय: स्यात् तस्माद् देशात् सबान्धव:

English

Disregarding desire and anger, one should protect dharma alone; dharma is the most beneficial for kings, best of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 91.19

धर्मस्य बराह्मणा यॊनिस तस्मात तान पूजयेत सदा बराह्मणानां च मान्धातः कामान कुर्याद अमत्सरी

dharmasya barāhmaṇā yònisa tasmāta tāna pūjayeta sadā barāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmāna kuryāda amatsarī

हिन्दी अर्थ

कया च वृत्त्या वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह

English

Brahmanas are the source of dharma; therefore always honour them, and fulfil the wishes of Brahmanas without envy, Mandhata.

अध्याय 12

श्लोक 91.20

तेषां हय अकाम करणाद राज्ञः संजायते भयम मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्री भवन्त्य अपि

teṣāṃ haya akāma karaṇāda rājñaḥ saṃjāyate bhayama mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrī bhavantya api

हिन्दी अर्थ

इति राज्ञां पुरावृत्तमभिजल्पन्ति साधव:

English

By not fulfilling their wishes fear arises for the king, friends do not prosper and even become enemies.

अध्याय 12

श्लोक 91.21

बराह्मणान वै तदासूयाद यदा वैरॊचनॊ बलिः अथास्माच छरीर अपाक्रामद यास्मिन्न आसीत परतापिनी

barāhmaṇāna vai tadāsūyāda yadā vairòcanò baliḥ athāsmāca charīra apākrāmada yāsminna āsīta paratāpinī

हिन्दी अर्थ

इसीको राजाओंका प्राचीनकालसे चला आता हुआ बर्ताव या धर्म कहते हैं

English

When Bali, son of Virochana, was envious of Brahmanas, then Shri, who was in him, resplendent, left him.

अध्याय 12

श्लोक 91.22

ततस तस्माद अपक्रम्य सागच्छत पाकशासनम अथ सॊ ऽनवतपत पश्चाच छरियं दृष्ट्वा पुरंदरे

tatasa tasmāda apakramya sāgacchata pākaśāsanama atha sò 'navatapata paścāca chariyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare

हिन्दी अर्थ

राज्ञ एवापराधं त॑ मन्यन्ते किल्बिषं नूप

English

Departing from him, she went to Pakashasana; then he repented afterward seeing Shri in Purandara.

अध्याय 12

श्लोक 91.23

एतत फलम असूयाया अभिमानस्य चाभिभॊ तस्माद बुध्यस्व मान्धातर मा तवा जह्यात परतापिनी

etata phalama asūyāyā abhimānasya cābhibhò tasmāda budhyasva māndhātara mā tavā jahyāta paratāpinī

हिन्दी अर्थ

माना जाता है। विचारवान् पुरुष इसे राजाका ही अपराध और पाप समझते हैं

English

This is the fruit of envy and pride, overcomer; therefore understand, Mandhata, lest the resplendent one leave you.

अध्याय 12

श्लोक 91.24

दर्पॊ नाम शरियः पुत्रॊ जज्ञे ऽधर्माद इति शरुतिः तेन देवासुरा राजन नीताः सुबहुशॊ वशम

darpò nāma śariyaḥ putrò jajñe 'dharmāda iti śarutiḥ tena devāsurā rājana nītāḥ subahuśò vaśama

हिन्दी अर्थ

तस्माद् राजर्षय: सर्वे ब्राह्मणानन्वपालयन्

English

Pride, named Darpa, a son of Shri, was born of adharma, the scripture says; by him gods and asuras, O king, were brought under sway very often.

अध्याय 12

श्लोक 91.25

राजर्षयश च बहवस तस्माद बुध्यस्व पार्थिव राजा भवति तं जित्वा दासस तेन पराजितः

rājarṣayaśa ca bahavasa tasmāda budhyasva pārthiva rājā bhavati taṃ jitvā dāsasa tena parājitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसीलिये सभी राजर्षियोंने ब्राह्मणोंकी सदा ही रक्षा की है

English

And many royal sages too; therefore understand, lord of the earth: a king who conquers him becomes king, and he who is conquered by him is a slave.

अध्याय 12

श्लोक 91.26

स यथा दर्पसहितम अधर्मं नानुसेवते तथा वर्तस्व मान्धातश चिरं चेत सथातुम इच्छसि

sa yathā darpasahitama adharmaṃ nānusevate tathā vartasva māndhātaśa ciraṃ ceta sathātuma icchasi

हिन्दी अर्थ

राक्षसके द्वारा अपहृत होते समय केकयराजके प्रकट किये हुए उद्गारका वर्णन है

English

So act, Mandhata, as to not serve unrighteousness accompanied by pride, if you wish to stay long.

अध्याय 12

श्लोक 91.27

मत्तात परमत्तात पॊगण्डाद उन्मत्ताच च विशेषतः तद अभ्यासाद उपावर्ताद अहितानां च सेवनात

mattāta paramattāta pògaṇḍāda unmattāca ca viśeṣataḥ tada abhyāsāda upāvartāda ahitānāṃ ca sevanāta

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायेनान्वितं राजन्नरण्ये संशितव्रतम्

English

One should beware of the drunk, the careless, the adolescent, and especially the mad; from practice of that, from association, from serving the unfriendly,

अध्याय 12

श्लोक 91.28

निगृहीताद अमात्याच च सत्रीभ्यश चैव विशेषतः पर्वताद विषमाद दुर्गाद धस्तिनॊ ऽशवात सरीसृपात

nigṛhītāda amātyāca ca satrībhyaśa caiva viśeṣataḥ parvatāda viṣamāda durgāda dhastinò 'śavāta sarīsṛpāta

हिन्दी अर्थ

स्वाध्याय किया करते थे। एक दिन उन्हें एक भयंकर राक्षसने पकड़ लिया

English

from a restrained minister, and especially from women, from mountains, uneven ground, forts, elephants, horses and reptiles.

अध्याय 12

श्लोक 91.29

एतेभ्यॊ नित्ययत्तः सयान नक्तंचर्यां च वर्जयेत अत्य आयं चाति मानं च दम्भं करॊधं च वर्जयेत

etebhyò nityayattaḥ sayāna naktaṃcaryāṃ ca varjayeta atya āyaṃ cāti mānaṃ ca dambhaṃ karòdhaṃ ca varjayeta

हिन्दी अर्थ

नानाहिताग्निर्नायज्वा मामकान्तरमाविश:

English

Of these one should always be careful, and avoid night-wandering; one should avoid excess in income, excess in pride, hypocrisy and anger.

अध्याय 12

श्लोक 91.30

अविज्ञातासु च सत्रीषु कलीबासु सवैरिणीषु च परभार्यासु कन्यासु नाचरेन मैथुनं नृपः

avijñātāsu ca satrīṣu kalībāsu savairiṇīṣu ca parabhāryāsu kanyāsu nācarena maithunaṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोचित छः: कर्मोमें ही संलग्न रहते हैं

English

A king should not have intercourse with unknown women, eunuchs, unchaste women, others' wives or maidens.

अध्याय 12

श्लोक 91.31

कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात अपुमांसॊ ऽङगहीनाश च सथूलजिह्वा विचेतसः

kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāta apumāṃsò 'ṅagahīnāśa ca sathūlajihvā vicetasaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणा मे स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविश:

English

In families Rakshasa-like sinners are born through mixture of classes, deformed, limb-lacking, thick-tongued, senseless.

अध्याय 12

श्लोक 91.32

एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा परमाद्यति तस्माद राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं परजाहिते

ete cānye ca jāyante yadā rājā paramādyati tasmāda rājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ parajāhite

हिन्दी अर्थ

रहते हैं तो भी तुम्हारा मेरे शरीरके भीतर प्रवेश कैसे सम्भव हुआ?

English

These and others are born when the king is careless; therefore a king should act especially for the welfare of the people.

अध्याय 12

श्लोक 91.33

कषत्रियस्य परमत्तस्य दॊषः संजायते महान अधर्माः संप्रवर्तन्ते परजा संकरकारकाः

kaṣatriyasya paramattasya dòṣaḥ saṃjāyate mahāna adharmāḥ saṃpravartante parajā saṃkarakārakāḥ

हिन्दी अर्थ

नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति न

English

A great fault arises in a careless kshatriya; unrighteous things proceed, causing mixture of the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 91.34

अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते अवृष्टिर अति वृष्टिश च वयाधिश चाविशति परजाः

aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate avṛṣṭira ati vṛṣṭiśa ca vayādhiśa cāviśati parajāḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिया मे स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविश:

English

Cold is found in the not cold, and no cold in the cold; drought and excessive rain and disease enter the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 91.35

नक्षत्राण्य उपतिष्ठन्ति गरहा घॊरास तथापरे उत्पाताश चात्र दृश्यन्ते बहवॊ राजनाशनाः

nakṣatrāṇya upatiṣṭhanti garahā ghòrāsa tathāpare utpātāśa cātra dṛśyante bahavò rājanāśanāḥ

हिन्दी अर्थ

अप्रमत्ता: क्रियावन्त: सुव्रता: सत्यवादिन:

English

Stars stand ominous and other dreadful planets, and many portents destructive of kings are seen here.

अध्याय 12

श्लोक 91.36

अरक्षितात्मा यॊ राजा परजाश चापि न रक्षति परजाश च तस्य कषीयन्ते ताश च सॊ ऽनु विनश्यति

arakṣitātmā yò rājā parajāśa cāpi na rakṣati parajāśa ca tasya kaṣīyante tāśa ca sò 'nu vinaśyati

हिन्दी अर्थ

मम वैश्या: स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविश:

English

A king who does not guard himself and does not guard his subjects has his subjects waste away, and he perishes after them.

अध्याय 12

श्लोक 91.37

दवाव आददाते हय एकस्य दवयॊश च बहवॊ ऽपरे कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर नृप दूषणम

davāva ādadāte haya ekasya davayòśa ca bahavò 'pare kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhura nṛpa dūṣaṇama

हिन्दी अर्थ

मम शूद्रा: स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविश:

English

Two take from one, and many from two; maidens are ruined; this they call the king's fault.

अध्याय 12

श्लोक 91.38

ममैतद इति नैकस्य मनुष्येष्व अवतिष्ठते तयक्त्वा धर्मं यदा राजा परमादम अनुतिष्ठति

mamaitada iti naikasya manuṣyeṣva avatiṣṭhate tayaktvā dharmaṃ yadā rājā paramādama anutiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

भीतर कैसे घुस आये?

English

The idea "this is mine" does not stay among men when the king abandons dharma and practises carelessness."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।