Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 51/172 · श्लोक 121.1–121.57

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 121.1

[य] अयं पितामहेनॊक्तॊ राजधर्मः सनातनः ईश्वरश च महादण्डॊ दण्डे सर्वं परतिष्ठितम

[ya] ayaṃ pitāmahenòktò rājadharmaḥ sanātanaḥ īśvaraśa ca mahādaṇḍò daṇḍe sarvaṃ paratiṣṭhitama

हिन्दी अर्थ

आदी वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह

English

" Vasudeva said, 'Listen, O son of Kunti, to the story of Rama's energy and powers and birth as heard by me from great Rishis discoursing upon the subject. Listen to the story of how millions of Kshatriyas were slain by Jamadagni's son and how those that sprung again in the diverse royal, races in Bharata were again slaughtered. Jadu had a son named Rajas. Rajas had a son named Valakaswa. King Valakaswa had a son named Kusika of righteous behaviour. Resembling the thousand-eyed Indra on earth, Kusika underwent the austerest of penances from desire of attaining the chief of the three worlds for a son. Beholding him engaged in the austerest of penances and competent to beget a son, the thousand-eyed Purandara himself inspired the king (with his force). The great lord of the three worlds, the chastiser of Paka, O king, then became Kusika's son known by the name of Gadhi. Gadhi had a daughter, O monarch, of the name of Satyavati. The puissant Gadhi gave her (for wife) unto Richika, a descendant of Bhrigu. Her lord of Bhrigu's race, O delighter of the Kurus, became highly gratified with her for the purity of her behaviour. He cooked the sacrificial food consisting of milk and rice for giving unto Gadhi (her sire) a son. Calling his wife, Richika of Bhrigu's race said, 'This portion of the sanctified food should be taken by thee, and this (other) portion by thy mother. A son will be born of her that will blaze with energy and be a bull among Kshatriyas. Invincible by Kshatriyas on earth, he will be the slayer of the foremost of Kshatriyas. As regards thee, O blessed lady, this portion of the food will give thee a son of great wisdom, an embodiment of tranquillity, endued with ascetic penances, and the foremost of Brahmanas. Having said these words unto his wife, the blessed Richika of Bhrigu's race, setting his heart on penances, proceeded to the woods. About this time, king Gadhi, resolved upon a pilgrimage to the holy waters, arrived with his queen at the retreat, of Richika. Satyavati, upon this, O king, taking the two portions of the sanctified food, cheerfully and in great haste, represented the worlds of her lord unto her mother. The queen-mother, O son of Kunti, gave the portion intended for herself unto her daughter, and herself took from ignorance the portion intended for the latter. Upon this, Satyavati, her body blazing with lustre, conceived a child of terrible form intended to become the exterminator of the Kshatriyas. Beholding a Brahmana child lying within her womb, that tiger among the Bhrigus said unto his wife of celestial beauty these words: 'Thou hast been deceived by the, mother, O blessed lady, in consequence

अध्याय 12

श्लोक 121.2

देवतानाम ऋषीणां च पितॄणां च महात्मनाम यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः

devatānāma ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanāma yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

मूर्खोद्वारा सेवित मार्ग है

English

"Of gods, sages, ancestors and great souls, of yakshas, rakshasas and pishachas, and especially of mortals,

अध्याय 12

श्लोक 121.3

सर्वेषां पराणिनां लॊके तिर्यक्ष्व अपि निवासिनाम सर्वव्यापी महातेजा दण्डः शरेयान इति परभॊ

sarveṣāṃ parāṇināṃ lòke tiryakṣva api nivāsināma sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śareyāna iti parabhò

हिन्दी अर्थ

कालाकाडुशभक्षी हि क्षपयेद् यथा विश्रम्भमाप्तुयु:

English

of all creatures in the world, even those living among animals, the rod, all-pervading and of great splendour, is the best, lord.

अध्याय 12

श्लोक 121.4

इत्य एतद उक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम दृश्यते लॊकम आसक्तं स सुरासुरमानुषम

itya etada uktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācarama dṛśyate lòkama āsaktaṃ sa surāsuramānuṣama

हिन्दी अर्थ

उद्योगशील होकर उसके वधके उपायका अन्वेषण करे

English

Thus you have said: the whole moving and unmoving is to be ruled by the rod; it is seen attached to the world, with gods, demons and men.

अध्याय 12

श्लोक 121.5

एतद इच्छाम्य अहं जञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ कॊ दण्डः कीदृशॊ दण्डः किं रूपः किं परायणः

etada icchāmya ahaṃ jañātuṃ tattvena bharatarṣabha kò daṇḍaḥ kīdṛśò daṇḍaḥ kiṃ rūpaḥ kiṃ parāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तदा विवृत्य प्रहरेद् दस्यूनामविचारयन्

English

This I wish to know in truth, bull of the Bharatas: what is the rod, of what kind is the rod, what form, what support,

अध्याय 12

श्लोक 121.6

किम आत्मकः कथं भूतः कति मूर्तिः कथं परभुः जागर्ति स कथं दण्डः परजास्व अवहितात्मकः

kima ātmakaḥ kathaṃ bhūtaḥ kati mūrtiḥ kathaṃ parabhuḥ jāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ parajāsva avahitātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत्

English

of what nature, how constituted, of how many forms, how lord; how does that rod stay awake over the subjects, with attentive self?

अध्याय 12

श्लोक 121.7

कश च पूर्वापरम इदं जागर्ति परिपालयन कश च विज्ञायते पूर्वं कॊ ऽपरॊ दण्डसंज्ञितः किं संस्थश च भवेद दण्डः का चास्य गतिर इष्यते

kaśa ca pūrvāparama idaṃ jāgarti paripālayana kaśa ca vijñāyate pūrvaṃ kò 'parò daṇḍasaṃjñitaḥ kiṃ saṃsthaśa ca bhaveda daṇḍaḥ kā cāsya gatira iṣyate

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंका स्वभाव अत्यन्त प्रबल होता है

English

And who stays awake, protecting this before and after? Who is known first, who second, named the rod? In what is the rod established, and what is considered its goal?"

अध्याय 12

श्लोक 121.8

[भ] शृणु कौरव्य यॊ दण्डॊ वयवहार्यॊ यथा च सः यस्मिन हि सर्वम आयत्तं स दण्ड इह केवलः

[bha] śṛṇu kauravya yò daṇḍò vayavahāryò yathā ca saḥ yasmina hi sarvama āyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ

हिन्दी अर्थ

निशम्य शास्त्रतत्त्वार्थ यथावदमरेश्वर

English

[Bhishma said:] "Hear, descendant of Kuru, what the rod is and how it is to be applied; for the rod alone here is that on which everything depends.

अध्याय 12

श्लोक 121.9

धर्मस्याख्या महाराज वयवहार इतीष्यते तस्य लॊपः कथं न सयाल लॊकेष्व अवहितात्मनः इत्य अर्थं वयवहारस्य वयवहारत्वम इष्यते

dharmasyākhyā mahārāja vayavahāra itīṣyate tasya lòpaḥ kathaṃ na sayāla lòkeṣva avahitātmanaḥ itya arthaṃ vayavahārasya vayavahāratvama iṣyate

हिन्दी अर्थ

पुरुषकी पहचान करानेवाले लक्षण बताये हैं

English

"Vyavahara" is deemed the name of dharma, great king; how could it be lost to one attentive in the worlds? For this reason vyavahara is called vyavahara.

अध्याय 12

श्लोक 121.10

अपि चैतत पुरा राजन मनुना परॊक्तम आदितः सुप्रणीतेन दण्डेन परियाप्रिय समात्मना परजा रक्षति यः सम्यग धर्म एव स केवलः

api caitata purā rājana manunā paròktama āditaḥ supraṇītena daṇḍena pariyāpriya samātmanā parajā rakṣati yaḥ samyaga dharma eva sa kevalaḥ

हिन्दी अर्थ

बृहस्पतेश्व॒ संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

English

of the substitution of the sanctified morsels. Thy son will become a person of cruel deeds and vindictive heart. Thy brother again (born of thy mother) will be a Brahmana devoted to ascetic penances. Into the sanctified food intended for thee had been placed the seed of the supreme and universal Brahma, while into that intended for thy mother had been placed the sum total of Kshatriya energy. In consequence, however, of the substitution of the two portions, O blessed lady, that which had been intended will not happen. Thy mother will obtain a Brahmana child while thou wilt obtain a son that will become a Kshatriya.' Thus addressed by her lord, the highly blessed Satyavati prostrated herself and placing her

अध्याय 12

श्लोक 121.11

अथॊक्तम एतद वचनं पराग एव मनुना पुरा जन्म चॊक्तं वसिष्ठेन बरह्मणॊ वचनं महत

athòktama etada vacanaṃ parāga eva manunā purā janma còktaṃ vasiṣṭhena barahmaṇò vacanaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

English

This was said before by Manu long ago, and by Vasishtha, and it is the great utterance of Brahma about birth.

अध्याय 12

श्लोक 121.12

पराग इदं वचनं परॊक्तम अतः पराग वचनं विदुः वयवहारस्य चाख्यानाद वयवहार इहॊच्यते

parāga idaṃ vacanaṃ paròktama ataḥ parāga vacanaṃ viduḥ vayavahārasya cākhyānāda vayavahāra ihòcyate

हिन्दी अर्थ

उपसंगम्य पप्रच्छ वासव: परवीरहा

English

This saying was spoken earlier, hence they call it the earlier saying; and from the telling of vyavahara it is here called vyavahara.

अध्याय 12

श्लोक 121.13

दण्डात तरिवर्गः सततं सुप्रणीतात परवर्तते दैवं हि परमॊ दण्ड्दॊ रूपतॊ ऽगनिर इवॊच्छिखः

daṇḍāta tarivargaḥ satataṃ supraṇītāta paravartate daivaṃ hi paramò daṇḍdò rūpatò 'ganira ivòcchikhaḥ

हिन्दी अर्थ

जा उन्हें हाथ जोड़कर प्रणाम किया और इस प्रकार पूछा

English

From a rightly applied rod the three aims constantly proceed; the rod is a supreme divinity, in form like a fire with flaming crest.

अध्याय 12

श्लोक 121.14

नीलॊत्पलदल शयामश चतुर्दंष्ट्रश चतुर्भुजः अष्ट पान नैकनयनः शङ्कुकर्णॊर्ध्व रॊमवान

nīlòtpaladala śayāmaśa caturdaṃṣṭraśa caturbhujaḥ aṣṭa pāna naikanayanaḥ śaṅkukarṇòrdhva ròmavāna

हिन्दी अर्थ

असमुच्छिद्य चैवैतान् नियच्छेयमुपायत:

English

Dark as a blue lotus petal, four-fanged, four-armed, eight-footed, many-eyed, with ears like pegs and hair standing upright,

अध्याय 12

श्लोक 121.15

जटी दविजिह्वस ताम्रास्यॊ मृगराजतनुच छदः एतद रूपं बिभर्त्य उग्रं दण्डॊ नित्यं दुरावरः

jaṭī davijihvasa tāmrāsyò mṛgarājatanuca chadaḥ etada rūpaṃ bibhartya ugraṃ daṇḍò nityaṃ durāvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सबका समूलोच्छेद किये बिना ही उन्हें किस उपायसे वशमें करूँ?

English

matted, two-tongued, copper-faced, clad in the hide of the king of beasts—this fierce form the rod always bears, hard to withstand.

अध्याय 12

श्लोक 121.16

असिर गदा धनुः शक्तिस तरिशूलं मुद्गरः शरः मुसलं परशुश चक्रं परासॊ दण्डर्ष्टि तॊमराः

asira gadā dhanuḥ śaktisa tariśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ musalaṃ paraśuśa cakraṃ parāsò daṇḍarṣṭi tòmarāḥ

हिन्दी अर्थ

किंकुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्री:प्रतापिनी

English

Sword, mace, bow, spear, trident, club, arrow, pestle, axe, discus, lance, staff, javelin and dart,

अध्याय 12

श्लोक 121.17

सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानि चित दण्ड एव हि सर्वात्मा लॊके चरति मूर्तिमान

sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kāni cita daṇḍa eva hi sarvātmā lòke carati mūrtimāna

हिन्दी अर्थ

राजधर्मविधानज्ञ: प्रत्युवाच पुरंदरम्

English

all weapons that there are in the world—the rod alone, the self of all, moves embodied in the world.

अध्याय 12

श्लोक 121.18

भिन्दंश छिन्दन रुजन कृन्तन दारयन पाटयंस तथा घातयन्न अभिधावंश च दण्ड एव चरत्य उत

bhindaṃśa chindana rujana kṛntana dārayana pāṭayaṃsa tathā ghātayanna abhidhāvaṃśa ca daṇḍa eva caratya uta

हिन्दी अर्थ

तथा राजधर्मके विधानको जाननेवाले बृहस्पतिने इन्द्रको इस प्रकार उत्तर दिया

English

Splitting, cutting, afflicting, severing, tearing, rending, slaying and running upon—the rod itself moves about.

अध्याय 12

श्लोक 121.19

असिर विशसनॊ धर्मस तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः शरीगर्भॊ विजयः शास्ता वयवहारः परजागरः

asira viśasanò dharmasa tīkṣṇavartmā durāsadaḥ śarīgarbhò vijayaḥ śāstā vayavahāraḥ parajāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

बालैरासेवितं होतद् यदमर्षो यदक्षमा

English

It is the sword, the slayer, dharma, with a sharp path, hard to approach, the womb of fortune, victory, the ruler, vyavahara, the ever-wakeful.

अध्याय 12

श्लोक 121.20

शास्त्रं बराह्मणमन्त्रश च शास्ता पराग वचनं गतः धर्मपालॊ ऽकषरॊ देवः सत्यगॊ नित्यगॊ गरहः

śāstraṃ barāhmaṇamantraśa ca śāstā parāga vacanaṃ gataḥ dharmapālò 'kaṣarò devaḥ satyagò nityagò garahaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रोधं भयं च हर्ष च नियम्य स्वयमात्मनि

English

It is scripture, the Brahmana's mantra, the ruler, gone to the earlier saying, guardian of dharma, imperishable, divine, going to truth, ever going, a seizer.

अध्याय 12

श्लोक 121.21

असङ्गॊ रुद्र तनयॊ मनुज्येष्ठः शिवं करः नामान्य एतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर

asaṅgò rudra tanayò manujyeṣṭhaḥ śivaṃ karaḥ nāmānya etāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

मनमें ही रोक ले तथा शत्रुकी सावधान न करे

English

Unattached, Rudra's son, eldest of Manu's line, auspicious doer—these are the names of the rod told, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 121.22

दण्डॊ हि भगवान विष्णुर यज्ञॊ नारायणः परभुः शश्वद रूपं महद बिभ्रन महापुरुष उच्यते

daṇḍò hi bhagavāna viṣṇura yajñò nārāyaṇaḥ parabhuḥ śaśvada rūpaṃ mahada bibhrana mahāpuruṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत्

English

The rod is the blessed Vishnu, sacrifice, Narayana the lord, ever bearing a great form, called the Great Person.

अध्याय 12

श्लोक 121.23

यथॊक्ता बरह्म कन्येति लक्ष्मीर नीतिः सरस्वती दण्डनीतिर जगद धात्री दण्डॊ हि बहु विग्रहः

yathòktā barahma kanyeti lakṣmīra nītiḥ sarasvatī daṇḍanītira jagada dhātrī daṇḍò hi bahu vigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वन:

English

As said, the daughter of Brahma—Lakshmi, Niti, Sarasvati—is Dandaniti, supporter of the world; the rod has many bodies.

अध्याय 12

श्लोक 121.24

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ

arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau

हिन्दी अर्थ

जागर्त्येंव हि दुष्टात्मा संकरेडग्निरिवोत्थित:

English

Gain and loss, pleasure and pain, dharma and adharma, strength and weakness, ill fortune and good fortune, merit and demerit, virtue and vice,

अध्याय 12

श्लोक 121.25

कामाकामाव ऋतुर मासः शर्वरी दिवसः कषणः अप्रसादः परसादश च हर्षः करॊधः शमॊ दमः

kāmākāmāva ṛtura māsaḥ śarvarī divasaḥ kaṣaṇaḥ aprasādaḥ parasādaśa ca harṣaḥ karòdhaḥ śamò damaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वास्यैवोपसन्नार्थों वशे कृत्वा रिपु: प्रभो

English

desire and absence of desire, season, month, night, day, moment, displeasure and favour, joy, anger, calm and restraint,

अध्याय 12

श्लोक 121.26

दैवं पुरुषकारश च मॊक्षामॊक्षौ भयाभये हिंसाहिंसे तपॊयज्ञः संयमॊ ऽथ विषाविषम

daivaṃ puruṣakāraśa ca mòkṣāmòkṣau bhayābhaye hiṃsāhiṃse tapòyajñaḥ saṃyamò 'tha viṣāviṣama

हिन्दी अर्थ

उपेक्ष्यमाणो5वज्ञातो हृदयेनापराजित:

English

fate and human effort, release and non-release, fear and fearlessness, harm and non-harm, austerity and sacrifice, control, poison and non-poison,

अध्याय 12

श्लोक 121.27

अन्तश चादिश च मध्यं च कृत्यानां च परपञ्चनम मदः परमादॊ दर्पश च दम्भॊ धैर्यं नयानयौ

antaśa cādiśa ca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca parapañcanama madaḥ paramādò darpaśa ca dambhò dhairyaṃ nayānayau

हिन्दी अर्थ

दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभि:

English

end and beginning and middle, the expansion of deeds, pride, negligence, arrogance, hypocrisy, steadiness, policy and impolicy,

अध्याय 12

श्लोक 121.28

अशक्तिः शक्तिर इत्य एव मानस्तम्भौ वययाव्ययौ विनयश च विसर्गश च कालाकालौ च भारत

aśaktiḥ śaktira itya eva mānastambhau vayayāvyayau vinayaśa ca visargaśa ca kālākālau ca bhārata

हिन्दी अर्थ

बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणत:

English

weakness and strength, pride and stiffness, expense and income, humility and release, time and non-time, Bharata,

अध्याय 12

श्लोक 121.29

अनृतं जञाज्ञता सत्यं शरद्धाश्रद्धे तथैव च कलीबता वयवसायश च लाभालाभौ जयाजयौ

anṛtaṃ jañājñatā satyaṃ śaraddhāśraddhe tathaiva ca kalībatā vayavasāyaśa ca lābhālābhau jayājayau

हिन्दी अर्थ

न त्वेवं खलु संसर्ग रोचयेदरिभि: सह

English

falsehood, knowledge and ignorance, truth, faith and faithlessness, impotence and resolve, gain and loss, victory and defeat,

अध्याय 12

श्लोक 121.30

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युर आगमानागमौ तथा विराद्धिश चैव राधिश च कार्याकार्ये बलाबले

tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyura āgamānāgamau tathā virāddhiśa caiva rādhiśa ca kāryākārye balābale

हिन्दी अर्थ

पाकर उन्हें मार ही डाले

English

sharpness and gentleness, death, coming and non-coming, failure and success, what is to be done and not done, strength and weakness,

अध्याय 12

श्लोक 121.31

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च अपत्रपानपत्रपे हरीश च संपद विपच च ह

asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca apatrapānapatrape harīśa ca saṃpada vipaca ca ha

हिन्दी अर्थ

न शल्यं वा घटयति न वाचा कुरुते व्रणम्

English

envy and freedom from envy, dharma and adharma, shamelessness and shame, modesty, prosperity and calamity,

अध्याय 12

श्लोक 121.32

तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक शक्तिस तत्त्वबुद्धिता एवं दण्डस्य कौरव्य लॊके ऽसमिन बहुरूपता

tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṃ vāka śaktisa tattvabuddhitā evaṃ daṇḍasya kauravya lòke 'samina bahurūpatā

हिन्दी अर्थ

दुर्लभ: स पुनस्तेन काल: कर्मचिकीर्षुणा

English

energy, skill in work, learning, power of speech, true understanding—thus, descendant of Kuru, the rod has many forms in this world.

अध्याय 12

श्लोक 121.33

न सयाद यदीह दण्डॊ वै परमथेयुः परस्परम भयाद दण्डस्य चान्यॊन्यं घनन्ति नैव युधिष्ठिर

na sayāda yadīha daṇḍò vai paramatheyuḥ parasparama bhayāda daṇḍasya cānyònyaṃ ghananti naiva yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां पुनः पुनः

English

If the rod did not exist here, they would crush one another; from fear of the rod they do not kill one another, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 121.34

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्न अहर अहः परजाः राजानं वर्धयन्तीह तस्माद दण्डः परायणम

daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājanna ahara ahaḥ parajāḥ rājānaṃ vardhayantīha tasmāda daṇḍaḥ parāyaṇama

हिन्दी अर्थ

माया: सुविहिता: शक्र सादयन्त्यविचक्षणम्

English

Subjects protected by the rod, king, day by day make the king prosper here; therefore the rod is the refuge.

अध्याय 12

श्लोक 121.35

वयवस्थापयति कषिप्रम इमं लॊकं नरेश्वर सत्ये वयवस्थितॊ धर्मॊ बराह्मणेष्व अवतिष्ठते

vayavasthāpayati kaṣiprama imaṃ lòkaṃ nareśvara satye vayavasthitò dharmò barāhmaṇeṣva avatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

तत: शक्‍्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन्

English

It quickly establishes this world, lord of men; dharma, established in truth, abides in the Brahmanas.

अध्याय 12

श्लोक 121.36

धर्मयुक्ता दविजाः शरेष्ठा वेद युक्ता भवन्ति च बभूव यज्ञॊ वेदेभ्यॊ यज्ञः परीणाति देवताः

dharmayuktā davijāḥ śareṣṭhā veda yuktā bhavanti ca babhūva yajñò vedebhyò yajñaḥ parīṇāti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

यच्छन्ति सचिवा गुह्मां मिथो विश्रावयन्त्यपि

English

Twice-born, joined to dharma, are the best and become joined to the Vedas; sacrifice came from the Vedas, and sacrifice pleases the gods.

अध्याय 12

श्लोक 121.37

परीताश च देवता नित्यम इन्द्रे परिददत्य उत अन्नं ददाति शक्रश चाप्य अनुगृह्णन्न इमाः परजाः

parītāśa ca devatā nityama indre paridadatya uta annaṃ dadāti śakraśa cāpya anugṛhṇanna imāḥ parajāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरद्धिणीम्

English

And the gods, pleased, always yield to Indra; and Shakra gives food, favouring these creatures.

अध्याय 12

श्लोक 121.38

पराणाश च सर्वभूतानां नित्यम अन्ने परतिष्ठिताः तस्मात परजाः परतिष्ठन्ते दण्डॊ जागर्ति तासु च

parāṇāśa ca sarvabhūtānāṃ nityama anne paratiṣṭhitāḥ tasmāta parajāḥ paratiṣṭhante daṇḍò jāgarti tāsu ca

हिन्दी अर्थ

भेजकर आक्रमण करे

English

And the breaths of all beings are ever established in food; therefore the subjects are established, and the rod stays awake over them.

अध्याय 12

श्लोक 121.39

एवं परयॊजनश चैव दण्डः कषत्रियतां गतः रक्षन परजाः परजागर्ति नित्यं सुविहितॊ ऽकषरः

evaṃ parayòjanaśa caiva daṇḍaḥ kaṣatriyatāṃ gataḥ rakṣana parajāḥ parajāgarti nityaṃ suvihitò 'kaṣaraḥ

हिन्दी अर्थ

युक्तो5स्य वधमन्विच्छेदप्रमत्त: प्रमाद्यत:

English

Thus, and for this purpose, the rod has become the kshatriya state; protecting the subjects it stays awake, ever well disposed and imperishable.

अध्याय 12

श्लोक 121.40

ईश्वरः पुरुषः पराणः सत्त्वं वित्तं परजापतिः भूतात्मा जीव इत्य एव नामभिः परॊच्यते ऽषटभिः

īśvaraḥ puruṣaḥ parāṇaḥ sattvaṃ vittaṃ parajāpatiḥ bhūtātmā jīva itya eva nāmabhiḥ paròcyate 'ṣaṭabhiḥ

हिन्दी अर्थ

अमित्रमपि सेवेत न च जातु विशड्कयेत्

English

Lord, person, life-breath, being, wealth, Prajapati, self of beings, soul—it is called by these eight names.

अध्याय 12

श्लोक 121.41

अददद दण्ड एवास्मै धरुवम ऐश्वर्यम एव च बले नयश च संयुक्तः सदा पञ्च विधात्मकः

adadada daṇḍa evāsmai dharuvama aiśvaryama eva ca bale nayaśa ca saṃyuktaḥ sadā pañca vidhātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

न च तेष्वाश्वसेद् राजा जाग्रतीह निराकृता:

English

The rod gave him surely sovereignty and might; ever joined in strength with policy, it is of a fivefold nature.

अध्याय 12

श्लोक 121.42

कुलबाहुधनामात्याः परज्ञा चॊक्ता बलानि च आहार्यं चाष्टकैर दरव्यैर बलम अन्यद युधिष्ठिर

kulabāhudhanāmātyāḥ parajñā còktā balāni ca āhāryaṃ cāṣṭakaira daravyaira balama anyada yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप

English

Family, arms, wealth, ministers and wisdom are said to be strengths, and with eightfold goods the other strength is gained, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 121.43

हस्तिनॊ ऽशवा रथाः पत्तिर नावॊ विष्टिस तथैव च दैशिकाश चारकाश चैव तद अष्टाङ्गं बलं समृतम

hastinò 'śavā rathāḥ pattira nāvò viṣṭisa tathaiva ca daiśikāśa cārakāśa caiva tada aṣṭāṅgaṃ balaṃ samṛtama

हिन्दी अर्थ

यतते योगमास्थाय मित्रामित्रं विचारयेत्

English

Elephants, horses, chariots, footmen, boats, forced labour, and guides and spies—that is called the eight-limbed strength.

अध्याय 12

श्लोक 121.44

अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनॊ हस्तियायिनः अश्वारॊहाः पदाताश च मन्त्रिणॊ रसदाश च ये

aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastinò hastiyāyinaḥ aśvāròhāḥ padātāśa ca mantriṇò rasadāśa ca ye

हिन्दी अर्थ

मित्र है तथा कौन शत्रु; इसका विचार करता रहे

English

Of the eight-limbed one, joined: elephants and elephant-riders, horsemen and footmen, ministers and suppliers of provisions,

अध्याय 12

श्लोक 121.45

भिक्षुकाः पराड विवाकाश च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः कॊशॊ मित्राणि धान्यं च सर्वॊपकरणानि च

bhikṣukāḥ parāḍa vivākāśa ca mauhūrtā daivacintakāḥ kòśò mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvòpakaraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

मा तीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव

English

mendicants, judges, astrologers and diviners, treasury, allies, grain and all equipment—

अध्याय 12

श्लोक 121.46

सप्त परकृतिचाष्टाङ्गं शरीरम इह यद विदुः राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः परभव एव च

sapta parakṛticāṣṭāṅgaṃ śarīrama iha yada viduḥ rājyasya daṇḍa evāṅgaṃ daṇḍaḥ parabhava eva ca

हिन्दी अर्थ

कठोरता भी धारण करो और कोमल भी हो जाओ

English

the seven constituents and the eight limbs, which they know as the body here: of the kingdom the rod is a limb, and the rod is also its origin.

अध्याय 12

श्लोक 121.47

ईश्वरेण परयत्नेन धारणे कषत्रियस्य हि दण्डॊ दत्तः समानात्मा दण्डॊ हीदं सनातनम राज्ञां पूज्यतमॊ नान्यॊ यथा धर्मप्रदर्शनः

īśvareṇa parayatnena dhāraṇe kaṣatriyasya hi daṇḍò dattaḥ samānātmā daṇḍò hīdaṃ sanātanama rājñāṃ pūjyatamò nānyò yathā dharmapradarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

नित्यं विवरणाद् बाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यत:ः

English

By the Lord, with effort, the rod was given to the kshatriya to uphold; the rod is self-same, eternal; there is no other more to be honoured by kings, so showing dharma.

अध्याय 12

श्लोक 121.48

बरह्मणा लॊकरक्षार्थं सवधर्मस्थापनाय च भर्तृप्रत्यय उत्पन्नॊ वयवहारस तथापरः तस्माद यः सहितॊ दृष्टॊ भर्तृप्रत्यय लक्षणः

barahmaṇā lòkarakṣārthaṃ savadharmasthāpanāya ca bhartṛpratyaya utpannò vayavahārasa tathāparaḥ tasmāda yaḥ sahitò dṛṣṭò bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर

English

By Brahma, for the protection of the world and the establishment of one's own dharma, vyavahara arose resting on the master's authority and another besides; hence that which is seen united, marked by the master's authority.

अध्याय 12

श्लोक 121.49

वयवहारस तु वेदात्मा वेद परत्यय उच्यते मौलश च नरशार्दूल शास्त्रॊक्तश च तथापरः

vayavahārasa tu vedātmā veda paratyaya ucyate maulaśa ca naraśārdūla śāstròktaśa ca tathāparaḥ

हिन्दी अर्थ

न तु शक्तो5पि मेधावी सवनिवारभेन्नूप:

English

Vyavahara has the Veda as its self, and is called resting on the Veda; and, tiger among men, it is rooted in the original and also stated in the scriptures.

अध्याय 12

श्लोक 121.50

उक्तॊ यश चापि दण्डॊ ऽसौ भर्तृप्रत्यय लक्षणः जञेयॊ न स नरेन्द्रस्थॊ दण्डप्रत्यय एव च

uktò yaśa cāpi daṇḍò 'sau bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ jañeyò na sa narendrasthò daṇḍapratyaya eva ca

हिन्दी अर्थ

पुरेषु राष्ट्रेषु च सम्प्रयुक्तान्

English

And the rod that is told, marked by the master's authority, is not to be known as resting on the king, but as resting on the rod itself.

अध्याय 12

श्लोक 121.51

दण्डप्रत्यय दृष्टॊ ऽपि वयवहारात्मकः समृतः वयवहारः समृतॊ यश च स वेद विषयात्मकः

daṇḍapratyaya dṛṣṭò 'pi vayavahārātmakaḥ samṛtaḥ vayavahāraḥ samṛtò yaśa ca sa veda viṣayātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरेषु राष्ट्रषु च योजयन्ति

English

Even that seen as resting on the rod is held to be of the nature of vyavahara; and vyavahara that is held to be so has the Veda as its sphere.

अध्याय 12

श्लोक 121.52

यश च वेद परसूतात्मा स धर्मॊ गुणदर्शकः धर्मप्रत्यय उत्पन्नॊ यथाधर्मः कृतात्मभिः

yaśa ca veda parasūtātmā sa dharmò guṇadarśakaḥ dharmapratyaya utpannò yathādharmaḥ kṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

अर्पित करके उनके साथ कुछ अन्य आत्मीय जनोंको भी लगा देते हैं

English

And what is born of the Veda is dharma, showing virtue; dharma arises resting on dharma, as done by the perfected.

अध्याय 12

श्लोक 121.53

वयवहारः परजा गॊप्ता बरह्म दिष्टॊ युधिष्ठिर तरीन धारयति लॊकान वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः

vayavahāraḥ parajā gòptā barahma diṣṭò yudhiṣṭhira tarīna dhārayati lòkāna vai satyātmā bhūtivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं दुष्ट विजानीयामेतत् पृष्टो वदस्व मे

English

Vyavahara, protector of the subjects, ordained by Brahma, Yudhishthira, supports the three worlds, truth-souled and increasing prosperity.

अध्याय 12

श्लोक 121.54

यश च दण्डः स दृष्टॊ नॊ वयवहारः सनातनः वयवहारश च यॊ दृष्टः स धर्म इति नः शरुतः यश च वेदः स वै धर्मॊ यश च धर्मः स सत्पथः

yaśa ca daṇḍaḥ sa dṛṣṭò nò vayavahāraḥ sanātanaḥ vayavahāraśa ca yò dṛṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śarutaḥ yaśa ca vedaḥ sa vai dharmò yaśa ca dharmaḥ sa satpathaḥ

हिन्दी अर्थ

परैर्वा कीर्त्यमानेषु तृष्णीमास्ते पराड्मुख:

English

What is the rod is seen by us as the eternal vyavahara; and the vyavahara that is seen is dharma, as we have heard; what is the Veda is dharma, and what is dharma is the good path.

अध्याय 12

श्लोक 121.55

बरह्मा परजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः लॊकानां स हि सर्वेषां स सुरासुररक्षसाम स मनुष्यॊरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत

barahmā parajāpatiḥ pūrvaṃ babhūvātha pitāmahaḥ lòkānāṃ sa hi sarveṣāṃ sa surāsurarakṣasāma sa manuṣyòragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛta

हिन्दी अर्थ

निःश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्न प्रकम्पनम्

English

Brahma Prajapati was first, then the grandfather, of all the worlds, of gods, demons and rakshasas, of men and serpents, and he is the maker of beings.

अध्याय 12

श्लोक 121.56

ततॊ नॊ वयवहारॊ ऽयं भर्तृप्रत्यय लक्षणः तस्माद इदम अवॊचाम वयवहार निदर्शनम

tatò nò vayavahārò 'yaṃ bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ tasmāda idama avòcāma vayavahāra nidarśanama

हिन्दी अर्थ

अदृष्टितो न कुरुते दृष्टो नैवाभिभाषते

English

Therefore this vyavahara of ours is marked by the master's authority; hence we have spoken this illustration of vyavahara.

अध्याय 12

श्लोक 121.57

माता पिता च भराता च भार्या चाथ पुरॊहितः नादण्ड्यॊ विद्यते राज्ञां यः सवधर्मे न तिष्ठति

mātā pitā ca bharātā ca bhāryā cātha puròhitaḥ nādaṇḍyò vidyate rājñāṃ yaḥ savadharme na tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

आसने शयमने याने भावा लक्ष्या विशेषत:

English

Mother, father, brother, wife and household priest—for kings there is none not to be punished who does not stand in his own dharma."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।