Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 147/172 · श्लोक 309.1–309.92

पूर्ण अध्याय पाठ92 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 309.1

[य] कथं निर्वेदम आपन्नः शुकॊ वैयासकिः पुरा एतद इच्छामि कौरव्य शरॊतुं कौतूहलं हि मे

[ya] kathaṃ nirvedama āpannaḥ śukò vaiyāsakiḥ purā etada icchāmi kauravya śaròtuṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

प्रार्थितं व्रतशौचा भ्यां सत्कृतं देशकालयो: क्रोधमुत्सृज्य दद्याच्च नानुतप्येन्न कीर्तयेत्

English

"Bhrigu said, 'Forest recluses seeking the acquisition of virtue go to sacred waters and rivers and springs, and undergo penances in lone and secluded woods abounding with deer and buffaloes and boars and tigers and wild

अध्याय 12

श्लोक 309.2

[भी] पराकृतेन सुवृत्तेन चरन्तम अकुतॊभयम अध्याप्य कृत्स्नं सवाध्यायम अन्वशाद वै पिता सुतम

[bhī] parākṛtena suvṛttena carantama akutòbhayama adhyāpya kṛtsnaṃ savādhyāyama anvaśāda vai pitā sutama

हिन्दी अर्थ

संवादरूप एक प्राचीन इतिहास सुनाऊँगा

English

[Bhishma said:] A father instructed his son, who was roaming without fear in common good conduct, having taught him the whole of study:

अध्याय 12

श्लोक 309.3

धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौ कषुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः

dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapau kaṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

तृतीय: सर्ग इत्येष आहड्कारिक उच्यते और आहंकारिक सर्ग कहा जाता है

English

"Practise dharma, son; cold and heat are very sharp; always conquer hunger, thirst and wind, master of your senses.

अध्याय 12

श्लोक 309.4

सत्यम आर्जवम अक्रॊधम अनसूयां दमं तपः अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत परिपालय

satyama ārjavama akròdhama anasūyāṃ damaṃ tapaḥ ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivata paripālaya

हिन्दी अर्थ

सृजत्यहड्कारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा

English

Truth, honesty, freedom from anger, freedom from envy, self-control, austerity, non-violence and non-cruelty, protect by rule.

अध्याय 12

श्लोक 309.5

सत्ये तिष्ठ रतॊ धर्मे हित्वा सर्वम अनार्जवम देवतातिथिशेषेण यात्रां पराणस्य संश्रय

satye tiṣṭha ratò dharme hitvā sarvama anārjavama devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ parāṇasya saṃśraya

हिन्दी अर्थ

संख्या, कालसंख्या तथा तत्त्वोंके संहारकी वार्ता सुनो अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षर एव च

English

Stand in truth, delight in dharma, giving up all dishonesty; sustain the course of life with what remains after gods and guests.

अध्याय 12

श्लोक 309.6

फेनपात्रॊपमे देहे जीवे शकुनिवत सथिते अनित्ये परिय संवासे कथं सवपिषि पुत्रक

phenapātròpame dehe jīve śakunivata sathite anitye pariya saṃvāse kathaṃ savapiṣi putraka

हिन्दी अर्थ

भूतभव्यभविष्याणां स्रष्टारमनघं तथा

English

In a body like a bowl of foam, with life perched like a bird, impermanent, dear companion, how do you sleep, my son?

अध्याय 12

श्लोक 309.7

अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु अन्तरं लिप्समानेषु बालस तवं नावबुध्यसे

apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu antaraṃ lipsamāneṣu bālasa tavaṃ nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

मन्तव्यमधिभूत॑ तु चन्द्रमा श्चाधिदेवतम् अभिमानोधिभ्ूतं तु रुद्रश्नात्राधिदिवतम्

English

While enemies are watchful, awake, ever joined, seeking an opening, you, a child, do not awaken.

अध्याय 12

श्लोक 309.8

गण्यमानेषु वर्षेषु कषीयमाणे तथायुषि जीविते शिष्यमाणे च किम उत्थाय न धावसि

gaṇyamāneṣu varṣeṣu kaṣīyamāṇe tathāyuṣi jīvite śiṣyamāṇe ca kima utthāya na dhāvasi

हिन्दी अर्थ

त्रयोदशाधिकत्रिशततमो ध्याय:

English

As years are counted and life wastes away and living remains little, why do you not rise and run?

अध्याय 12

श्लोक 309.9

ऐहालौकिकम ईहन्ते मांसशॊनितवर्धनम पारलौकिककार्येषु परसुप्ता भृशनास्तिकाः

aihālaukikama īhante māṃsaśònitavardhanama pāralaukikakāryeṣu parasuptā bhṛśanāstikāḥ

हिन्दी अर्थ

चेतनावांस्तथा चैक: क्षेत्रज्ञ इति भाषितः अचेतन क्‍यों बताया है? तथा दूसरेको चेतन एवं क्षेत्रज्ञ कैसे कहा है?

English

Those who strive for this world, increasing flesh and blood, fall asleep over the tasks for the next world, utter unbelievers.

अध्याय 12

श्लोक 309.10

धर्माय ये ऽभयसूयन्ति बुद्धिमॊहान्विता नराः अपथा गच्छतां तेषाम अनुयातापि पीड्यते

dharmāya ye 'bhayasūyanti buddhimòhānvitā narāḥ apathā gacchatāṃ teṣāma anuyātāpi pīḍyate

हिन्दी अर्थ

योनिकर्मविशुद्ध श्व पात्र स्थाद् वेदविद् द्विज:

English

elephants. They forsake all kinds of robes and food and enjoyments for which people living in society have a taste. They subsist abstemiously upon wild herbs and fruits and roots and leaves of diverse kinds. The bare ground is their seat. They lie down on the bare earth or rocks or pebbles or gravel or sand or ashes. They cover their limbs with grass and animal skins and barks of trees. They never shave their heads and beards or pare their nails. They perform their ablutions at regular intervals. They pour libations on the ground, as also on the sacred fire at the proper time without fail. They never enjoy any rest till completion of their daily gathering of the sacred fuel (for their homa fires) and sacred grass and flowers (for sacrifice and worship) and till they have swept and rubbed clean (their sacrificial altars). They bear without the least regard cold and heat, and rain and wind, and, therefore, the skin of their bodies is cracked all over; and in consequence of observing and laying down for themselves various kinds of rites and vows and acts, their flesh and blood and skin and bones become emaciated, l Endued with great patience and fortitude, they live, always practising the quality of goodness. That person who, with restrained soul, observes such a course of duties originally ordained by regenerate Rishis, burns all his sins like fire and obtains regions of felicity difficult of attainment.'

अध्याय 12

श्लोक 309.11

ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागम परायनाः धर्म्यं पन्थानम आरूढास तान उपास्स्व च पृच्छ च

ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgama parāyanāḥ dharmyaṃ panthānama ārūḍhāsa tāna upāssva ca pṛccha ca

हिन्दी अर्थ

पात्रकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च बहुयत्नेन च महत् पापनिर्हरणं तथा

English

"I shall now describe the conduct of those called Parivrajakas. That is as follows: freeing themselves from attachment to the sacred fire, wealth, spouse and children, and robes, seats, beds, and such other objects of enjoyment, and breaking the bonds of affection, they roam about, regarding with an equal eye a clump of earth or rock and gold. They never set their hearts on the acquisition or enjoyment of the triple aggregate. They cast an equal eye on foes and friends and neutrals or strangers. They never injure, in thought, word, or deed, immobile things or creatures that are viviparous, or oviparous or born of filth, or called vegetables. They have no homes. They roam over hills and mountains, upon shores of rivers or seas, under shades of trees, and among temples of deities. They may go to towns or villages for residence. In a town, however, they should not live for more than five nights, while in a village their residence should never exceed one night. Entering a town or a village, they should, for the support of life, repair to the abodes of only Brahmanas of liberal deeds. 2 They should never ask for any alms except what is thrown into the (wooden) bowls they carry. They should free themselves from lust, wrath, pride, cupidity, delusion, miserliness, deceit, slander, vanity, and injury to living creatures. On this subject there are some verses: that person, who, observing the vow of taciturnity, roveth without giving any creature cause of fear, is never inspired with any fear himself by any

अध्याय 12

श्लोक 309.12

उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तम उत्पथगामि वै

upadhārya mataṃ teṣāṃ vṛddhānāṃ dharmadarśināma niyaccha parayā buddhyā cittama utpathagāmi vai

हिन्दी अर्थ

तथा निर्ह्ठतदोषस्य प्रेत्य धर्म: सुखावह:

English

Considering the view of those aged who see dharma, restrain by supreme intellect the mind that strays from the path.

अध्याय 12

श्लोक 309.13

अद्य कालिकया बुद्ध्या दूरे शव इति निर्भयाः सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः

adya kālikayā buddhyā dūre śava iti nirbhayāḥ sarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṃ vicetasaḥ

हिन्दी अर्थ

पाप-दोष दूर हो गये हैं, उसीके लिये धर्म परलोकमें सुख देनेवाला होता है अशुभेभ्य: सदा55क्षिप्य शुभेष्वेवावतारयेत्

English

With a mind of the day, saying 'tomorrow is far,' fearless all-eaters, senseless, do not see the land of action.

अध्याय 12

श्लोक 309.14

धर्मनिःश्रेणिम आस्थाय किं चित किं चित समारुह कॊशकारवद आत्मानं वेष्टयन नावबुध्यसे

dharmaniḥśreṇima āsthāya kiṃ cita kiṃ cita samāruha kòśakāravada ātmānaṃ veṣṭayana nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

इच्छानुसार पालन करते रहो

English

Resorting to the ladder of dharma, climb a little by little; you wrap yourself like a silkworm and do not awaken.

अध्याय 12

श्लोक 309.15

नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातम इवास्थिरम वामतः कुरु विस्रब्धॊ नरं वेनुम इवॊद्धतम

nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātama ivāsthirama vāmataḥ kuru visrabdhò naraṃ venuma ivòddhatama

हिन्दी अर्थ

इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूल धृति: परा स्थिरता) ही कल्याणका मूल है

English

The unbelieving, who break the limits, unsteady like a collapsing bank, leave on the left, trusting, like a reed-man swollen.

अध्याय 12

श्लोक 309.16

कामं करॊधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रिय जलां नदीम नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्म दुर्गानि संतर

kāmaṃ karòdhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriya jalāṃ nadīma nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janma durgāni saṃtara

हिन्दी अर्थ

ययाति: क्षीणपुण्यो5पि धृत्या लोकानवाप्तवान्

English

Desire, anger and death, the river with the five senses as waters: making a boat of steadiness, cross the hard places of birth.

अध्याय 12

श्लोक 309.17

मृत्युनाभ्याहते लॊके जरया परिपीदिते अमॊघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर

mṛtyunābhyāhate lòke jarayā paripīdite amòghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara

हिन्दी अर्थ

अपना पुण्य क्षीण हो जानेके बाद भी धृतिके ही बलसे उत्तम लोकोंको प्राप्त हुए जिससे तुम कल्याणके भागी हो सकोगे

English

When the world is struck by death, when it is oppressed by old age, when unfailing ones fall, cross by the vehicle of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 309.18

तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युर अन्वेषते यदा निर्वृतिं लभसे कस्माद अकस्मान मृत्युनाशितः

tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyura anveṣate yadā nirvṛtiṃ labhase kasmāda akasmāna mṛtyunāśitaḥ

हिन्दी अर्थ

जन्ममृत्युविमुक्त च विमुक्त पुण्यपापयो:

English

When death seeks you standing or lying, how do you find ease? Why are you suddenly destroyed by death?

अध्याय 12

श्लोक 309.19

संचिन्वानकम एवैनं कामानाम अवितृप्तकम वृकीवॊरणम आसाद्य मृत्युर आदाय गच्छति

saṃcinvānakama evainaṃ kāmānāma avitṛptakama vṛkīvòraṇama āsādya mṛtyura ādāya gacchati

हिन्दी अर्थ

शुचि नित्यमनायासं तद् भवान् वक्तुमहति याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत

English

Death takes the man gathering, unsated in desires, as a she-wolf takes a lamb.

अध्याय 12

श्लोक 309.20

करमशः संचितशिखॊ धर्मबुद्धिमयॊ महान अन्धकारे परवेष्टव्ये दिपॊ यत्नेन धार्यते

karamaśaḥ saṃcitaśikhò dharmabuddhimayò mahāna andhakāre paraveṣṭavye dipò yatnena dhāryate

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ जनको राजा प्रश्न॑ प्रश्नविदां वरम् मुनिवर याज्ञवल्क्यजीसे पूछा

English

With the flame gathered in order, great, made of the intellect of dharma, a lamp must be carried with effort when entering darkness.

अध्याय 12

श्लोक 309.21

संपतन देहजालानि कदा चिद इह मानुषे बराह्मण्यं लभते जन्तुस तत पुत्र परिपालय

saṃpatana dehajālāni kadā cida iha mānuṣe barāhmaṇyaṃ labhate jantusa tata putra paripālaya

हिन्दी अर्थ

किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्

English

Falling into nets of bodies, sometimes in the human state a creature gains brahminhood; protect that, son.

अध्याय 12

श्लोक 309.22

बराह्मणस्य हि देहॊ ऽयं न कामार्थाय जायते इह कलेशाय तपसे परेत्य तव अनुपमं सुखम

barāhmaṇasya hi dehò 'yaṃ na kāmārthāya jāyate iha kaleśāya tapase paretya tava anupamaṃ sukhama

हिन्दी अर्थ

वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाड्क्षिण: तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम्

English

For the body of a brahmana is not born for desire and wealth; here it is for affliction and austerity, and hereafter incomparable happiness.

अध्याय 12

श्लोक 309.23

बराह्मण्यं बहुभिर अवाप्यते तपॊभिस; तल लब्ध्वा न परिपनेन हेदितव्यम सवाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः; कषेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व

barāhmaṇyaṃ bahubhira avāpyate tapòbhisa; tala labdhvā na paripanena heditavyama savādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ; kaṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva

हिन्दी अर्थ

पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्म: सनातन:

English

Brahminhood is gained by many austerities; having gained it one should not waste it for a trifle; ever joined in study, austerity and self-control, striving for safety, ever strive skilfully.

अध्याय 12

श्लोक 309.24

अव्यक्तप्रकृतिर अयं कला शरीरः; सूक्ष्मात्मा कषणत्रुतिशॊ निमेष रॊमा ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रॊ; मानाङ्गॊ दरवति वयॊ हयॊ नराणाम

avyaktaprakṛtira ayaṃ kalā śarīraḥ; sūkṣmātmā kaṣaṇatrutiśò nimeṣa ròmā ṛtvāsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetrò; mānāṅgò daravati vayò hayò narāṇāma

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यही सनातन धर्म है तत्र तु प्रकृतीरष्टौ प्राहुरध्यात्मचिन्तका:

English

This unmanifest-natured, part-bodied one, subtle in self, with moments for ligaments, winks for hairs, seasons for mouth, with white and black eyes of equal strength, with measure for limbs, runs: the horse of men's life.

अध्याय 12

श्लोक 309.25

तं दृष्ट्वा परसृतम अजस्रम उग्रवेगं; गच्छन्तं सततम इहाव्यपेक्षमाणम चक्षुस ते यदिन परप्रणेतृनेयं; धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य

taṃ dṛṣṭvā parasṛtama ajasrama ugravegaṃ; gacchantaṃ satatama ihāvyapekṣamāṇama cakṣusa te yadina parapraṇetṛneyaṃ; dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśamya

हिन्दी अर्थ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्न॒ पञचमम्

English

Seeing that which goes on ceaselessly, of fierce speed, ever moving here without waiting, if your eye is not led by others, hearing the supreme, let your mind be set on dharma.

अध्याय 12

श्लोक 309.26

ये ऽमी तु परचलित धर्मकामवृत्ताः; करॊशन्तः सततम अनिष्ट संप्रयॊगाः कलिश्यन्ते परिगत वेदनाशरीरा; बह्वीभिः सुभृशम अधर्मवासनाभिः

ye 'mī tu paracalita dharmakāmavṛttāḥ; karòśantaḥ satatama aniṣṭa saṃprayògāḥ kaliśyante parigata vedanāśarīrā; bahvībhiḥ subhṛśama adharmavāsanābhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्व जिह्दा प्राणं च पठचमम् वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ़ं तथैव च

English

Those who have strayed from the conduct of dharma and desire, shouting always, joined with the unwished, are afflicted with bodies pierced by pain, by many strong impressions of adharma.

अध्याय 12

श्लोक 309.27

राजा धर्मपरः सदा शुभगॊप्ता; समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लॊकान बहुविधम अपि चरतः परदिशति; सुखम अनुपगतं निरवद्यम

rājā dharmaparaḥ sadā śubhagòptā; samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lòkāna bahuvidhama api carataḥ paradiśati; sukhama anupagataṃ niravadyama

हिन्दी अर्थ

बुद्धीन्द्रियाण्ययथैतानि सविशेषाणि मैथिल

English

The king ever devoted to dharma, protector of the good, looking at the virtuous, grants them worlds; and also gives various goals to those who act otherwise, happiness not before gained and blameless.

अध्याय 12

श्लोक 309.28

शवानॊ भीसनायॊ मुखानि वयांसि; वद गृध्रकुलपक्षिणां च संघाः नरां कदने रुधिरपा गुरुवचन;नुदम उपरतं विशसन्ति

śavānò bhīsanāyò mukhāni vayāṃsi; vada gṛdhrakulapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ narāṃ kadane rudhirapā guruvacana;nudama uparataṃ viśasanti

हिन्दी अर्थ

त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदा: प्रथमं सर्गमित्येतदाहु: प्राधानिकं बुधा:

English

Dogs, fearsome crows and groups of vultures and birds, drinking blood, devour the man who has strayed from the teacher's word in the slaughter of men.

अध्याय 12

श्लोक 309.29

मर्यादा नियताः सवयम्भुवा य इहेमाः; परभिनत्ति दशगुणा मनॊऽनुगत्वात निवसति भृशम असुखं पितृविषय;विपिनम अवगाह्य स पापः

maryādā niyatāḥ savayambhuvā ya ihemāḥ; parabhinatti daśaguṇā manò'nugatvāta nivasati bhṛśama asukhaṃ pitṛviṣaya;vipinama avagāhya sa pāpaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद् बुछ्धात्मकं स्मृतम्

English

The limits fixed by the Self-born, which the tenfold qualities break through by following the mind, he enters very painful dwelling in the forest of the ancestors, that sinner.

अध्याय 12

श्लोक 309.30

यॊ लुब्धः सुभृशं परियानृतश च मनुष्यः; सततनिकृतिवञ्चनारतिः सयात उपनिधिभिर असुखकृत स परमनिरयगॊ; भृशम असुखम अनुभवति दुष्कृत कर्मा

yò lubdhaḥ subhṛśaṃ pariyānṛtaśa ca manuṣyaḥ; satatanikṛtivañcanāratiḥ sayāta upanidhibhira asukhakṛta sa paramanirayagò; bhṛśama asukhama anubhavati duṣkṛta karmā

हिन्दी अर्थ

चतुर्थ सर्गमित्येतन्मानसं विद्धि मे मतम्

English

The man who is greedy, fond of untruth, ever delighting in deceit and cheating, is a maker of unhappiness by deposits; he goes to the lowest hell and feels great pain, a doer of evil deeds.

अध्याय 12

श्लोक 309.31

उष्मां वैतरणीं महानदीम; अवगाधॊ ऽसि पत्रवनभिन्न गात्रः परशु वनशयॊ निपतितॊ; वसति च महानिरये भृशार्तः

uṣmāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīma; avagādhò 'si patravanabhinna gātraḥ paraśu vanaśayò nipatitò; vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चमं सर्गमित्याहुभौतिकं॑ भूतचिन्तका: सर्ग तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मक॑ स्मृतम्

English

You plunge into the hot Vaitarani, the great river, your limbs cut by leaf-forests, lying fallen in the axe-forest, dwelling in great hell, in great pain.

अध्याय 12

श्लोक 309.32

महापदानि कत्थसे न चाप्य अवेक्षसे परम चिरस्य मृत्युकारिकाम अनागतां न बुध्यसे

mahāpadāni katthase na cāpya avekṣase parama cirasya mṛtyukārikāma anāgatāṃ na budhyase

हिन्दी अर्थ

सप्तमं सर्गमित्याहुरेतहैन्द्रियकं स्मृतम्

English

You boast of great feats and do not look to the beyond; you do not awaken to the death-bringing that long has been coming.

अध्याय 12

श्लोक 309.33

परयास्यतां किम आस्यते समुत्थितं महद भयम अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम

parayāsyatāṃ kima āsyate samutthitaṃ mahada bhayama atipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatāma

हिन्दी अर्थ

अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं स्मृतम् नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधा:

English

Why sit when the great, dreadful, destroying fear has risen for you who are to depart? Make arrangement for happiness.

अध्याय 12

श्लोक 309.34

पुरा मृतः परनीयसे यमस्य मृत्युशासनात तद अन्तिकाय दारुणैः परयत्नम आर्जवे कुरु

purā mṛtaḥ paranīyase yamasya mṛtyuśāsanāta tada antikāya dāruṇaiḥ parayatnama ārjave kuru

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशतिरुक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनात्

English

Before you die you are led to Yama's presence by death's command; make effort in honesty against those dreadful ones.

अध्याय 12

श्लोक 309.35

पुरा समूल बान्धवं परभुर हरत्य अदुःखवित तवेह जीवितं यमॊ न चास्ति तस्य वारकः

purā samūla bāndhavaṃ parabhura haratya aduḥkhavita taveha jīvitaṃ yamò na cāsti tasya vārakaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चकल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम्

English

Before the lord who does not know sorrow takes away the life here with root and kinsmen, there is none to restrain Yama.

अध्याय 12

श्लोक 309.36

पुरा विवाति मारुतॊ यमस्य यः पुरःसरः पुरैक एव नीयसे कुरुष्व साम्परायिकम

purā vivāti mārutò yamasya yaḥ puraḥsaraḥ puraika eva nīyase kuruṣva sāmparāyikama

हिन्दी अर्थ

सा मूर्ति: सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम

English

Before the wind blows that goes before Yama, you are led alone; do what concerns the other world.

अध्याय 12

श्लोक 309.37

पुरा सहिक्क एव ते परवाति मारुतॊ ऽनतकः पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशॊ महाभयागमे

purā sahikka eva te paravāti mārutò 'natakaḥ purā ca vibhramanti te diśò mahābhayāgame

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमय अण्डके भीतरसे प्रकट हुए थे। वे ही सम्पूर्ण भूतोंके उद्गमस्थान हैं संदधे स महीं कृत्स्नां दिवमूर्थ्व प्रजापति:

English

Before the ender's wind blows on you with hiccup, before the directions swirl for you at the coming of great fear,

अध्याय 12

श्लोक 309.38

समृतिश च संनिरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक समाकुलस्य गच्छतः समाधिम उत्तमं कुरु

samṛtiśa ca saṃnirudhyate purā taveha putraka samākulasya gacchataḥ samādhima uttamaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

सृष्टिके लिये विचार आरम्भ किया

English

before memory is blocked, son, make the best concentration for yourself who are going in distraction."

अध्याय 12

श्लोक 309.39

कृताकृते शुभाशुभे परमादकर्म विप्लुते समरन पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम

kṛtākṛte śubhāśubhe paramādakarma viplute samarana purā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhima

हिन्दी अर्थ

तयो: शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत् प्रभु: दशकल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते

English

Do you not remember, in the heedless confusion of deeds done and undone, good and bad? Lay up the one treasure alone.

अध्याय 12

श्लोक 309.40

पुरा जरा कलेवरं विजर्जरी करॊति ते बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम

purā jarā kalevaraṃ vijarjarī karòti te balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhima

हिन्दी अर्थ

ही बड़ी है। महान् ऋषि ब्रह्मा अहंकार नामक दिव्य भूतकी सृष्टि करते हैं ते वै पितृणां पितर: श्रूयन्ते राजसत्तम

English

Before old age, destroying strength, form and beauty, wears out your body, lay up the one treasure alone.

अध्याय 12

श्लोक 309.41

पुरा शरीरम अन्तकॊ भिनत्ति रॊगसायकैः परसह्य जीवितक्षये तपॊ महत समाचर

purā śarīrama antakò bhinatti rògasāyakaiḥ parasahya jīvitakṣaye tapò mahata samācara

हिन्दी अर्थ

'पितरोंके भी पितर' अर्थात् पज्चमहाभूतोंके भी जनक सुने जाते हैं

English

Before the Ender pierces the body with arrows of disease and forcibly ends life, practise great austerity.

अध्याय 12

श्लोक 309.42

पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगॊचराः अभिद्रवन्ति सर्वतॊ यतस्व पुण्यशीलने

purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagòcarāḥ abhidravanti sarvatò yatasva puṇyaśīlane

हिन्दी अर्थ

चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्न॒ पञचमम्

English

Before the dreadful wolves that haunt human bodies rush upon you from every side, strive in the practice of merit.

अध्याय 12

श्लोक 309.43

पुरान्धकारम एककॊ ऽनुपश्यसि तवरस्व वै पुरा हिरन मयान नगान निरीक्षसे ऽदरिमूर्धनि

purāndhakārama ekakò 'nupaśyasi tavarasva vai purā hirana mayāna nagāna nirīkṣase 'darimūrdhani

हिन्दी अर्थ

पञ्चकल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते

English

Before you see darkness alone, hasten, before you behold golden trees on the mountain's head.

अध्याय 12

श्लोक 309.44

पुरा कुसंगतानि ते सुहृन मुखाश च शत्रवः विचालयन्ति दर्शनाद घतस्व पुत्र यत परम

purā kusaṃgatāni te suhṛna mukhāśa ca śatravaḥ vicālayanti darśanāda ghatasva putra yata parama

हिन्दी अर्थ

एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पडचसु ते वध्यमाना हान्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययै:

English

Before bad company and enemies with friendly faces make you waver in sight, strive, son, for the highest.

अध्याय 12

श्लोक 309.45

धनस्य यस्य राजतॊ भयं न चास्ति चौरतः मृतं च यन न मुञ्चति समर्जयस्व तद धनम

dhanasya yasya rājatò bhayaṃ na cāsti caurataḥ mṛtaṃ ca yana na muñcati samarjayasva tada dhanama

हिन्दी अर्थ

मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रियै:

English

Gather that wealth which has no fear from king or thief, and which, being dead, does not leave you.

अध्याय 12

श्लोक 309.46

न तत्र संविभज्यते सवकर्मभिः परस्परम यद एव यस्य यौतकं तद एव तत्र सॊ ऽशनुते

na tatra saṃvibhajyate savakarmabhiḥ parasparama yada eva yasya yautakaṃ tada eva tatra sò 'śanute

हिन्दी अर्थ

चक्षु: पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत्

English

There it is not divided among one another by their deeds; what is each one's own dowry, that alone he enjoys there.

अध्याय 12

श्लोक 309.47

परत्र येन जीव्यते तद एव पुत्र दीयताम धनं यद अक्षयं धरुवं समर्जयस्व तत सवयम

paratra yena jīvyate tada eva putra dīyatāma dhanaṃ yada akṣayaṃ dharuvaṃ samarjayasva tata savayama

हिन्दी अर्थ

एवं मन:प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत्

English

Let that be given, son, by which one lives in the other world; gather for yourself that imperishable and fixed wealth.

अध्याय 12

श्लोक 309.48

न यावद एव पच्यते महाजनस्य यावकम अपक्व एव यावके पुरा परनीयसे तवर

na yāvada eva pacyate mahājanasya yāvakama apakva eva yāvake purā paranīyase tavara

हिन्दी अर्थ

एतदू् विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायश: एकादशाधिकत्रिशततमोध्याय:

English

Before the great man's barley is ripened, while the barley is still unripe, you are quickly led away.

अध्याय 12

श्लोक 309.49

न मातृपितृबान्धवा न संस्तुतः परियॊ जनः अनुव्रजन्ति संकते वरजन्तम एकपातिनाम

na mātṛpitṛbāndhavā na saṃstutaḥ pariyò janaḥ anuvrajanti saṃkate varajantama ekapātināma

हिन्दी अर्थ

मया प्रोक्ता5नुपूर्व्येण संहारमपि मे शूणु

English

Neither mother, father nor kin, nor a praised and dear person follows one going alone into the pit.

अध्याय 12

श्लोक 309.50

यद एव कर्म केवलं सवयं कृतं शुभाशुभम तद एव तस्य यौतकं भवत्य अमुत्र गच्छतः

yada eva karma kevalaṃ savayaṃ kṛtaṃ śubhāśubhama tada eva tasya yautakaṃ bhavatya amutra gacchataḥ

हिन्दी अर्थ

चोदयामास भगवानव्यक्तोडहंकृतं नरम्

English

Whatever deed alone, good or bad, one has done by oneself, that is his dowry as he goes to the other world.

अध्याय 12

श्लोक 309.51

हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः

hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेरित करते हैं कृत्वा द्वादशधा55त्मानमादित्यो ज्वलदग्निवत्

English

Heaps of gold and jewels gathered by good and bad means do not help him on the dissolution of the body.

अध्याय 12

श्लोक 309.52

परत्र गामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणः न साक्षिर आत्मना समॊ नृणाम इहास्ति कश चन

paratra gāmikasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ na sākṣira ātmanā samò nṛṇāma ihāsti kaśa cana

हिन्दी अर्थ

अपनेको बारह रूपोंमें अभिव्यक्त करके अग्निके समान प्रज्वलित हो उठते हैं

English

For the deeds done and undone by you who go to the other world, there is no witness among men here equal to the self.

अध्याय 12

श्लोक 309.53

मनुष्यदेहशून्यकं भवत्य अमुत्र गच्छतः परपश्य बुद्धिचक्षुषा परदृश्यते हि सर्वतः

manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatya amutra gacchataḥ parapaśya buddhicakṣuṣā paradṛśyate hi sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

जरायुजाण्डजस्वेदजोद्धिज्जं च नराधिप कूर्मपृष्ठममा भूमिर्भवत्यथ समन्तत:

English

Empty of the human body he goes to the other world; look with the eye of wisdom, for it is seen on every side.

अध्याय 12

श्लोक 309.54

इहाग्निसूर्यवायवः शरीरम आश्रितास तरयः त एव तस्य साक्षिणॊ भवन्ति धर्मदर्शिनः

ihāgnisūryavāyavaḥ śarīrama āśritāsa tarayaḥ ta eva tasya sākṣiṇò bhavanti dharmadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

ओरसे कछुएकी पीठकी तरह प्रतीत होने लगती है

English

Here fire, sun and wind, three dwelling in the body, are the witnesses of that man, seeing dharma.

अध्याय 12

श्लोक 309.55

यथानिशेषु सर्वतः सपृशत्सु सर्वदारिषु परकाशगूढ वृत्तिषु सवधर्मम एव पालय

yathāniśeṣu sarvataḥ sapṛśatsu sarvadāriṣu parakāśagūḍha vṛttiṣu savadharmama eva pālaya

हिन्दी अर्थ

अम्भसा बलिना क्षिप्रमापूरयति सर्वश: प्रज्वलित होने लगती है

English

As in the nights, touching all sides and all doors, in concealed and manifest conduct, guard your own dharma alone.

अध्याय 12

श्लोक 309.56

अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्ररक्षिते सवम एव कर्म रक्ष्यतां सवकर्म तत्र गच्छति

anekapāripanthike virūparaudrarakṣite savama eva karma rakṣyatāṃ savakarma tatra gacchati

हिन्दी अर्थ

विचरन्नमितप्राणस्तिर्यगूर्धल्वमधस्तथा

English

On a path with many bandits, guarded by fearsome and ugly ones, let your own deed alone be guarded; one's own deed goes there.

अध्याय 12

श्लोक 309.57

न तत्र संविभज्यते सवकर्मणा परस्परम यथा कृतं सवकर्मजं तद एव भुज्यते फलम

na tatra saṃvibhajyate savakarmaṇā parasparama yathā kṛtaṃ savakarmajaṃ tada eva bhujyate phalama

हिन्दी अर्थ

आकाशमप्यभिनदन्मनो ग्रसति चाधिकम् अहंकारं महानात्मा भूतभव्यभविष्यवित्

English

There it is not divided among one another by one's own deed; as done, the fruit born of one's deed alone is enjoyed.

अध्याय 12

श्लोक 309.58

यथाप्सरॊ गणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह तथाप्नुवन्ति कर्मतॊ विमानकामगानिमः

yathāpsarò gaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha tathāpnuvanti karmatò vimānakāmagānimaḥ

हिन्दी अर्थ

अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्यय:

English

As troops of apsarases, together with great sages, gain fruit and happiness, so, through deeds, these who go as they like in celestial cars gain it.

अध्याय 12

श्लोक 309.59

यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः तद आप्नुवन्ति मानवास तथा विशुद्धयॊनयः

yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ tada āpnuvanti mānavāsa tathā viśuddhayònayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वतः श्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति अथ ग्रसत्यनन्तो हि महात्मा विश्वमी श्वर:

English

As here whatever good has been done by the sinless and the self-possessed, so men of pure birth attain it.

अध्याय 12

श्लोक 309.60

परजापतेः सलॊकतां बृहस्पतेः शतक्रतॊः वरजन्ति ते परां गतिं गृहस्थ धर्मसेतुभिः

parajāpateḥ salòkatāṃ bṛhaspateḥ śatakratòḥ varajanti te parāṃ gatiṃ gṛhastha dharmasetubhiḥ

हिन्दी अर्थ

अध्यात्ममधिभूतं च अधिहैवं च श्रूयताम् द्वादशाधिकत्रिशततमो5ध्याय:

English

They go to the highest goal, the world of Prajapati, of Brihaspati, of Shatakratu, by the bridges of householder dharma.

अध्याय 12

श्लोक 309.61

सहस्रशॊ ऽपय अनेकशः परवक्तुम उत्सहामहे अबुद्धि मॊहनं पुनः परभुर विना न यावकम

sahasraśò 'paya anekaśaḥ paravaktuma utsahāmahe abuddhi mòhanaṃ punaḥ parabhura vinā na yāvakama

हिन्दी अर्थ

गन्तव्यमधि भूतं च विष्णुस्तत्राधिदेवतम्

English

We can tell it in thousands of ways, in many ways; again, the lord, without the barley, does not remove the confusion of the unwise.

अध्याय 12

श्लोक 309.62

गता दविर अस्तवर्षता धरुवॊ ऽसि पञ्चविंशकः कुरुष्व धर्मसंचयं वयॊ हि ते ऽतिवर्तते

gatā davira astavarṣatā dharuvò 'si pañcaviṃśakaḥ kuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayò hi te 'tivartate

हिन्दी अर्थ

अध्यात्म हैं, गन्तव्य स्थान अधिभूत हैं और विष्णु अधिहैवत हैं अधिभूतं तथा5नन्‍्दो हैवतं च प्रजापति:

English

Two thousand years have gone; you are fixed, the twenty-fifth; build up a store of dharma, for your age is passing.

अध्याय 12

श्लोक 309.63

पुरा करॊति सॊ ऽनतकः परमादगॊमुखं दमम यथागृहीतम उत्थितं तवरस्व धर्मपालने

purā karòti sò 'natakaḥ paramādagòmukhaṃ damama yathāgṛhītama utthitaṃ tavarasva dharmapālane

हिन्दी अर्थ

मैथुनजनित आनन्द अधिभूत है और प्रजापति अधिहैवत हैं

English

Before that Ender makes the heedless one's restraint like a cow's mouth, rise as you have taken it, hasten in guarding dharma.

अध्याय 12

श्लोक 309.64

यदा तवम एव पृष्ठतस तवम अग्रतॊ गमिष्यसि तथागतिं गमिष्यतः किम आत्मना परेण वा

yadā tavama eva pṛṣṭhatasa tavama agratò gamiṣyasi tathāgatiṃ gamiṣyataḥ kima ātmanā pareṇa vā

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदिवतम् वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदिवतम्

English

When you go behind and ahead alone, what use is the self, or another, to one who will go to that state?

अध्याय 12

श्लोक 309.65

यद एकपातिनां सतां भवत्य अमुत्र गच्छताम भयेषु साम्परायिकं निधत्स्व तं महानिधिम

yada ekapātināṃ satāṃ bhavatya amutra gacchatāma bhayeṣu sāmparāyikaṃ nidhatsva taṃ mahānidhima

हिन्दी अर्थ

वक्तव्य अधिभूत है और अग्नि अधिहैवत हैं

English

What comes to the good who go alone to the other world, lay up that great treasure against fear, for the next life.

अध्याय 12

श्लोक 309.66

सकूल मूलबान्धवं परभुर हरत्य असङ्गवान न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम

sakūla mūlabāndhavaṃ parabhura haratya asaṅgavāna na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhima

हिन्दी अर्थ

शब्दस्तत्राधिभूत॑ तु दिशश्वात्राधिदिवतम् रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदेवतम्

English

The lord, unattached, carries off family, root and kin; he has no hinderers; make a store of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 309.67

इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम सवधर्शनानुमानतः परवर्नितं कुरुष्व तत

idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatama savadharśanānumānataḥ paravarnitaṃ kuruṣva tata

हिन्दी अर्थ

अधिभूत है और जल अधिहैवत है

English

This illustration, son, I have given here, approved by me; it is set out by inference from one's own sight; do accordingly.

अध्याय 12

श्लोक 309.68

दधाति यः सवकर्मणा धनानि यस्य कस्य चित अबुद्धि मॊहजैर गुणैः शतैक एव युज्यते

dadhāti yaḥ savakarmaṇā dhanāni yasya kasya cita abuddhi mòhajaira guṇaiḥ śataika eva yujyate

हिन्दी अर्थ

गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदेवतम् अध्यात्म है, गन्ध अधिभूत है और पृथ्वी अधिहैवत है

English

He who by his own deed gives wealth to whomever, through qualities born of ignorance and delusion, is joined to a hundred, one alone.

अध्याय 12

श्लोक 309.69

शरुतं समर्थम अस्तु ते परकुर्वतः शुभाः करियाः तद एव तत्र दर्शनं कृतज्ञम अर्थसंहितम

śarutaṃ samarthama astu te parakurvataḥ śubhāḥ kariyāḥ tada eva tatra darśanaṃ kṛtajñama arthasaṃhitama

हिन्दी अर्थ

स्पर्शमेवाधि भूतं तु पवनश्चाधिदेवतम्

English

Let what you have heard be effective for you, doing good deeds; that alone is the sight here, grateful and joined with meaning.

अध्याय 12

श्लोक 309.70

निबन्धनी रज्जुर एषा या गरामे वसतॊ रतिः छित्त्वैनां सुकृतॊ यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः

nibandhanī rajjura eṣā yā garāme vasatò ratiḥ chittvaināṃ sukṛtò yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञक्नाधिदिवतम्

English

This is a binding rope, the delight of one living in a village; having cut it, the virtuous go; the wicked do not cut it.

अध्याय 12

श्लोक 309.71

किं ते धनेन किं बन्धुभिस ते; किं ते पुत्रैः पुत्रक यॊ मरिष्यसि आत्मानम अन्विच्छ गुहां परविष्टं; पितामहास ते कव गताश च सर्वे

kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhisa te; kiṃ te putraiḥ putraka yò mariṣyasi ātmānama anviccha guhāṃ paraviṣṭaṃ; pitāmahāsa te kava gatāśa ca sarve

हिन्दी अर्थ

आदी मध्ये तथान्ते च यथातत्त्वेन तत्त्ववित् होनेवाली जीवकी व्यक्तिगत विभूतिका वर्णन किया है

English

What use to you is wealth, what are kin, what are sons, my boy, you who will die? Seek the self that has entered the cave; where have all your grandfathers gone?

अध्याय 12

श्लोक 309.72

शवः कार्यम अद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम कॊ हि तद वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते

śavaḥ kāryama adya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikama kò hi tada veda kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate

हिन्दी अर्थ

हजारों गुणोंको उत्पन्न करती है

English

Do tomorrow's work today, and the afternoon's in the forenoon; for who knows whose army of death will encamp today?

अध्याय 12

श्लोक 309.73

अनुगम्य शमशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाः अग्नौ परक्षिप्य पुरुषं जञातयः सुहृदस तथा

anugamya śamaśānāntaṃ nivartantīha bāndhavāḥ agnau parakṣipya puruṣaṃ jañātayaḥ suhṛdasa tathā

हिन्दी अर्थ

प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान् बहून् सम्बन्धसे अनेक गुण उत्पन्न कर देती है

English

Having followed to the edge of the cremation ground, kinsmen turn back, having cast the man into the fire, relatives and friends too.

अध्याय 12

श्लोक 309.74

नास्तिकान निरनुक्रॊशान नरान पापमतौ सथितान वामतः कुरु विश्रब्धं परं परेप्सुर अतन्द्रितः

nāstikāna niranukròśāna narāna pāpamatau sathitāna vāmataḥ kuru viśrabdhaṃ paraṃ parepsura atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

सुखं शुद्धित्वमारोग्यं संतोष: श्रद्धधानता

English

Keep to your left the unbelievers, the merciless, men set in sinful minds; wishing the highest, be confident and unwearied.

अध्याय 12

श्लोक 309.75

एवम अभ्याहते लॊके कालेनॊपनिपीदिते सुमहद धैर्यम आलम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु

evama abhyāhate lòke kālenòpanipīdite sumahada dhairyama ālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru

हिन्दी अर्थ

समता सत्यमानृण्यं मार्दवं हीरचापलम् अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्

English

With the world thus struck and pressed hard by time, resorting to great fortitude, practise dharma with your whole self.

अध्याय 12

श्लोक 309.76

अथेमं दर्शनॊपायं सम्यग यॊ वेत्ति मानवः सम्यक स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखम एधते

athemaṃ darśanòpāyaṃ samyaga yò vetti mānavaḥ samyaka sa dharmaṃ kṛtveha paratra sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

अहंकारमसत्कारकश्रिन्ता वैरोपसेवनम्

English

Then the man who rightly knows this means of insight, having rightly practised dharma, prospers here and in the next world.

अध्याय 12

श्लोक 309.77

न देहभेदे मरणं विजानतां; न च परनाशः सवनुपालिते पथि धर्मं हि यॊ वर्धयते स पण्डितॊ; य एव धर्माच चयवते स मुह्यति

na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ; na ca paranāśaḥ savanupālite pathi dharmaṃ hi yò vardhayate sa paṇḍitò; ya eva dharmāca cayavate sa muhyati

हिन्दी अर्थ

भेद: परुषता चैव काम: क्रोधो मदस्तथा तामसानां तु संघातं प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम्

English

For those who know, there is no death in the breaking of the body, nor destruction on a well-kept path; the wise man increases dharma; he who falls from dharma is bewildered.

अध्याय 12

श्लोक 309.78

परयुक्तयॊः कर्म पथि सवकर्मणॊः; फलं परयॊक्ता लभते यथाविधि निहीन कर्मा निरयं परपद्यते; तरिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः

parayuktayòḥ karma pathi savakarmaṇòḥ; phalaṃ parayòktā labhate yathāvidhi nihīna karmā nirayaṃ parapadyate; tariviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता

English

Of the two set on the path of action by their own deeds, the doer gains the fruit duly; one of poor deeds goes to hell; one who has crossed dharma goes to heaven.

अध्याय 12

श्लोक 309.79

सॊपानभूतं सवर्गस्य मानुष्यं पराप्य दुर्लभम तथात्मानं समादध्याद भरश्येत न पुनर यथा

sòpānabhūtaṃ savargasya mānuṣyaṃ parāpya durlabhama tathātmānaṃ samādadhyāda bharaśyeta na punara yathā

हिन्दी अर्थ

दिवास्वप्नेडतिवादे च प्रमादेषु च वै रति: द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणा:

English

Having gained the hard-won human state, the stepping-stone to heaven, so should one steady oneself that one does not fall again.

अध्याय 12

श्लोक 309.80

यस्य नॊत्क्रामति मतिः सवर्गमार्गानुसारिणी तम आहुः पुण्यकर्माणम अशॊच्यं मित्र बान्धवैः

yasya nòtkrāmati matiḥ savargamārgānusāriṇī tama āhuḥ puṇyakarmāṇama aśòcyaṃ mitra bāndhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

जो सम्पूर्ण जगतमें सदा विद्यमान रहते हैं। कभी उससे अलग नहीं होते हैं शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा

English

Him whose mind, following the path to heaven, does not stray, they call a doer of meritorious deeds, not to be mourned by friends and kin.

अध्याय 12

श्लोक 309.81

यस्य नॊपहता बुद्धिर निश्चयेष्व अवलम्बते सवर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद भयम

yasya nòpahatā buddhira niścayeṣva avalambate savarge kṛtāvakāśasya tasya nāsti mahada bhayama

हिन्दी अर्थ

सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम्

English

He whose understanding is not harmed and holds to its resolves, who has made room for himself in heaven, has no great fear.

अध्याय 12

श्लोक 309.82

तपॊवनेषु ये जातास तत्रैव निधनं गताः तेषाम अल्पतरॊ धर्मः कामभॊगम अजानताम

tapòvaneṣu ye jātāsa tatraiva nidhanaṃ gatāḥ teṣāma alpatarò dharmaḥ kāmabhògama ajānatāma

हिन्दी अर्थ

रजोगुणीको मध्यम और तमोगुणीको अधम स्थानकी प्राप्ति होती है केवलेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्रुयात्

English

Those born in the penance-groves and dying there itself, not knowing the enjoyment of desires, have a lesser dharma.

अध्याय 12

श्लोक 309.83

यस तु भॊगान परित्यज्य शरीरेण तपश चरेत न तेन किं चिन न पराप्तं तन मे बहुमतं फलम

yasa tu bhògāna parityajya śarīreṇa tapaśa careta na tena kiṃ cina na parāptaṃ tana me bahumataṃ phalama

हिन्दी अर्थ

दन्द्धमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः

English

But he who, giving up enjoyments, practises austerity with his body has gained nothing; that fruit I hold in high regard.

अध्याय 12

श्लोक 309.84

माता पितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च अनागतान्य अतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम

mātā pitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca anāgatānya atītāni kasya te kasya vā vayama

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त: सत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात् रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते

English

Thousands of mothers and fathers, hundreds of sons and wives, past and to come: whose are they, or whose are we?

अध्याय 12

श्लोक 309.85

न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैर अपि सवकृतैस तानि यातानि भवांश चैव गमिष्यति

na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava taira api savakṛtaisa tāni yātāni bhavāṃśa caiva gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

शाश्व॒तं चाव्ययं चैवमक्षयं चामृतं च तत्

English

You have no business with them, nor have they with you; they have gone by their own deeds, and you too will go.

अध्याय 12

श्लोक 309.86

इह लॊके हि धनिनः परॊ ऽपि सवजनायते सवजनस तु दरिद्राणां जीवताम एव नश्यति

iha lòke hi dhaninaḥ parò 'pi savajanāyate savajanasa tu daridrāṇāṃ jīvatāma eva naśyati

हिन्दी अर्थ

अविकारी, अक्षय और अमृतपदकी प्राप्ति बतायी गयी है अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम्

English

In this world even a stranger becomes kin to the rich; but for the poor, kin vanish while they live.

अध्याय 12

श्लोक 309.87

संचिनॊत्य अशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ततः कलेशम अवाप्नॊति परत्रेह तथैव च

saṃcinòtya aśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ tataḥ kaleśama avāpnòti paratreha tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

स एष प्रकृतिस्थो हि तत्स्थ इत्यभिधीयते

English

A man gathers evil deeds out of regard for his wife; from this he gets suffering, here and hereafter alike.

अध्याय 12

श्लोक 309.88

पश्य तवं छिद्रभूतं हि जीवलॊकं सवकर्मणा तत कुरुष्व तथा पुत्रकृत्स्नं यत समुदाहृतम

paśya tavaṃ chidrabhūtaṃ hi jīvalòkaṃ savakarmaṇā tata kuruṣva tathā putrakṛtsnaṃ yata samudāhṛtama

हिन्दी अर्थ

एतेनाधिछिता चैव सृजते संहरत्यपि सृष्टि एवं संहार करती है

English

See the world of the living as a hollow by your own deeds; do that, my son, which has been declared in full.

अध्याय 12

श्लोक 309.89

तद एतत संप्रदृश्यैव कर्मभूमिं परविश्य ताम शुभान्य आचरितव्यानि परलॊकम अभीप्सता

tada etata saṃpradṛśyaiva karmabhūmiṃ paraviśya tāma śubhānya ācaritavyāni paralòkama abhīpsatā

हिन्दी अर्थ

अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यगुणागुणौ

English

Having seen this and entered the field of action, one who seeks the other world should do good acts.

अध्याय 12

श्लोक 309.90

मासर्तु संज्ञा परिवर्तकेन; सूर्याङ्गिना रात्रिदिवेन्धनेन सवकर्म निष्ठा फलसाक्षिकेण; भूतानि कालः पचति परसह्य

māsartu saṃjñā parivartakena; sūryāṅginā rātridivendhanena savakarma niṣṭhā phalasākṣikeṇa; bhūtāni kālaḥ pacati parasahya

हिन्दी अर्थ

साकलल्‍यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

English

With months and seasons as its names, a revolving wheel, with the sun as fire, and day and night as fuel, with steadiness in one's own deed as witness of the fruit, Time cooks beings by force.

अध्याय 12

श्लोक 309.91

धनेन किं यन न ददाति नाश्नुते; बलेन किं येन रिपून न बाधते शरुतेन किं येन न धर्मम आचरेत; किम आत्मना यॊ न जितेन्द्रियॊ वशी

dhanena kiṃ yana na dadāti nāśnute; balena kiṃ yena ripūna na bādhate śarutena kiṃ yena na dharmama ācareta; kima ātmanā yò na jitendriyò vaśī

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण मोक्ष-धर्मका यथावत् रूपसे श्रवण करना चाहता हूँ हैवतानि च मे ब्रूहि देहं यान्याश्रितानि वै

English

What is the use of wealth that one neither gives nor enjoys? Of strength that does not hinder enemies? Of learning by which one does not practise dharma? Of a self that is not master of its senses?

अध्याय 12

श्लोक 309.92

इदं दवैपायन वचॊ हितम उक्तं निशम्य तु शुकॊ गतः परित्यज्य पितरं मॊक्षदेशिकम

idaṃ davaipāyana vacò hitama uktaṃ niśamya tu śukò gataḥ parityajya pitaraṃ mòkṣadeśikama

हिन्दी अर्थ

और देहका आश्रय ग्रहण करनेवाले जो देवता हैं, उनका तत्त्व भी मुझे समझाइये

English

Hearing this beneficial speech of Dvaipayana, Shuka went forth, leaving his father, the teacher of liberation.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।