Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 68/172 · श्लोक 150.1–152.32

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 150.1

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवादं भरतश्रेष्ठ शल्मलेः पवनस्य च

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama saṃvādaṃ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca

हिन्दी अर्थ

वसति सम महाप्राज्ञ: पलितो नाम मूषिक:

English

"Thus, O Yudhishthira, the histories of all past events, the origin of the

अध्याय 12

श्लोक 150.2

हिमवन्तं समासाद्य महान आसीद वनस्पतिः वर्षपूगाभिसंवृद्धः शाखा सकन्धपलाशवान

himavantaṃ samāsādya mahāna āsīda vanaspatiḥ varṣapūgābhisaṃvṛddhaḥ śākhā sakandhapalāśavāna

हिन्दी अर्थ

गतं मां सहसा भूमिं नकुलो भक्षयिष्यति

English

Having reached the Himalaya, there was a great silk-cotton tree, grown through many years, with branches, trunk and leaves.

अध्याय 12

श्लोक 150.3

तत्र सम मत्ता मातङ्गा धर्मार्ताः शरमकर्शिताः विश्रमन्ति महाबाहॊ तथान्या मृगजातयः

tatra sama mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śaramakarśitāḥ viśramanti mahābāhò tathānyā mṛgajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं विचिन्तयामास मूषिक: शत्रुचेष्टितम्

English

There intoxicated elephants, oppressed by heat and worn by toil, rested, mighty-armed, and other kinds of deer likewise.

अध्याय 12

श्लोक 150.4

नल्व मात्रपरीणाहॊ घनच छायॊ वनस्पतिः शुकशारिक संघुष्टः फलवान पुष्पवान अपि

nalva mātraparīṇāhò ghanaca chāyò vanaspatiḥ śukaśārika saṃghuṣṭaḥ phalavāna puṣpavāna api

हिन्दी अर्थ

न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति साम्प्रतम्

English

That tree, of the girth of a hundred cubits, with dense shade, resounded with parrots and mynas, full of fruit and flower.

अध्याय 12

श्लोक 150.5

सार्थिका वणिजश चापि तापसाश च वनौकसः वसन्ति वासान मार्गस्थाः सुरम्ये तरुसत्तमे

sārthikā vaṇijaśa cāpi tāpasāśa ca vanaukasaḥ vasanti vāsāna mārgasthāḥ suramye tarusattame

हिन्दी अर्थ

लगाये बैठे हैं। जबतक वे मुझपर आक्रमण नहीं करते, तभीतक मैं कुशलसे हूँ

English

Caravans, merchants and ascetics living in the forest dwelt in that most lovely of trees as travellers on the road.

अध्याय 12

श्लोक 150.6

तस्या ता विपुलाः शाखा दृष्ट्वा सकन्धांश च सर्वतः अभिगम्याब्रवीद एनं नारदॊ भरतर्षभ

tasyā tā vipulāḥ śākhā dṛṣṭvā sakandhāṃśa ca sarvataḥ abhigamyābravīda enaṃ nāradò bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

घूर रहा है। उससे मुझे बड़ा डर लगता है

English

Seeing its vast branches and its trunk on every side, Narada approached it and said, bull of the Bharatas:

अध्याय 12

श्लोक 150.7

अहॊ नु रमणीयस तवम अहॊ चासि मनॊरमः परीयामहे तवया नित्यं तरुप्रवर शल्मले

ahò nu ramaṇīyasa tavama ahò cāsi manòramaḥ parīyāmahe tavayā nityaṃ tarupravara śalmale

हिन्दी अर्थ

सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते भयमद्य वै

English

"Oh, how lovely you are, oh, how charming; we are always pleased by you, best of trees, Shalmali.

अध्याय 12

श्लोक 150.8

सदैव शकुनास तात मृगाश चाधस तथा गजाः वसन्ति तव संहृष्टा मनॊहरतरास तथा

sadaiva śakunāsa tāta mṛgāśa cādhasa tathā gajāḥ vasanti tava saṃhṛṣṭā manòharatarāsa tathā

हिन्दी अर्थ

अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि

English

Always birds, dear, and below deer and elephants live in you, delighted and even more charming.

अध्याय 12

श्लोक 150.9

तव शाखा महाशाख सकन्धं च विपुलं तथा न वै परभग्नान पश्यामि मारुतेन कथं चन

tava śākhā mahāśākha sakandhaṃ ca vipulaṃ tathā na vai parabhagnāna paśyāmi mārutena kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

हिंसा न करो तो मैं तुम्हारे ये सारे बन्धन काट डालूँगा

English

Your branches, great-branched one, and your trunk are vast; I never see them broken by the wind.

अध्याय 12

श्लोक 150.10

किं नु ते मारुतस तात परीतिमान अथ वा सुहृत तवां रक्षति सदा येन वने ऽसमिन पवनॊ धरुवम

kiṃ nu te mārutasa tāta parītimāna atha vā suhṛta tavāṃ rakṣati sadā yena vane 'samina pavanò dharuvama

हिन्दी अर्थ

लोमशो नाम मार्जार: पक्षिसंघातखादक:

English

great Rishis, the holy waters, the planets and stars and asterisms, the duties in respect of the four modes of life, the four kinds of Homa, the characteristics of the four orders of men, and the four branches of learning, were all treated of in that work (of the Grandsire). Whatever objects or things, O son of Pandu, there are on earth, were all included in that treatise of the Grandsire. Histories and the Vedas and the science of Nyaya were all treated in it, as also penances, knowledge, abstention from injury in respect of all creatures, truth, falsehood, and high morality. Worship of persons old in years, gifts, purity of behaviour, readiness for exertion, and compassion towards all creatures, were very fully described in it. There is no doubt in this. Since that time, O monarch, the learned have begun to say that there is no difference between a god and a king. I have now told thee everything about the greatness of kings. What other subject is there, O chief of the Bharatas, upon which I shall next have to discourse?"

अध्याय 12

श्लोक 150.11

विवान हि पवनः सथानाद वृक्षान उच्चावचान अपि पर्वतानां च शिखराण्य आचालयति वेगवान

vivāna hi pavanaḥ sathānāda vṛkṣāna uccāvacāna api parvatānāṃ ca śikharāṇya ācālayati vegavāna

हिन्दी अर्थ

पक्षियोंका समूह ही उसका भोजन था

English

those libations, pour rain on the earth whence men derive their sustenance. Men. therefore are said to pour upwards and the gods pour downwards.

अध्याय 12

श्लोक 150.12

शॊषयत्य एव पातालं विवान गन्धवहः शुचिः हरदांश च सरितश चैव सागरांश च तथैव ह

śòṣayatya eva pātālaṃ vivāna gandhavahaḥ śuciḥ haradāṃśa ca saritaśa caiva sāgarāṃśa ca tathaiva ha

हिन्दी अर्थ

प्रयोजयति चोन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ

English

of ascetics; and Destruction in respect of thieves and wicked men. All these depend upon Chastisement.

अध्याय 12

श्लोक 150.13

तवां संरक्षेत पवनः सखित्वेन न संशयः तस्माद बहल शाखॊ ऽसि पर्णवान पुष्पवान अपि

tavāṃ saṃrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṃśayaḥ tasmāda bahala śākhò 'si parṇavāna puṣpavāna api

हिन्दी अर्थ

गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम्

English

replete with errors in almost every page. They have rendered verse 78 in a most ridiculous way. The first line of the verse merely explains the etymology of the word Dandaniti, the verb ni being used first in the passive and then in the active voice. The idam refers to the world, i.e., men in general. K.P. Singha's version of the Santi is better, and, of course, gives the correct sense of this verse.

अध्याय 12

श्लोक 150.14

इदं च रमणीयं ते परतिभाति वनस्पते यद इमे विहगास तात रमन्ते मुदितास तवयि

idaṃ ca ramaṇīyaṃ te paratibhāti vanaspate yada ime vihagāsa tāta ramante muditāsa tavayi

हिन्दी अर्थ

स तमुन्माथमारुह्मु तदामिषमभक्षयत्

English

erroneously render it "died."

अध्याय 12

श्लोक 150.15

एषां पृथक समस्तानां शरूयते मधुरः सवरः पुष्पसंमॊदने काले वाशतां सुमनॊहरम

eṣāṃ pṛthaka samastānāṃ śarūyate madhuraḥ savaraḥ puṣpasaṃmòdane kāle vāśatāṃ sumanòharama

हिन्दी अर्थ

था। इतनेहीमें कभी उसकी दृष्टि दूसरी ओर घूम गयी

English

Of all of these, separately and together, a sweet voice is heard, singing most charmingly at the season of flowering.

अध्याय 12

श्लोक 150.16

तथेमे मुदिता नागाः सवयूथकुलशॊभिनः धर्मार्तास तवां समासाद्य सुखं विन्दन्ति शल्मले

tatheme muditā nāgāḥ savayūthakulaśòbhinaḥ dharmārtāsa tavāṃ samāsādya sukhaṃ vindanti śalmale

हिन्दी अर्थ

तेन मूषिकगन्धेन त्वरमाणमुपागतम्

English

So these elephants, glad, adorning their herds, oppressed by heat, find happiness in you, Shalmali.

अध्याय 12

श्लोक 150.17

तथैव मृगजातीभिर अन्याभिर उपशॊभसे तथा सार्थाधिवासैश च शॊभसे मेरुवद दरुम

tathaiva mṛgajātībhira anyābhira upaśòbhase tathā sārthādhivāsaiśa ca śòbhase meruvada daruma

हिन्दी अर्थ

शाखागतमरिं चान्यमपश्यत् कोटरालयम्

English

So also you are adorned by other kinds of deer, and by the lodgings of caravans you shine like Meru among trees.

अध्याय 12

श्लोक 150.18

बराह्मणैश च तपःसिद्धैस तापसैः शरमणैर अपि तरिविष्टपसमं मन्ये तवायतनम एव ह

barāhmaṇaiśa ca tapaḥsiddhaisa tāpasaiḥ śaramaṇaira api tariviṣṭapasamaṃ manye tavāyatanama eva ha

हिन्दी अर्थ

गतस्य विषयं तत्र नकुलोलूकयोस्तथा

English

With brahmanas, with ascetics perfected in austerity, with sages, I think your dwelling equal to heaven.

अध्याय 12

श्लोक 150.19

बन्धुत्वाद अथ वा सख्याच छल्मले नात्र संशयः पालयत्य एव सततं भीमः सर्वत्र गॊऽनिलः

bandhutvāda atha vā sakhyāca chalmale nātra saṃśayaḥ pālayatya eva satataṃ bhīmaḥ sarvatra gò'nilaḥ

हिन्दी अर्थ

आपद्विनाशभूयिष्ठं गर्त: कार्य हि जीवितम्

English

Out of kinship or friendship, Shalmali, without doubt, the terrible wind guards you everywhere, always.

अध्याय 12

श्लोक 150.20

नयग भावं परमं वायॊः शल्मले तवम उपागतः तवाहम अस्मीति सदा येन रक्षति मारुतः

nayaga bhāvaṃ paramaṃ vāyòḥ śalmale tavama upāgataḥ tavāhama asmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञ: सम्मोहं गन्तुमरहति

English

You have attained the highest lowness before the wind, Shalmali, "I am yours," by which the wind protects you.

अध्याय 12

श्लोक 150.21

न तं पश्याम्य अहं वृक्षं पर्वतं वापि तं दृढम यॊ न वायुबलाद भग्नः पृथिव्याम इति मे मतिः

na taṃ paśyāmya ahaṃ vṛkṣaṃ parvataṃ vāpi taṃ dṛḍhama yò na vāyubalāda bhagnaḥ pṛthivyāma iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

निमज्जत्यापदं प्राप्प महतीं दारुणामपि

English

I see no tree nor firm mountain on earth that has not been broken by the force of the wind; so I think.

अध्याय 12

श्लोक 150.22

तवं पुनः कारणैर नूनं शल्मले रक्ष्यसे सदा वायुना सपरीवारस तेन तिष्ठस्य असंशयम

tavaṃ punaḥ kāraṇaira nūnaṃ śalmale rakṣyase sadā vāyunā saparīvārasa tena tiṣṭhasya asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

है। मेरे द्वारा इसका भी बड़ा भारी काम निकल सकता है

English

But you, Shalmali, are surely always protected by the wind with his retinue, and for that you stand, without doubt."

अध्याय 12

श्लोक 150.23

[षल्मलि] न मे वायुः सखा बरह्मन न बन्धुर न च मे सुहृत परमेष्ठी तथा नैव येन रक्षति मानिलः

[ṣalmali] na me vāyuḥ sakhā barahmana na bandhura na ca me suhṛta parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादेनमहं शत्रुं मार्जार संश्रयामि वै

English

[Shalmali said:] "The wind is not my friend, brahmana, nor kinsman, nor well-wisher; nor the Supreme Lord by whom the wind protects me.

अध्याय 12

श्लोक 150.24

मम तेजॊबलं वायॊर भीमम अपि हि नारद कलाम अष्टादशीं पराणैर न मे पराप्नॊति मारुतः

mama tejòbalaṃ vāyòra bhīmama api hi nārada kalāma aṣṭādaśīṃ parāṇaira na me parāpnòti mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

येनेम॑ं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वजचये

English

My strength is such that the wind, though terrible, Narada, does not reach even an eighteenth part of my breath.

अध्याय 12

श्लोक 150.25

आगच्छन परमॊ वायुर मया विष्टम्भितॊ बलात रुजन दरुमान पर्वतांश च यच चान्यद अपि किं चन

āgacchana paramò vāyura mayā viṣṭambhitò balāta rujana darumāna parvatāṃśa ca yaca cānyada api kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

इस शत्रुसमुदायको धोखा देकर बच जाऊँगा

English

When the mighty wind came, I checked him by force, as he broke trees and mountains and whatever else.

अध्याय 12

श्लोक 150.26

स मया बहुशॊ भग्नः परभञ्जन वै परभञ्जनः तस्मान न बिभ्ये देवर्षे करुद्धाद अपि समीरणात

sa mayā bahuśò bhagnaḥ parabhañjana vai parabhañjanaḥ tasmāna na bibhye devarṣe karuddhāda api samīraṇāta

हिन्दी अर्थ

मूढो ग्राहयितुं स्वार्थ सड्भत्या यदि शक्‍्यते

English

He has been broken by me many times, breaking all; so I do not fear, divine sage, even an angry wind."

अध्याय 12

श्लोक 150.27

[न] शल्मले विपरीतं ते दर्शनं नात्र संशयः न हि वायॊर बलेनास्ति भूतं तुल्यबलं कव चित

[na] śalmale viparītaṃ te darśanaṃ nātra saṃśayaḥ na hi vāyòra balenāsti bhūtaṃ tulyabalaṃ kava cita

हिन्दी अर्थ

बलिना संनिकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रह:

English

[Narada said:] "Shalmali, your view is mistaken, without doubt; for no being anywhere is equal in strength to the wind.

अध्याय 12

श्लोक 150.28

इन्द्रॊ यमॊ वैश्रवणॊ वरुणश च जलेश्वरः न ते ऽपि तुल्या मरुतः किं पुनस तवं वनस्पते

indrò yamò vaiśravaṇò varuṇaśa ca jaleśvaraḥ na te 'pi tulyā marutaḥ kiṃ punasa tavaṃ vanaspate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठो हि पण्डित: शत्रुर्न च मित्रमपण्डित:

English

Indra, Yama, Vaishravana, and Varuna, lord of waters, even they are not equal to the Maruts; what then of you, lord of the forest?

अध्याय 12

श्लोक 150.29

यद धि किं चिद इह पराणि शल्मले चेष्टते भुवि सर्वत्र भगवान वायुश चेष्टा पराणकरः परभुः

yada dhi kiṃ cida iha parāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi sarvatra bhagavāna vāyuśa ceṣṭā parāṇakaraḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हन्तास्मै सम्प्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे

English

For whatever creature stirs on earth, Shalmali, the blessed wind is everywhere the lord who makes stirring and breath.

अध्याय 12

श्लोक 150.30

एष चेष्टयते सम्यक पराणिनः सम्यग आयतः असम्यग आयतॊ भूयश चेष्टते विकृतॊ नृषु

eṣa ceṣṭayate samyaka parāṇinaḥ samyaga āyataḥ asamyaga āyatò bhūyaśa ceṣṭate vikṛtò nṛṣu

हिन्दी अर्थ

सान्त्वपूर्वमिदं वाक्‍्यं मार्जारें मूषिकोडब्रवीत्

English

He moves creatures rightly when he moves rightly; moving wrongly, he moves again, deformed, among men.

अध्याय 12

श्लोक 150.31

स तवम एवंविधं वायुं सर्वसत्त्वभृतां वरम न पूजयसि पूज्यं तं किम अन्यद बुद्धिलाघवात

sa tavama evaṃvidhaṃ vāyuṃ sarvasattvabhṛtāṃ varama na pūjayasi pūjyaṃ taṃ kima anyada buddhilāghavāta

हिन्दी अर्थ

जीवितं हि तवेच्छामि श्रेय: साधारणं हि नौ

English

Why do you not honour the wind, such as he is, the best of all who bear beings, the worshipful, through lightness of mind?

अध्याय 12

श्लोक 150.32

असारश चासि दुर्बुद्धे केवलं बहु भाषसे करॊधादिभिर अवच्छन्नॊ मिथ्या वदसि शल्मले

asāraśa cāsi durbuddhe kevalaṃ bahu bhāṣase karòdhādibhira avacchannò mithyā vadasi śalmale

हिन्दी अर्थ

तुम्हारी दोनोंकी एक-सी भलाई है

English

You are without substance, ill-minded, and merely talk much; covered with anger and the rest, you speak falsely, Shalmali.

अध्याय 12

श्लोक 150.33

मम रॊषः समुत्पन्नस तवय्य एवं संप्रभाषति बरवीम्य एष सवयं वायॊस तव दुर्भाषितं बहु

mama ròṣaḥ samutpannasa tavayya evaṃ saṃprabhāṣati baravīmya eṣa savayaṃ vāyòsa tava durbhāṣitaṃ bahu

हिन्दी अर्थ

अहं त्वामुद्धरिष्यामि यदि मां न जिघांससि

English

Anger has risen in me as you speak thus; I myself shall tell the wind your many ill words.

अध्याय 12

श्लोक 150.34

चन्दनैः सपन्दनैः शालैः सरलैर देवदारुभिः वेतसैर बन्धनैश चापि ये चान्ये बलवत्तराः

candanaiḥ sapandanaiḥ śālaiḥ saralaira devadārubhiḥ vetasaira bandhanaiśa cāpi ye cānye balavattarāḥ

हिन्दी अर्थ

येन शक्‍्यस्त्वया मोक्ष: प्राप्तुं श्रेयस्तथा मया

English

Sandalwoods, spandanas, sals, pines, deodars, reeds, and others still stronger,

अध्याय 12

श्लोक 150.35

तैश चापि नैवं दुर्बुद्धे कषिप्तॊ वायुः कृतात्मभिः ते हि जानन्ति वायॊश च बलम आत्मन एव च

taiśa cāpi naivaṃ durbuddhe kaṣiptò vāyuḥ kṛtātmabhiḥ te hi jānanti vāyòśa ca balama ātmana eva ca

हिन्दी अर्थ

भागी हो सकता हूँ। यद्यपि वह उपाय मुझे दुष्कर प्रतीत होता है

English

even they, ill-minded one, have not so insulted the wind, being self-controlled; for they know the strength of the wind and their own.

अध्याय 12

श्लोक 150.36

तस्मात ते वै नमस्यन्ति शवसनं दरुमसत्तमाः तवं तु मॊहान न जानीषे वायॊर बलम अनन्तकम

tasmāta te vai namasyanti śavasanaṃ darumasattamāḥ tavaṃ tu mòhāna na jānīṣe vāyòra balama anantakama

हिन्दी अर्थ

ढूँढ निकाला है, जिससे हम दोनोंकी समानरूपसे भलाई होगी

English

Therefore those best of trees bow to the wind; but you, through delusion, do not know the endless strength of the wind."

अध्याय 12

श्लोक 151.1

[भ] एवम उक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं बरह्मवित्तमः नारदः पवने सर्वं शल्मलेर वाक्यम अब्रवीत

[bha] evama uktvā tu rājendra śalmaliṃ barahmavittamaḥ nāradaḥ pavane sarvaṃ śalmalera vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

चिरोषितावुभावावां वृक्षेडस्मिन् विदितं च ते

English

are quite unconnected with each other. Nilakantha rightly supposes that Karyam is understood after Mahikshitah. Karana, however, is not kriya as explained by Nilakantha but opportunities and means.

अध्याय 12

श्लोक 151.2

हिमवत्पृष्ठजः कश चिच छल्मलिः परिवारवान बृहन मूलॊ बृहच छाखः स तवां वायॊ ऽवमन्यते

himavatpṛṣṭhajaḥ kaśa cica chalmaliḥ parivāravāna bṛhana mūlò bṛhaca chākhaḥ sa tavāṃ vāyò 'vamanyate

हिन्दी अर्थ

अन्यथा विचार मनमें न लाओ

English

[Narada said to the Wind:] "A certain silk-cotton tree on the Himalaya's flank, with many dependents, with a great root and great branches, despises you, Wind.

अध्याय 12

श्लोक 151.3

बहून्य आक्षेप युक्तानि तवाम आह वचनानि सः न युक्तानि मया वायॊ तानि वक्तुं तवयि परभॊ

bahūnya ākṣepa yuktāni tavāma āha vacanāni saḥ na yuktāni mayā vāyò tāni vaktuṃ tavayi parabhò

हिन्दी अर्थ

हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत्

English

He spoke to you many words of insult; they are not fit for me to speak to you, lord.

अध्याय 12

श्लोक 151.4

जानामि तवाम अहं वायॊ सर्वप्राणभृतां वरम वरिष्ठं च गरिष्ठं च करॊधे वैवस्वतं यथा

jānāmi tavāma ahaṃ vāyò sarvaprāṇabhṛtāṃ varama variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca karòdhe vaivasvataṃ yathā

हिन्दी अर्थ

मेरा प्रिय करनेवाले हो, अतः तुम्हारा भलीभाँति आदर-सत्कार करूँगा

English

I know you, Wind, as the best of all who bear breath, the highest and the greatest, in anger like Vaivasvata."

अध्याय 12

श्लोक 151.5

एवं तु वचनं शरुत्वा नारदस्य समीरणः शल्मलिं तम उपागम्य करुद्धॊ वचनम अब्रवीत

evaṃ tu vacanaṃ śarutvā nāradasya samīraṇaḥ śalmaliṃ tama upāgamya karuddhò vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

निष्कारणमेव कुरुतेडन्य:

English

Hearing Narada's words, the wind approached that Shalmali, enraged, and said:

अध्याय 12

श्लोक 151.6

शल्मले नारदे यत तत तवयॊक्तं मद विगर्हणम अहं वायुः परभावं ते दर्शयाम्य आत्मनॊ बलम

śalmale nārade yata tata tavayòktaṃ mada vigarhaṇama ahaṃ vāyuḥ parabhāvaṃ te darśayāmya ātmanò balama

हिन्दी अर्थ

प्रविवेश तु विश्रभ्य क्रोडमस्य कृतागस:

English

"Shalmali, what you said to Narada, reviling me: I am the wind; I shall show you my power, my strength.

अध्याय 12

श्लोक 151.7

नाहं तवा नाभिजानामि विदितश चासि मे दरुम पितामहः परजा सर्गे तवयि विश्रान्तवान परभुः

nāhaṃ tavā nābhijānāmi viditaśa cāsi me daruma pitāmahaḥ parajā sarge tavayi viśrāntavāna parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

मार्जारोरसि विस्रब्ध: सुष्वाप पितृमातृवत्

English

I do know you, and you are known to me, tree; Grandfather Brahma rested on you at the creation of beings.

अध्याय 12

श्लोक 151.8

तस्य विश्रमणाद एव परसादॊ यः कृतस तव रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्म वीर्याद दरुमाधम

tasya viśramaṇāda eva parasādò yaḥ kṛtasa tava rakṣyase tena durbuddhe nātma vīryāda darumādhama

हिन्दी अर्थ

गोदके समान उस बिलावकी छातीपर निर्भय होकर सो गया

English

Because of his resting, the favour that was done to you, you are protected by that, ill-minded, lowest of trees, not by your own strength.

अध्याय 12

श्लोक 151.9

यन मा तवम अवजानीषे यथान्यं पराकृतं तथा दर्शयाम्य एष आत्मानं यथा माम अवभॊत्स्यसे

yana mā tavama avajānīṣe yathānyaṃ parākṛtaṃ tathā darśayāmya eṣa ātmānaṃ yathā māma avabhòtsyase

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम्

English

Since you despise me as another common thing, I shall show you myself, so that you will know me."

अध्याय 12

श्लोक 151.10

एवम उक्तस ततः पराह शल्मलिः परहसन्न इव पवनत्वं वने करुद्धॊ दर्शयात्मानम आत्मना

evama uktasa tataḥ parāha śalmaliḥ parahasanna iva pavanatvaṃ vane karuddhò darśayātmānama ātmanā

हिन्दी अर्थ

चिरकालसे इस वृक्षका आश्रय लेकर रहते हैं, यह बात तो तुम्हें ज्ञात ही है

English

obedient to that person who beholds his face to be amiable, etc., etc." It should be borne in mind that Bhishma is answering Yudhishthira's query as to why the whole world adores one man. One of the reasons is a mysterious influence which induces every man who beholds the amiable face of the king to render him homage.

अध्याय 12

श्लोक 151.11

मयि वै तयज्यतां करॊधः किं मे करुद्धः करिष्यसि न ते बिभेमि पवनयद्य अपि तवं सवयंप्रभुः

mayi vai tayajyatāṃ karòdhaḥ kiṃ me karuddhaḥ kariṣyasi na te bibhemi pavanayadya api tavaṃ savayaṃprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

कालातीतमिहार्थ तु न प्रशंसन्ति पण्डिता:

English

[Shalmali said:] "Give up your anger toward me; what will you do to me in anger? I do not fear you, wind, even if you are lord yourself."

अध्याय 12

श्लोक 151.12

इत्य एवम उक्तः पवनः शव इत्य एवाब्रवीद वचः दर्शयिष्यामि ते तेजस ततॊ रात्रिर उपागमत

itya evama uktaḥ pavanaḥ śava itya evābravīda vacaḥ darśayiṣyāmi te tejasa tatò rātrira upāgamata

हिन्दी अर्थ

स तारयति तत् काष्ठं स च काछेन तार्यते

English

Thus addressed, the wind said, "Tomorrow! I shall show you my strength"; then night came.

अध्याय 12

श्लोक 151.13

अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर वातकारितम पश्यमानस तदात्मानम असमं मातरिश्वनः

atha niścitya manasā śalmalira vātakāritama paśyamānasa tadātmānama asamaṃ mātariśvanaḥ

हिन्दी अर्थ

अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि

English

Then Shalmali, considering in his mind what the wind had caused, seeing himself unequal to Matarishvan,

अध्याय 12

श्लोक 151.14

नारदे यन मया परॊक्तं पवनं परति तन मृषा असमर्थॊ हय अहं वायॊर बलेन बलवान हि सः

nārade yana mayā paròktaṃ pavanaṃ parati tana mṛṣā asamarthò haya ahaṃ vāyòra balena balavāna hi saḥ

हिन्दी अर्थ

हेतुमद् ग्रहणीयं च कालापेक्षी न्यवेक्ष्य च

English

thought, "What I said to Narada about the wind was false; I am unable against the wind, for he is mighty by strength.

अध्याय 12

श्लोक 151.15

मारुतॊ बलवान नित्यं यथैनं नारदॊ ऽबरवीत अहं हि दुर्बलॊ ऽनयेभ्यॊ वृक्षेभ्यॊ नात्र संशयः

mārutò balavāna nityaṃ yathainaṃ nāradò 'baravīta ahaṃ hi durbalò 'nayebhyò vṛkṣebhyò nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मिलनेके अवसरकी प्रतीक्षा करता हुआ बिलावकी ओर देखने लगा

English

The wind is ever mighty, as Narada said; I am indeed weaker than other trees, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 151.16

किं तु बुद्ध्या समॊ नास्ति मम कश चिद वनस्पतिः तद अहं बुद्धिम आस्थाय भयं मॊक्ष्ये समीरणात

kiṃ tu buddhyā samò nāsti mama kaśa cida vanaspatiḥ tada ahaṃ buddhima āsthāya bhayaṃ mòkṣye samīraṇāta

हिन्दी अर्थ

हेतुमद् ग्रहणीयार्थ मार्जारो वाक्यमब्रवीत्

English

But in intelligence no tree is equal to me; relying on that intelligence I shall be free of the fear of the wind.

अध्याय 12

श्लोक 151.17

यदि तां बुद्धिम आस्थाय चरेयुः पर्णिनॊ वने अरिष्टाः सयुः सदा करुद्धात पवनान नात्र संशयः

yadi tāṃ buddhima āsthāya careyuḥ parṇinò vane ariṣṭāḥ sayuḥ sadā karuddhāta pavanāna nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामवस्थां समीक्ष्याथ साम्नैव प्रत्यपूजयत्

English

If leafy trees in the forest were to act relying on that wisdom, they would always be safe from the angry wind, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 151.18

ते ऽतर बाला न जानन्ति यथा नैनान समीरणः समीरयेत संक्रुद्धॊ यथा जानाम्य अहं तथा

te 'tara bālā na jānanti yathā naināna samīraṇaḥ samīrayeta saṃkruddhò yathā jānāmya ahaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोडब्रवीत्

English

The foolish ones here do not know it, how the wind, enraged, would not blow upon them; I know how."

अध्याय 12

श्लोक 151.19

ततॊ निश्चित्य मनसा शल्मलिः कषुभितस तदा शाखाः सकन्धान परशाखाश च सवयम एव वयशातयत

tatò niścitya manasā śalmaliḥ kaṣubhitasa tadā śākhāḥ sakandhāna paraśākhāśa ca savayama eva vayaśātayata

हिन्दी अर्थ

श्रेयक्ष॒ यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय

English

Then, resolved in mind and agitated, Shalmali himself shed his branches, trunks and twigs.

अध्याय 12

श्लोक 151.20

स परित्यज्य शाखाश च पत्राणि कुसुमानि च परभाते वायुम आयान्तं परत्यैक्षत वनस्पतिः

sa parityajya śākhāśa ca patrāṇi kusumāni ca parabhāte vāyuma āyāntaṃ paratyaikṣata vanaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

द्वयोरापन्नयो: संधि: क्रियतां मा चिराय च

English

Having cast off his branches, leaves and flowers, the tree at dawn looked for the wind's coming.

अध्याय 12

श्लोक 151.21

ततः करुद्धः शवसन वायुः पातयन वै महाद्रुमान आजगामाथ तं देशं सथितॊ यत्र स शल्मलिः

tataḥ karuddhaḥ śavasana vāyuḥ pātayana vai mahādrumāna ājagāmātha taṃ deśaṃ sathitò yatra sa śalmaliḥ

हिन्दी अर्थ

आपत्तिमें पड़े हुए हम दोनोंको संधि कर लेनी चाहिए। इसमें विलम्ब न हो

English

Then the angry wind, blowing, felling great trees, came to that place where the Shalmali stood.

अध्याय 12

श्लोक 151.22

तं हीनपर्णं पतिताग्र शाखं; विशीर्णपुष्पं परसमीक्ष्य वायुः उवाच वाक्यं समयमान एनं; मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम

taṃ hīnaparṇaṃ patitāgra śākhaṃ; viśīrṇapuṣpaṃ parasamīkṣya vāyuḥ uvāca vākyaṃ samayamāna enaṃ; mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākhama

हिन्दी अर्थ

मयि कृच्छाद् विनिर्मुक्ते न विनड्क्ष्यति ते कृतम्

English

Seeing him stripped of leaves, with fallen top branches and scattered flowers, the wind spoke smiling to the broken-branched Shalmali, who was joyful.

अध्याय 12

श्लोक 151.23

अहम अप्य एवम एव तवां कुर्वाणः शल्मले रुषा आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानाम अपकर्षणम

ahama apya evama eva tavāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā ātmanā yatkṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānāma apakarṣaṇama

हिन्दी अर्थ

निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गत:

English

"I too, Shalmali, would have done just this to you in anger: by yourself you have done the whole stripping of the branches.

अध्याय 12

श्लोक 151.24

हीनपुष्पाग्र शाखस तवं शीर्णाङ्कुर पलाशवान आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगॊ ऽभवः

hīnapuṣpāgra śākhasa tavaṃ śīrṇāṅkura palāśavāna ātmadurmantriteneha madvīryavaśagò 'bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

शरणमें आ गया हूँ

English

Stripped of flowers and top branches, with shed shoots and leaves, by your own ill counsel you have come under the power of my strength."

अध्याय 12

श्लोक 151.25

एतच छरुत्वा वचॊ वायॊः शल्मलिर वरीडितस तदा अतप्यत वचः समृत्वा नारदॊ यत तद अब्रवीत

etaca charutvā vacò vāyòḥ śalmalira varīḍitasa tadā atapyata vacaḥ samṛtvā nāradò yata tada abravīta

हिन्दी अर्थ

वाक्‍्यं हितमुवाचेदमभिनीतार्थमर्थवित्

English

Hearing this speech of the wind, Shalmali was ashamed then, and tormented, remembering what Narada had said.

अध्याय 12

श्लोक 151.26

एवं यॊ राजशार्दूल दुर्बलः सन बलीयसा वैरम आसज्जते बालस तप्यते शल्मलिर यथा

evaṃ yò rājaśārdūla durbalaḥ sana balīyasā vairama āsajjate bālasa tapyate śalmalira yathā

हिन्दी अर्थ

बिलावसे यह अभिप्रायपूर्ण हितकर बात कही--

English

So, tiger among kings, the weak man who sets enmity with the stronger suffers like a child, as Shalmali did.

अध्याय 12

श्लोक 151.27

तस्माद वैरं न कुर्वीत दुर्बलॊ बलवत्तरैः शॊचेद धि वैरं कुर्वाणॊ यथा वै शल्मलिस तथा

tasmāda vairaṃ na kurvīta durbalò balavattaraiḥ śòceda dhi vairaṃ kurvāṇò yathā vai śalmalisa tathā

हिन्दी अर्थ

विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थ शृणु तं मम

English

Therefore a weak man should not make enmity with the stronger; the one who makes enmity would grieve, as Shalmali did.

अध्याय 12

श्लोक 151.28

न हि वैरं महात्मानॊ विवृण्वन्त्य अपकारिषु शनैः शनैर महाराज दर्शयन्ति सम ते बलम

na hi vairaṃ mahātmānò vivṛṇvantya apakāriṣu śanaiḥ śanaira mahārāja darśayanti sama te balama

हिन्दी अर्थ

त्रायस्व भो मा वधीस्त्वं शक्तोडस्मि तव रक्षणे

English

The great-souled do not reveal enmity toward those who have wronged them; slowly, slowly, great king, they show their strength.

अध्याय 12

श्लोक 151.29

वैरं न कुर्वीत नरॊ दुर्बुद्धिर बुद्धिजीविना बुद्धिर बुद्धिमतॊ याति तूलेष्व इव हुताशनः

vairaṃ na kurvīta narò durbuddhira buddhijīvinā buddhira buddhimatò yāti tūleṣva iva hutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

अहं छेत्स्यामि ते पाशान् सखे सत्येन ते शपे

English

The ill-minded man should not make enmity with one who lives by intelligence; the intelligence of the intelligent goes like fire in cotton.

अध्याय 12

श्लोक 151.30

न हि बुद्ध्या समं किं चिद विद्यते पुरुषे नृप तथा बलेन राजेन्द्र न समॊ ऽसतीति चिन्तयेत

na hi buddhyā samaṃ kiṃ cida vidyate puruṣe nṛpa tathā balena rājendra na samò 'satīti cintayeta

हिन्दी अर्थ

स विचिन्त्याब्रवीद् धीर: प्रीतस्त्वरित एव च

English

There is nothing in a man equal to intelligence, king, nor to strength, lord of kings; let one think that none is equal.

अध्याय 12

श्लोक 151.31

तस्मात कषमेत बालाय जडाय बधिराय च बलाधिकाय राजेन्द्र तद दृष्टं तवयि शत्रुहन

tasmāta kaṣameta bālāya jaḍāya badhirāya ca balādhikāya rājendra tada dṛṣṭaṃ tavayi śatruhana

हिन्दी अर्थ

तव प्राज्ञ प्रसादाद्धि प्राय: प्राप्स्पामि जीवितम्

English

Therefore one should be patient toward the child, the dull and the deaf, and toward the stronger, lord of kings; that was seen in you, slayer of foes.

अध्याय 12

श्लोक 151.32

अक्षौहिण्यॊ दशैका च सप्त चैव महाद्युते बलेन न समा राजन्न अर्जुनस्य महात्मनः

akṣauhiṇyò daśaikā ca sapta caiva mahādyute balena na samā rājanna arjunasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

हो, उसके लिये मुझे आज्ञा दो, मैं अवश्य करूँगा। हम दोनोंमें संधि रहनी चाहिए

English

Eleven akshauhinis, and seven too, resplendent one, were not equal in strength, king, to the great-souled Arjuna.

अध्याय 12

श्लोक 151.33

हतास ताश चैव भग्नाश च पाण्डवेन यशस्विना चरता बलम आस्थाय पाकशासनिना मृधे

hatāsa tāśa caiva bhagnāśa ca pāṇḍavena yaśasvinā caratā balama āsthāya pākaśāsaninā mṛdhe

हिन्दी अर्थ

सर्वकार्याणि कर्तहं प्रियाणि च हितानि च

English

They were slain and broken by the glorious Pandava, who, relying on strength, roamed the battle, the son of Indra.

अध्याय 12

श्लोक 151.34

उक्तास ते राजधर्माश च आपद धर्माश च भारत विस्तरेण महाराज किं भूयः परब्रवीमि ते

uktāsa te rājadharmāśa ca āpada dharmāśa ca bhārata vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ parabravīmi te

हिन्दी अर्थ

प्रीतिमुत्पादयेयं च प्रीतिकर्तुश्व सत्क्रियाम्

English

The duties of kings and the duties in calamity have been told to you, Bharata, at length, great king; what more shall I say?"

अध्याय 12

श्लोक 152.1

[य] पापस्य यद अधिष्ठानं यतः पापं परवर्तते एतद इच्छाम्य अहं जञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ

[ya] pāpasya yada adhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ paravartate etada icchāmya ahaṃ jañātuṃ tattvena bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा तयो: परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ

English

Vaisampayana said, "After this, Yudhishthira, saluted his grandsire, viz. the son of Ganga, and with joined hands and concentrated attention, once more asked him, saying, 'What are the general duties of the four orders of men, and what the special duties of each order? What mode of life should be adopted by which order? What duties are especially called the duties of kings? By what means does a kingdom grow, and what are those means by which the king himself grows? How also, O bull of Bharata's race, do the citizens and the servants of the king grow? What sorts of treasuries, punishments, forts, allies, counsellors, priests, and preceptors, should a king avoid? I Whom should the king trust in what kinds of distress and danger? From what evils should the king guard himself firmly? Tell me all this, O grandsire!'

अध्याय 12

श्लोक 152.2

[भ] पापस्य यद अधिष्ठानं तच छृणुष्व नराधिप एकॊ लॊभॊ महाग्राहॊ लॊभात पापं परवर्तते

[bha] pāpasya yada adhiṣṭhānaṃ taca chṛṇuṣva narādhipa ekò lòbhò mahāgrāhò lòbhāta pāpaṃ paravartate

हिन्दी अर्थ

तदेव काल आरब्धं महतेर्थाय कल्पते

English

[Bhishma said:] "Hear the seat of sin, lord of men; greed alone is the great crocodile; from greed sin proceeds.

अध्याय 12

श्लोक 152.3

अतः पापम अधर्मश च तथा दुःखम अनुत्तमम निकृत्या मूलम एतद धि येन पापकृतॊ जनाः

ataḥ pāpama adharmaśa ca tathā duḥkhama anuttamama nikṛtyā mūlama etada dhi yena pāpakṛtò janāḥ

हिन्दी अर्थ

यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा रक्षा5डवयोर्भवेत्

English

From it come sin and adharma, and the highest sorrow; this is the root of deceit, by which men become doers of sin.

अध्याय 12

श्लोक 152.4

लॊभात करॊधः परभवति लॊभात कामः परवर्तते लॊभान मॊहश च माया च मानस्तम्भः परासुता

lòbhāta karòdhaḥ parabhavati lòbhāta kāmaḥ paravartate lòbhāna mòhaśa ca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कहनेवाले बिलावसे यह उत्तम बात कही--

English

From greed anger arises, from greed desire proceeds; from greed come delusion, deceit, pride, stiffness and murderousness.

अध्याय 12

श्लोक 152.5

अक्षमा हरीपरित्यागः शरीनाशॊ धर्मसंक्षयः अभिध्या परज्ञता चैव सर्वं लॊभात परवर्तते

akṣamā harīparityāgaḥ śarīnāśò dharmasaṃkṣayaḥ abhidhyā parajñatā caiva sarvaṃ lòbhāta paravartate

हिन्दी अर्थ

ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थ परिगृह्नत:

English

Impatience, loss of shame, destruction of fortune, decay of dharma, covetousness and cleverness: all proceed from greed.

अध्याय 12

श्लोक 152.6

अन्यायश चावितर्कश च विकर्मसु च याः करियाः कूटविद्यादयश चैव रूपैश्वर्यमदस तथा

anyāyaśa cāvitarkaśa ca vikarmasu ca yāḥ kariyāḥ kūṭavidyādayaśa caiva rūpaiśvaryamadasa tathā

हिन्दी अर्थ

सुरक्षितव्यं तत् कार्य पाणि: सर्पमुखादिव

English

Injustice, thoughtlessness, activities in wrong deeds, forgery and the like, and intoxication with beauty and power,

अध्याय 12

श्लोक 152.7

सर्वभूतेष्व अविश्वासः सर्वभूतेष्व अनार्जवम सर्वभूतेष्व अभिद्रॊहः सर्वभूतेष्व अयुक्तता हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम

sarvabhūteṣva aviśvāsaḥ sarvabhūteṣva anārjavama sarvabhūteṣva abhidròhaḥ sarvabhūteṣva ayuktatā haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanama

हिन्दी अर्थ

अपथ्यमिव तद् भुक्तं तस्य नार्थाय कल्पते

English

distrust of all beings, crookedness toward all beings, malice toward all beings, unfitness toward all beings, the taking of others' wealth and touching others' wives,

अध्याय 12

श्लोक 152.8

वाग वेगॊ मानसॊ वेगॊ निन्दा वेगस तथैव च उपस्थॊदरयॊर वेगॊ मृत्युवेगश च दारुणः

vāga vegò mānasò vegò nindā vegasa tathaiva ca upasthòdarayòra vegò mṛtyuvegaśa ca dāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जोल खाये हुए अपथ्य अन्नके समान हितकर नहीं होता

English

the impulse of speech, the impulse of mind, the impulse of blame, the impulses of the genitals and the belly, and the dreadful impulse of death,

अध्याय 12

श्लोक 152.9

ईर्ष्या वेगश च बलवान मिथ्या वेगश च दुस्त्यजः रसवेगश च दुर्वारः शरॊत्रवेगश च दुःसहः

īrṣyā vegaśa ca balavāna mithyā vegaśa ca dustyajaḥ rasavegaśa ca durvāraḥ śaròtravegaśa ca duḥsahaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थतस्तु निबद्धयन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

English

the strong impulse of envy, the hard-to-abandon impulse of falsehood, the impulse of taste that cannot be checked, and the hard-to-bear impulse of hearing.

अध्याय 12

श्लोक 152.10

कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्करकारिता साहसानां च सर्वेषाम अकार्याणां करियास तथा

kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritā sāhasānāṃ ca sarveṣāma akāryāṇāṃ kariyāsa tathā

हिन्दी अर्थ

अशक्तौ तु नयात् तस्मात् सम्प्रधर्षयेतुं बलातू

English

"Bhishma said, 'I bow down to Dharma who is great, and to Krishna who is Brahma. Having bowed down also unto the Brahmanas (assembled here), I shall discourse on duties that are eternal. The suppression of wrath, truthfulness of speech, justice, forgiveness, begetting children upon one's own wedded wives, purity of conduct, avoidance of quarrel, simplicity, and maintenance of dependants, these nine duties belong to all the four orders (equally). Those duties, however, which belong exclusively to Brahmanas, I shall now tell thee. Self-restraint, O king, has been declared to be the first duty of Brahmanas. Study of the Vedas, and patience in undergoing austerities, (are also their other duties). By practising these two, all their acts are

अध्याय 12

श्लोक 152.11

जातौ बाल्ये ऽथ कौमारे यौवने चापि मानवः न संत्यजत्य आत्मकर्म यन न जीर्यति जीर्यतः

jātau bālye 'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ na saṃtyajatya ātmakarma yana na jīryati jīryataḥ

हिन्दी अर्थ

आक्रमण करनेमें समर्थ न हो सके

English

accomplished. If while engaged in the observance of his own duties, without doing any improper act, wealth comes to a peaceful Brahmana possessed of knowledge, he should then marry and seek to beget children and should also practise charity and perform sacrifices. It has been declared by the wise that wealth thus obtained should be enjoyed by distributing it (among deserving persons and relatives). By his study of the Vedas all the pious acts (laid down for the Brahmana) are accomplished. Whether he does or does not achieve anything else, if he devotes himself to the study of the Vedas, he becomes (by that) known as a Brahmana or the friend of all creatures. I shall also tell thee, O Bharata, what the duties are of a Kshatriya. A Kshatriya, O king, should give but not beg, should himself perform sacrifices but not officiate as a priest in the sacrifices of others. He should never teach (the Vedas) but study (them with a Brahmana preceptor). He should protect the people. Always exerting himself for the destruction of robbers and wicked people, he should put forth his prowess in battle. Those among Kshatriya rulers who perform great sacrifices, who are possessed of a knowledge of the Vedas, and who gain victories in battle, become foremost of those that acquire many blessed regions hereafter by their merit. Persons conversant with the old scriptures do not applaud that Kshatriya who returns unwounded from battle. This has been declared to be the conduct of a wretched Kshatriya. 1 There is no higher duty for him than the suppression of robbers. Gifts, study, and sacrifices, bring prosperity to kings. Therefore, a king who

अध्याय 12

श्लोक 152.12

यॊ न पूरयितुं शक्यॊ लॊभः पराप्त्या कुरूद्वह नित्यं गम्भीरतॊयाभिर आपगाभिर इवॊदधिः न परहृष्यति लाभैर यॊ यश च कामैर न तृप्यति

yò na pūrayituṃ śakyò lòbhaḥ parāptyā kurūdvaha nityaṃ gambhīratòyābhira āpagābhira ivòdadhiḥ na parahṛṣyati lābhaira yò yaśa ca kāmaira na tṛpyati

हिन्दी अर्थ

देखकर उल्लू और नेवला देनों तत्काल अपने निवासस्थानको लौट गये

English

Greed, which cannot be filled by getting, Kuru's bull, like the ocean ever by deep-watered rivers, one who does not rejoice in gains and is not sated by desires,

अध्याय 12

श्लोक 152.13

यॊ न देवैर न गन्धर्वैर नासुरैर न महॊरगैः जञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर भूतगणैस तथा स लॊभः सह मॊहेन विजेतव्यॊ जितात्मना

yò na devaira na gandharvaira nāsuraira na mahòragaiḥ jañāyate nṛpa tattvena sarvaira bhūtagaṇaisa tathā sa lòbhaḥ saha mòhena vijetavyò jitātmanā

हिन्दी अर्थ

चिच्छेद पाशान् नृपते कालापेक्षी शनै: शनै:

English

which is not truly known by gods, gandharvas, asuras, great serpents or all hosts of beings, king: that greed, with delusion, must be conquered by one who has conquered himself.

अध्याय 12

श्लोक 152.14

दम्भॊ दरॊहश च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस तथा भवन्त्य एतानि कौरव्य लुब्धानाम अकृतात्मनाम

dambhò daròhaśa ca nindā ca paiśunyaṃ matsarasa tathā bhavantya etāni kauravya lubdhānāma akṛtātmanāma

हिन्दी अर्थ

छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वित:

English

Hypocrisy, malice, blame, backbiting and jealousy arise, Kauravya, in the greedy who have not mastered themselves.

अध्याय 12

श्लोक 152.15

सुमहान्त्य अपि शास्त्राणि धारयन्ति बहुश्रुताः छेत्तारः संशयानां च कलिश्यन्तीहाल्प बुद्धयः

sumahāntya api śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kaliśyantīhālpa buddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं तदा

English

The much-learned bear very great scriptures, and are cutters of doubts, yet the dull-witted suffer here.

अध्याय 12

श्लोक 152.16

दवेषक्रॊधप्रसक्ताश च शिष्टाचार बहिष्कृताः अन्तः कषुरा वान मधुराः कूपाश छन्नास तृणैर इव धर्मवैतंसिकाः कषुद्रा मुष्णन्ति धवजिनॊ जगत

daveṣakròdhaprasaktāśa ca śiṣṭācāra bahiṣkṛtāḥ antaḥ kaṣurā vāna madhurāḥ kūpāśa channāsa tṛṇaira iva dharmavaitaṃsikāḥ kaṣudrā muṣṇanti dhavajinò jagata

हिन्दी अर्थ

छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति च

English

Attached to hatred and anger, cast out from the conduct of the good, sharp within and sweet outside, like wells covered with grass, petty snarers in the name of dharma, bannerbearers, they rob the world.

अध्याय 12

श्लोक 152.17

कुर्वते च बहून मार्गांस तांस तान हेतुबलाश्रिताः सर्वं मार्गं विलुम्पन्ति लॊभाज्ञानेषु निष्ठिताः

kurvate ca bahūna mārgāṃsa tāṃsa tāna hetubalāśritāḥ sarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lòbhājñāneṣu niṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे बन्धनोंको काट दो”

English

They make many paths, relying on the strength of arguments, and wipe out the whole road, settled in greed and ignorance.

अध्याय 12

श्लोक 152.18

धर्मस्याह्रियमाणस्य लॊभग्रस्तैर दुरात्मभिः याया विक्रियते संस्था ततः साभिप्रपद्यते

dharmasyāhriyamāṇasya lòbhagrastaira durātmabhiḥ yāyā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate

हिन्दी अर्थ

मार्जारमकृतप्रज्ञं पथ्यमात्महितं वच:

English

The institution of dharma, when it is carried off by the evil-souled seized by greed, whatever is altered, thereby it is entered.

अध्याय 12

श्लोक 152.19

दर्पः करॊधॊ मदः सवप्नॊ हर्षः शॊकॊ ऽतिमानिता तत एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्ध बुद्धिषु एतान अशिष्टान बुध्यस्व नित्यं लॊभसमन्वितान

darpaḥ karòdhò madaḥ savapnò harṣaḥ śòkò 'timānitā tata eva hi kauravya dṛśyante lubdha buddhiṣu etāna aśiṣṭāna budhyasva nityaṃ lòbhasamanvitāna

हिन्दी अर्थ

वयमेवात्र कालज्ञा न काल: परिहास्यते

English

Pride, anger, intoxication, sleep, joy, grief and excessive self-regard are seen, Kauravya, in greedy minds; know these as the unrefined, ever joined with greed.

अध्याय 12

श्लोक 152.20

शिष्टांस तु परिपृच्छेथा यान वक्ष्यामि शुचिव्रतान येषु वृत्ति भयं नास्ति परलॊकभयं न च

śiṣṭāṃsa tu paripṛcchethā yāna vakṣyāmi śucivratāna yeṣu vṛtti bhayaṃ nāsti paralòkabhayaṃ na ca

हिन्दी अर्थ

तस्मात् काल प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे

English

But ask the refined, of pure vows, whom I shall name, in whom there is no fear for livelihood, nor fear of the next world.

अध्याय 12

श्लोक 152.21

नामिषेषु परसङ्गॊ ऽसति न परियेष्व अप्रियेषु च शिष्टाचारः परियॊ येषु दमॊ येषु परतिष्ठितः

nāmiṣeṣu parasaṅgò 'sati na pariyeṣva apriyeṣu ca śiṣṭācāraḥ pariyò yeṣu damò yeṣu paratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

मित्र! थोड़ी देर और प्रतीक्षा करो; क्यों इतनी जल्दी मचा रहे हो?

English

They have no attachment to meat, nor to the pleasant or unpleasant; they love the conduct of the good and are established in self-control.

अध्याय 12

श्लोक 152.22

सुखं दुःखं परं येषां सत्यं येषां परायणम दातारॊ न गृहीतारॊ दयावन्तस तथैव च

sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇama dātārò na gṛhītārò dayāvantasa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

ततश्छेत्स्यामि ते पाशान् प्राप्ते साधारणे भये

English

To them pleasure and pain are the highest; truth is their refuge; they are givers, not takers, and compassionate.

अध्याय 12

श्लोक 152.23

पितृदेवातिथेयाश च नित्यॊद्युक्तास तथैव च सर्वॊपकारिणॊ धीराः सर्वधर्मानुपालकाः

pitṛdevātitheyāśa ca nityòdyuktāsa tathaiva ca sarvòpakāriṇò dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ

हिन्दी अर्थ

साधारण-सा भय उपस्थित होनेपर मैं शीघ्र ही तुम्हारे बन्धन काट डालूँगा

English

They honour ancestors, gods and guests, ever diligent, benefactors of all, steadfast, upholders of all dharma.

अध्याय 12

श्लोक 152.24

सर्वभूतहिताश चैव सर्वदेयाश च भारत न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापार पारगाः

sarvabhūtahitāśa caiva sarvadeyāśa ca bhārata na te cālayituṃ śakyā dharmavyāpāra pāragāḥ

हिन्दी अर्थ

न हि ते जीवितादन्यत् किंचित् कृत्यं भविष्यति

English

They are for the good of all beings, and give everything, Bharata; they cannot be moved, having reached the far shore of the work of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 152.25

न तेषां भिद्यते वृत्तं यत पुरा साधुभिः कृतम न तरासिनॊ न चपला न रौद्राः सत्पथे सथिताः

na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yata purā sādhubhiḥ kṛtama na tarāsinò na capalā na raudrāḥ satpathe sathitāḥ

हिन्दी अर्थ

कोई कार्य तुम्हें आवश्यक नहीं प्रतीत होगा

English

Their conduct, made earlier by the good, is not broken; they are not timid or restless or fierce, but stand on the path of the good.

अध्याय 12

श्लोक 152.26

ते सेव्याः साधुभिर नित्यं येष्व अहिंसा परतिष्ठिता कामक्रॊधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः सुव्रताः सथिरमर्यादास तान उपास्स्व च पृच्छ च

te sevyāḥ sādhubhira nityaṃ yeṣva ahiṃsā paratiṣṭhitā kāmakròdhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ suvratāḥ sathiramaryādāsa tāna upāssva ca pṛccha ca

हिन्दी अर्थ

अहं बिल प्रवेक्ष्यामि भवान् शाखां भजिष्यति

English

Those in whom non-violence is established are always to be served by the good; those free of desire and anger, without possessiveness and ego, of good vows and fixed limits: attend on them and question them.

अध्याय 12

श्लोक 152.27

न गवार्थं यशॊऽरथं वा धर्मस तेषां युधिष्ठिर अवश्य कार्य इत्य एव शरीरस्य करियास तथा

na gavārthaṃ yaśò'rathaṃ vā dharmasa teṣāṃ yudhiṣṭhira avaśya kārya itya eva śarīrasya kariyāsa tathā

हिन्दी अर्थ

वचन वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामति:

English

Yudhishthira, their dharma is not for cattle or fame; the actions of the body are done as an unavoidable duty.

अध्याय 12

श्लोक 152.28

न भयं करॊधचापल्यं न शॊकस तेषु विद्यते न धर्मध्वजिनश चैव न गुह्यं किं चिद आस्थिताः

na bhayaṃ karòdhacāpalyaṃ na śòkasa teṣu vidyate na dharmadhvajinaśa caiva na guhyaṃ kiṃ cida āsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच लोमशो वाक्‍यं मूषिकं चिरकारिणम्

English

In them there is no fear, anger, restlessness, or grief; they are not displayers of dharma, and keep nothing secret.

अध्याय 12

श्लोक 152.29

येष्व अलॊभस तथामॊहॊ ये च सत्यार्जवे रताः तेषु कौन्तेय रज्येथा येष्व अतन्द्री कृतं मनः

yeṣva alòbhasa tathāmòhò ye ca satyārjave ratāḥ teṣu kaunteya rajyethā yeṣva atandrī kṛtaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा त्वां मोक्षित: कृच्छात् त्वरमाणेन वै मया

English

Be attached, Kaunteya, to those in whom there is no greed or delusion, who delight in truth and honesty, and whose minds are made untiring.

अध्याय 12

श्लोक 152.30

ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु वयथन्ति च निर्ममा निरहंकाराः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vayathanti ca nirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्य दुष्कृतकर्मस्त्वं व्यक्तमायु:क्षयं तव

English

Those who do not rejoice in gains nor suffer in losses, without possessiveness or ego, established in sattva, seeing all alike,

अध्याय 12

श्लोक 152.31

लाभालाभौ सुखदुःखे च तात; परियाप्रिये मरणं जीवितं च समानि येषां सथिरविक्रमाणां; बुद्धात्मनां सत्त्वम अवस्थितानाम

lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta; pariyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca samāni yeṣāṃ sathiravikramāṇāṃ; buddhātmanāṃ sattvama avasthitānāma

हिन्दी अर्थ

नहीं लाना चाहिए, मैं क्षमा माँगता हूँ। तुम मुझपर प्रसन्न हो जाओ

English

for whom gain and loss, pleasure and pain, dear and undear, death and life are alike, of steady valour, whose selves are awakened, abiding in goodness,

अध्याय 12

श्लोक 152.32

सुखप्रियैस तान सुमहाप्रतापान; यत्तॊ ऽपरमत्तश च समर्थयेथाः दैवात सर्वे गुणवन्तॊ भवन्ति; शुभाशुभा वाक परलापा यथैव

sukhapriyaisa tāna sumahāpratāpāna; yattò 'paramattaśa ca samarthayethāḥ daivāta sarve guṇavantò bhavanti; śubhāśubhā vāka paralāpā yathaiva

हिन्दी अर्थ

उवाचेदं वच: श्रेष्ठ मार्जारं मूषिकस्तदा

English

those of great might, who love not pleasure, you should serve with effort and without heedlessness. By fate all become virtuous, as with good and bad speech and lamentation alike."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।