Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 19/172 · श्लोक 49.1–49.80

पूर्ण अध्याय पाठ80 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 49.1

[वासुदेव] शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत परिश्रुतम महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च

[vāsudeva] śṛṇu kaunteya rāmasya mayā yāvata pariśrutama maharṣīṇāṃ kathayatāṃ kāraṇaṃ tasya janma ca

हिन्दी अर्थ

दृढपादप्रतिष्ठाने हुताशनसमत्विषि

English

"Devasthana said, 'In this connection is cited an old history, viz., the discourse that Vrihaspati, asked by Indra, delivered unto him. Vrihaspati said, 'Contentment is the highest heaven, contentment is the highest bliss. There is nothing higher than contentment. Contentment stands as the highest. When one draws away all his desires like a tortoise drawing in all it limbs, then the natural resplendence of his soul soon manifests itself. When one does not fear any creature, nor any creature is frightened at one, when one conquers one's desire and aversion, then is one said to behold one's soul. When one, indeed, in word and thought, seeks to injure nobody and cherishes no desire, one is said to attain to Brahma. Thus, O son of Kunti, whatever religion is followed by creatures, they obtain corresponding fruits. Awaken thyself by this consideration, O Bharata! 1 Some praise Peacefulness, some praise Exertion; some there are that praise Contemplation; and some praise both Peacefulness and Exertion. 2 Some praise sacrifice; others, renunciation. Some praise gifts; others, acceptance. Some, abandoning everything, live in silent meditation. Some praise sovereignty and the cherishing, of subjects, after slaving, cutting and piercing (foes). Some are for passing their days in retirement. Observing all this, the conclusion of the learned is that that religion which consists in not injuring any creature is worthy of the approbation of the righteous. Abstention from injury, truthfulness of speech, justice, compassion, self-restraint, procreation (of offspring) upon one's own wives, amiability, modesty, patience,— the practice of these is the best of a religions as said by the self-create Manu himself. Therefore, O son of Kunti, do thou observe this religion with care. That Kshatriya, who, conversant with the truths or royal duties, takes sovereignty upon himself, restraining his soul at all times, equally regarding that which is dear and that which is not, and subsisting upon the remains of sacrificial feasts, who is engaged in restraining the wicked and cherishing the righteous, who obliges his subjects to tread in the path of virtue and who himself treads in that path, who at last transmits his crown to his son and betakes himself to the woods, there to live on the products of the wilderness and act according to the ordinances or the Vedas after having cast off all idleness, that Kshatriya who conducts himself thus, conforming in everything to the well-known duties of kings, is sure to obtain excellent fruits in both this world and the next. That final emancipation, of which thou speakest, is exceedingly difficult to obtain, and its pursuit is attended with many impediments. They that adopt such duties and practise

अध्याय 12

श्लोक 49.2

यथा च जामदग्न्येन कॊटिशः कषत्रिया हताः उद्भूता राजवंशेषु ये भूयॊ भारते हताः

yathā ca jāmadagnyena kòṭiśaḥ kaṣatriyā hatāḥ udbhūtā rājavaṃśeṣu ye bhūyò bhārate hatāḥ

हिन्दी अर्थ

शासनेअस्य प्रिये चैव स्थेयं मत्प्रियकांक्षिभि:

English

How crores of kshatriyas were slain by Jamadagni's son, and how those slain in the Bharata war rose again in royal lines.

अध्याय 12

श्लोक 49.3

जह्नॊर अजह्नुस तनयॊ बल्लवस तस्य चात्मजः कुशिकॊ नाम धर्मज्ञस तस्य पुत्रॊ महीपतिः

jahnòra ajahnusa tanayò ballavasa tasya cātmajaḥ kuśikò nāma dharmajñasa tasya putrò mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुनको नियुक्त किया

English

Jahnu's son was Ajahnu, his son Ballava, and the king Kushika, knower of dharma, was his son.

अध्याय 12

श्लोक 49.4

उग्रं तपः समातिष्ठत सहस्राक्षसमॊ भुवि पुत्रं लभेयम अजितं तरिलॊकेश्वरम इत्य उत

ugraṃ tapaḥ samātiṣṭhata sahasrākṣasamò bhuvi putraṃ labheyama ajitaṃ tarilòkeśvarama itya uta

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरस्तु द्रोणस्य कर्णस्य च महात्मन:

English

He practised fierce austerity, equal to the thousand-eyed on earth, thinking, "May I gain an unconquered son, lord of the three worlds."

अध्याय 12

श्लोक 49.5

तम उग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः समर्थः पुत्र जनने सवयम एवैत्य भारत

tama ugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ samarthaḥ putra janane savayama evaitya bhārata

हिन्दी अर्थ

बुद्धया च यदुशार्दूल तथा विक्रमणेन च

English

Seeing him of fierce austerity, the thousand-eyed Purandara himself, being able, came to be his son, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 49.6

पुत्रत्वम अगमद राजंस तस्य लॊकेश्वरेश्वरः गाधिर नामाभवत पुत्रः कौशिकः पाकशासनः

putratvama agamada rājaṃsa tasya lòkeśvareśvaraḥ gādhira nāmābhavata putraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले वृष (धर्म) हैं

English

The lord of the lords of the world became his son, O king; Gadhi was his name, Kaushika, Pakashasana.

अध्याय 12

श्लोक 49.7

तस्य कन्याभवद राजन नाम्ना सत्यवती परभॊ तां गाधिः कवि पुत्राय स ऋचीकाय ददौ परभुः

tasya kanyābhavada rājana nāmnā satyavatī parabhò tāṃ gādhiḥ kavi putrāya sa ṛcīkāya dadau parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सहदेवको सान्त्वना देते हुए कहा--

English

He had a daughter, O king, named Satyavati, whom Gadhi gave to Richika, son of the poet (Ushanas).

अध्याय 12

श्लोक 49.8

ततः परीतस तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन पुत्रार्थे शरपयाम आस चरुं गाधेस तथैव च

tataḥ parītasa tu kaunteya bhārgavaḥ kurunandana putrārthe śarapayāma āsa caruṃ gādhesa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

पूर्णपद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम्

English

Then, pleased, Bhargava (Richika), delight of the Kurus, had a sacrificial porridge cooked for a son, for her and also for Gadhi.

अध्याय 12

श्लोक 49.9

आहूय चाह तां भार्याम ऋचीकॊ भार्गवस तदा उपयॊज्यश चरुर अयं तवया मात्राप्य अयं तव

āhūya cāha tāṃ bhāryāma ṛcīkò bhārgavasa tadā upayòjyaśa carura ayaṃ tavayā mātrāpya ayaṃ tava

हिन्दी अर्थ

सुधर्मा चैव धौम्यश्व यथास्वान् जग्मुरालयान्

English

Calling his wife, Richika the Bhargava then said: "This porridge is to be eaten by you, and this one by your mother.

अध्याय 12

श्लोक 49.10

तस्या जनिष्यते पुत्रॊ दीप्तिमान कषत्रियर्षभः अजय्यः कषत्रियैर लॊके कषत्रियर्षभ सूदनः

tasyā janiṣyate putrò dīptimāna kaṣatriyarṣabhaḥ ajayyaḥ kaṣatriyaira lòke kaṣatriyarṣabha sūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

जुहाव पावकं धीमान् विधिमन्त्रपुरस्कृतम्

English

charity and ascetic penances, that are possessed of the quality of compassion and are freed from desire and wrath, that are engaged in ruling their subjects with righteousness and fighting for the sake of kine and Brahmanas, attain hereafter to a high end. For the Rudras with the Vasus and the Adityas, O scorcher of foes, and the Sadhyas and hosts of kings adopt this religion. Practising without heedlessness the duties inculcated by that religion, they attain to heaven through those acts of theirs.'"

अध्याय 12

श्लोक 49.11

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपॊऽनवितम शमात्मकं दविजश्रेष्ठं चरुर एष विधास्यति

tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ tapò'navitama śamātmakaṃ davijaśreṣṭhaṃ carura eṣa vidhāsyati

हिन्दी अर्थ

अभ्यषिज्चत् पतिं पृथ्व्या: कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

English

And for you too, auspicious one, this porridge will bring forth a steadfast son endowed with austerity, tranquil, best of the twice-born."

अध्याय 12

श्लोक 49.12

इत्य एवम उक्त्वा तां भार्याम ऋचीकॊ भृगुनन्दनः तपस्य अभिरतॊ धीमाञ जगामारण्यम एव ह

itya evama uktvā tāṃ bhāryāma ṛcīkò bhṛgunandanaḥ tapasya abhiratò dhīmāña jagāmāraṇyama eva ha

हिन्दी अर्थ

अनुज्ञातो5थ कृष्णेन भ्रातृभि: सह पाण्डव:

English

Having said this to his wife, Richika, delight of the Bhrigus, wise, devoted to austerity, went to the forest.

अध्याय 12

श्लोक 49.13

एतस्मिन्न एव काले तु तीर्थयात्रा परॊ नृपः गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं परति

etasminna eva kāle tu tīrthayātrā parò nṛpaḥ gādhiḥ sadāraḥ saṃprāpta ṛcīkasyāśramaṃ parati

हिन्दी अर्थ

पूजयामास तांश्वापि विधिवद् भूरिदक्षिण:

English

At this very time King Gadhi, intent on pilgrimage, came with his wife to Richika's hermitage.

अध्याय 12

श्लोक 49.14

चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन सत्यवती तदा भर्तुर वाक्याद अथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा नयवेदयत

carudvayaṃ gṛhītvā tu rājana satyavatī tadā bhartura vākyāda athāvyagrā mātre hṛṣṭā nayavedayata

हिन्दी अर्थ

वेदाध्ययनसम्पन्नान् धृतिशीलसमन्वितान्

English

Taking the two porridges, O king, Satyavati, on her husband's word, calmly and gladly gave one to her mother.

अध्याय 12

श्लोक 49.15

माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे सवं चरुं ददौ तस्याश चरुम अथाज्ञातम आत्मसंस्थं चकार ह

mātā tu tasyāḥ kaunteya duhitre savaṃ caruṃ dadau tasyāśa caruma athājñātama ātmasaṃsthaṃ cakāra ha

हिन्दी अर्थ

हंसा इव च नर्दन्त: प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम्

English

The mother, son of Kunti, gave her own porridge to her daughter, and unknowingly took her daughter's herself.

अध्याय 12

श्लोक 49.16

अथ सत्यवती गर्भं कषत्रियान्तकरं तदा धारयाम आस दीप्तेन वपुषा घॊरदर्शनम

atha satyavatī garbhaṃ kaṣatriyāntakaraṃ tadā dhārayāma āsa dīptena vapuṣā ghòradarśanama

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रमुत्तरकार्याणि कुरु सर्वाणि भारत

English

Then Satyavati bore an embryo that would end the kshatriyas, of blazing body and dreadful aspect.

अध्याय 12

श्लोक 49.17

ताम ऋचीकस तदा दृष्ट्वा धयानयॊगेन वै ततः अब्रवीद राजशार्दूल सवां भार्यां वरवर्णिनीम

tāma ṛcīkasa tadā dṛṣṭvā dhayānayògena vai tataḥ abravīda rājaśārdūla savāṃ bhāryāṃ varavarṇinīma

हिन्दी अर्थ

प्रतिपेदे महद् राज्यं सुहृद्धिः सह भारत

English

Seeing her, Richika then by meditation said to his lovely wife, tiger among kings:

अध्याय 12

श्लोक 49.18

मात्रासि वयंसिता भद्रे चरुव्यत्यास हेतुना जनिष्यते हि ते पुत्रः करूरकर्मा महाबलः

mātrāsi vayaṃsitā bhadre caruvyatyāsa hetunā janiṣyate hi te putraḥ karūrakarmā mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

श्र॒ुत्वा युधिष्ठिरो राजा चोत्तरं प्रत्यभाषत

English

"You were deceived, auspicious one, by the exchange of the porridge: your mother's son will be a cruel-deeded, mighty one.

अध्याय 12

श्लोक 49.19

जनिष्यते हि ते भराता बरह्मभूतस तपॊधनः विश्वं हि बरह्म तपसा मया तत्र समर्पितम

janiṣyate hi te bharātā barahmabhūtasa tapòdhanaḥ viśvaṃ hi barahma tapasā mayā tatra samarpitama

हिन्दी अर्थ

यदेवं गुणसम्पन्नानस्मान् ब्रूथ विमत्सरा:

English

And your brother will be born, a Brahmin-like ascetic, for I put all Brahma there by austerity."

अध्याय 12

श्लोक 49.20

सैवम उक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीद इदम

saivama uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā papāta śirasā tasmai vepantī cābravīda idama

हिन्दी अर्थ

मुझे नित्य-निरन्तर आलस्य छोड़कर इनकी सेवा-शुश्रूषामें संलग्न रहना है

English

So told by her husband, the greatly fortunate Satyavati fell with her head before him, trembling, and said this:

अध्याय 12

श्लोक 49.21

नार्हॊ ऽसि भगवन्न अद्य वक्तुम एवंविधं वचः बराह्मणापसदं पुत्रं पराप्स्यसीति महामुने

nārhò 'si bhagavanna adya vaktuma evaṃvidhaṃ vacaḥ barāhmaṇāpasadaṃ putraṃ parāpsyasīti mahāmune

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्रे यथापूर्व वृत्तिं वर्तितुमरहथ

English

"You do not deserve, revered one, to say such a word today; you will get a son unworthy of a Brahmana, great sage."

अध्याय 12

श्लोक 49.22

[रचीक] नैष संकल्पितः कामॊ मया भद्रे तथा तवयि उग्रकर्मा भवेत पुत्रश चरुर माता च कारणम

[racīka] naiṣa saṃkalpitaḥ kāmò mayā bhadre tathā tavayi ugrakarmā bhaveta putraśa carura mātā ca kāraṇama

हिन्दी अर्थ

वैसा ही भाव और बर्ताव बनाये रखें, जैसा पहले रखते थे

English

[Richika said:] "This was not the wish I intended for you, auspicious one; the son will be of fierce deeds; the porridge and the mother are the cause."

अध्याय 12

श्लोक 49.23

[सव्यवती] इच्छँल लॊकान अपि मुने सृजेथाः किं पुनर मम शमात्मकम ऋजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर

[savyavatī] iccha~la lòkāna api mune sṛjethāḥ kiṃ punara mama śamātmakama ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

अस्यैव पृथिवी कृत्स्ना पाण्डवा: सर्व एव च

English

[Satyavati said:] "If you wish, sage, you could create worlds, how much more for me; may I get a tranquil, upright son, best of those who recite prayers."

अध्याय 12

श्लोक 49.24

[रचीक] नॊक्तपूर्वं मया भद्रे सवैरेष्व अप्य अनृतं वचः किम उताग्निं समाधाय मन्त्रवच चरुसाधने

[racīka] nòktapūrvaṃ mayā bhadre savaireṣva apya anṛtaṃ vacaḥ kima utāgniṃ samādhāya mantravaca carusādhane

हिन्दी अर्थ

अनुज्ञाप्याथ तान् राजा यथेष्टं गम्पतामिति

English

[Richika said:] "I have never before spoken untruth, auspicious one, even in jest; how much less when preparing porridge by placing the fire with mantras."

अध्याय 12

श्लोक 49.25

[सत्यवती] कामम एवं भवेत पौत्रॊ ममेह तव चैव ह शमात्मकम ऋजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर

[satyavatī] kāmama evaṃ bhaveta pautrò mameha tava caiva ha śamātmakama ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

संजयं योजयामास वृद्ध सर्वगुणैर्युतम्

English

[Satyavati said:] "Then let it be so; let me have a grandson here, and let me get a tranquil, upright son, best of those who recite prayers."

अध्याय 12

श्लोक 49.26

[रचीक] पुत्रे नास्ति विशेषॊ मे पौत्रे वा वरवर्णिनि यथा तवयॊक्तं तु वचस तथा भद्रे भविष्यति

[racīka] putre nāsti viśeṣò me pautre vā varavarṇini yathā tavayòktaṃ tu vacasa tathā bhadre bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

व्ययपर विचार करनेके कार्यमें उन्होंने सर्वगुणसम्पन्न वयोवृद्ध संजयको लगाया

English

[Richika said:] "There is no difference to me between son and grandson, lovely one; as you have said, so it shall be, auspicious one."

अध्याय 12

श्लोक 49.27

[वासुदेव] ततः सत्यवती पुत्रं जनयाम आस भार्गवम तपस्य अभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम

[vāsudeva] tataḥ satyavatī putraṃ janayāma āsa bhārgavama tapasya abhirataṃ śāntaṃ jamadagniṃ śamātmakama

हिन्दी अर्थ

नकुलं व्यादिशद् राजा कर्मणां चान्ववेक्षणे

English

[Vasudeva said:] Then Satyavati bore the Bhargava son Jamadagni, devoted to austerity, tranquil and calm.

अध्याय 12

श्लोक 49.28

विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः पराप बरह्मर्षिसमितं विश्वेन बरह्मणा युतम

viśvāmitraṃ ca dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ parāpa barahmarṣisamitaṃ viśvena barahmaṇā yutama

हिन्दी अर्थ

करना--इन सब कार्योंका भार राजा युधिष्ठिरने नकुलको सौंप दिया

English

And Gadhi, delight of Kushika, obtained a son Vishvamitra, joined to the company of Brahmin-sages and endowed with Brahma through the universe.

अध्याय 12

श्लोक 49.29

आर्चीकॊ जनयाम आस जमदग्निं सुदारुणम सव्र विद्यान्त गं शरेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम रामं कषत्रिय हन्तारं परदीप्तम इव पावकम

ārcīkò janayāma āsa jamadagniṃ sudāruṇama savra vidyānta gaṃ śareṣṭhaṃ dhanurvede ca pāragama rāmaṃ kaṣatriya hantāraṃ paradīptama iva pāvakama

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरो महाराज फाल्गुनं व्यादिदेश ह

English

The son of Richika begot Jamadagni, most dreadful, best of those who know all science and master of archery, and Rama, slayer of kshatriyas, blazing like fire.

अध्याय 12

श्लोक 49.30

एतस्मिन्न एव काले तु कृतवीर्यात्म जॊ बली अर्जुनॊ नाम तेजस्वी कषत्रियॊ हैहयान्वयः

etasminna eva kāle tu kṛtavīryātma jò balī arjunò nāma tejasvī kaṣatriyò haihayānvayaḥ

हिन्दी अर्थ

धौम्यं पुरोधसां श्रेष्ठ नित्यमेव समादिशत्

English

At this very time the mighty son of Kritavirya, a radiant kshatriya of Haihaya lineage, named Arjuna,

अध्याय 12

श्लोक 49.31

ददाह पृथिवीं सर्वां सप्त दवीपां स पत्तनाम सवबाह्वस्त्रबलैनाजौ धर्मेण परमेण च

dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ sapta davīpāṃ sa pattanāma savabāhvastrabalainājau dharmeṇa parameṇa ca

हिन्दी अर्थ

कर्तव्योंपर सदाके लिये पुरोहितोंमें श्रेष्ठ धौम्यजीकी नियुक्ति की गयी

English

burned the whole earth with her seven islands and cities in battle by the strength of his arms and weapons, and with supreme dharma.

अध्याय 12

श्लोक 49.32

तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश चित्रभानुना सहस्रबाहुर विक्रान्तः परादाद भिक्षाम अथाग्नये

tṛṣitena sa kauravya bhikṣitaśa citrabhānunā sahasrabāhura vikrāntaḥ parādāda bhikṣāma athāgnaye

हिन्दी अर्थ

तेन गोप्यो हि नृपति: सर्वावस्थो विशाम्पते

English

Begged by the thirsty Chitrabhanu (Fire), O Kaurava, the valiant thousand-armed one gave him alms.

अध्याय 12

श्लोक 49.33

गरामान पुराणि घॊषांश च पत्तनानि च वीर्यवान जज्वाल तस्य बाणैस तु चित्रभानुर दिधक्षया

garāmāna purāṇi ghòṣāṃśa ca pattanāni ca vīryavāna jajvāla tasya bāṇaisa tu citrabhānura didhakṣayā

हिन्दी अर्थ

सभी अवस्थाओंमें राजाकी रक्षाका काम सौंपा गया था

English

Villages, cities, cattle-camps and towns the valiant one burned; Chitrabhanu blazed by his arrows, wishing to burn.

अध्याय 12

श्लोक 49.34

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य परभावेन महातपाः ददाह कार्तवीर्यस्य शैलान अथ वनानि च

sa tasya puruṣendrasya parabhāvena mahātapāḥ dadāha kārtavīryasya śailāna atha vanāni ca

हिन्दी अर्थ

तांस्तांस्तेष्वेव युयुजे प्रीयमाणो महीपति:

English

By the power of that lord of men, that great ascetic's fire burned the mountains and forests of Kartavirya.

अध्याय 12

श्लोक 49.35

स शून्यम आश्रमारण्यं वरुणस्यात्म जस्य तत ददाह पवनेनेद्धश चित्रभानुः स हैहयः

sa śūnyama āśramāraṇyaṃ varuṇasyātma jasya tata dadāha pavaneneddhaśa citrabhānuḥ sa haihayaḥ

हिन्दी अर्थ

उन-उनको उन्हीं-उन्हीं कार्योंपर नियुक्त किया

English

That Haihaya, kindled by the wind, Chitrabhanu, burned that empty hermitage forest of Varuna's son (Apava).

अध्याय 12

श्लोक 49.36

आपवस तं ततॊ रॊषाच छशापार्जुनम अच्युत दग्धे ऽऽशरमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान

āpavasa taṃ tatò ròṣāca chaśāpārjunama acyuta dagdhe ''śarame mahārāja kārtavīryeṇa vīryavāna

हिन्दी अर्थ

सर्व भवद्धिः कर्तव्यमप्रमत्तैर्यथायथम्

English

Then Apava in anger cursed Arjuna, Achyuta, when his hermitage was burned by Kartavirya, valiant one:

अध्याय 12

श्लोक 49.37

तवया न वर्जितं मॊहाद यस्माद वनम इदं मम दग्धं तस्माद रणे रामॊ बाहूंस ते छेत्स्यते ऽरजुन

tavayā na varjitaṃ mòhāda yasmāda vanama idaṃ mama dagdhaṃ tasmāda raṇe rāmò bāhūṃsa te chetsyate 'rajuna

हिन्दी अर्थ

राजानं समनुज्ञाप्य तानि कर्माणि भागश:

English

"Because you did not spare this forest of mine out of delusion, it was burned; therefore Rama will cut off your arms in battle, Arjuna."

अध्याय 12

श्लोक 49.38

अर्जुनस तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः बरह्मण्यश च शरण्यश च दाता शूरश च भारत

arjunasa tu mahārāja balī nityaṃ śamātmakaḥ barahmaṇyaśa ca śaraṇyaśa ca dātā śūraśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

आज्ञा लेकर पृथक्-पृथक् पूर्ण करना चाहिए”

English

Arjuna, great king, was strong, ever tranquil, devoted to Brahmanas, a protector, a giver and a hero, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 49.39

तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन पितुर वधे निमित्तम अवलिप्ता वै नृशंसाश चैव नित्यदा

tasya putrāḥ subalinaḥ śāpenāsana pitura vadhe nimittama avaliptā vai nṛśaṃsāśa caiva nityadā

हिन्दी अर्थ

श्राद्धानि कारयामास तेषां पृथगुदारधी:

English

His very strong sons, through the curse, were conceited and cruel always, the cause in the slaying of their father.

अध्याय 12

श्लोक 49.40

जमदग्निधेन्वास ते वत्सम आनिन्युर भरतर्षभ अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः

jamadagnidhenvāsa te vatsama āninyura bharatarṣabha ajñātaṃ kārtavīryasya haihayendrasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

विराटप्रभृतीनां च सुहददामुपकारिणाम्

English

They brought the calf of Jamadagni's cow, bull of the Bharatas, without the knowledge of the wise Kartavirya, lord of the Haihayas.

अध्याय 12

श्लोक 49.41

ततॊ ऽरजुनस्य बाहूंस तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः तं रुवन्तं ततॊ वत्सं जामदग्न्यः सवम आश्रमम परत्यानयत राजेन्द्र तेषाम अन्तःपुरात परभुः

tatò 'rajunasya bāhūṃsa tu chittvā vai pauruṣānvitaḥ taṃ ruvantaṃ tatò vatsaṃ jāmadagnyaḥ savama āśramama paratyānayata rājendra teṣāma antaḥpurāta parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणानां सहस्राणि पृथगेकैकमुद्दिशन्

English

Then Jamadagni's son, endowed with manliness, having cut off Arjuna's arms, brought back the weeping calf to his hermitage from their inner quarters, lord.

अध्याय 12

श्लोक 49.42

अर्जुनस्य सुतास ते तु संभूयाबुद्धयस तदा गत्वाश्रमम असंबुद्धं जमदग्नेर महात्मनः

arjunasya sutāsa te tu saṃbhūyābuddhayasa tadā gatvāśramama asaṃbuddhaṃ jamadagnera mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

देकर संतुष्ट किया

English

Then the sons of Arjuna, assembling, foolish, went to the hermitage of the great-souled Jamadagni, who was not on guard.

अध्याय 12

श्लोक 49.43

अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान नराधिप समित कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः

apātayanta bhallāgraiḥ śiraḥ kāyāna narādhipa samita kuśārthaṃ rāmasya nirgatasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ये चान्ये पृथिवीपाला येषां नास्ति सुहज्जन:

English

They struck his head from his body with arrow-heads, O king, when the great-souled Rama had gone out for firewood and kusha grass.

अध्याय 12

श्लोक 49.44

ततः पितृवधामर्षाद रामः परममन्युमान निःक्षत्रियां परतिश्रुत्य महीं शस्त्रम अगृह्णत

tataḥ pitṛvadhāmarṣāda rāmaḥ paramamanyumāna niḥkṣatriyāṃ paratiśrutya mahīṃ śastrama agṛhṇata

हिन्दी अर्थ

उद्देश्यसे राजा युधिष्ठिरने श्राद्ध-कर्म किया

English

Then Rama, full of supreme anger at his father's slaying, vowing to make the earth free of kshatriyas, took up his weapon.

अध्याय 12

श्लोक 49.45

ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान पौत्रांश च सर्वशः

tataḥ sa bhṛguśārdūlaḥ kārtavīryasya vīryavāna vikramya nijaghānāśu putrāna pautrāṃśa ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्र यथापूर्व गान्धारीं विदुरं तथा

English

Then that tiger of the Bhrigus, valiant, quickly slew in battle Kartavirya's sons and grandsons entirely.

अध्याय 12

श्लोक 49.46

स हैहय सहस्राणि हत्वा परममन्युमान चकार भार्गवॊ राजन महीं शॊणितकर्दमाम

sa haihaya sahasrāṇi hatvā paramamanyumāna cakāra bhārgavò rājana mahīṃ śòṇitakardamāma

हिन्दी अर्थ

करते और भृत्यजनोंका भी आदर-सत्कार करते थे

English

Having slain thousands of Haihayas, full of great anger, the Bhargava made the earth a mire of blood, O king.

अध्याय 12

श्लोक 49.47

स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम कृपया परयाविष्टॊ वनम एव जगाम ह

sa tathā sumahātejāḥ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīma kṛpayā parayāviṣṭò vanama eva jagāma ha

हिन्दी अर्थ

दीनान्धकृपणानां च गृहाच्छादनभोजनै:

English

Having thus made the earth free of kshatriyas, greatly radiant, filled with compassion, he went to the forest.

अध्याय 12

श्लोक 49.48

ततॊ वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषु चित कषॊभं संप्राप्तवांस तीव्रं परकृत्या कॊपनः परभुः

tatò varṣasahasreṣu samatīteṣu keṣu cita kaṣòbhaṃ saṃprāptavāṃsa tīvraṃ parakṛtyā kòpanaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

निःसपत्न: सुखी राजा विजहार युधिष्िर:

English

Then after some thousands of years had passed, the lord, angry by nature, fell into keen agitation.

अध्याय 12

श्लोक 49.49

विश्वामितस्य पौत्रस तु रैभ्य पुत्रॊ महातपाः परावसुर महाराज कषिप्त्वाह जनसंसदि

viśvāmitasya pautrasa tu raibhya putrò mahātapāḥ parāvasura mahārāja kaṣiptvāha janasaṃsadi

हिन्दी अर्थ

दाशाहं पुण्डरीकाक्षमुवाच प्राउ्जलि: शुचि:

English

Paravasu, Vishvamitra's grandson, son of Raibhya, great ascetic, great king, taunted him in a public assembly:

अध्याय 12

श्लोक 49.50

ये ते ययाति पतने यज्ञे सन्तः समागताः परतर्दनप्रभृतयॊ राम किं कषत्रिया न ते

ye te yayāti patane yajñe santaḥ samāgatāḥ paratardanaprabhṛtayò rāma kiṃ kaṣatriyā na te

हिन्दी अर्थ

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष पुनः पुनररिंदम

English

"Rama, the good who assembled at Yayati's fall at the sacrifice—Pratardana and others—were they not kshatriyas?

अध्याय 12

श्लोक 49.51

मिथ्याप्रतिज्ञॊ राम तवं कत्थसे जनसंसदि भयात कषत्रिय वीराणां पर्वतं समुपाश्रितः

mithyāpratijñò rāma tavaṃ katthase janasaṃsadi bhayāta kaṣatriya vīrāṇāṃ parvataṃ samupāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

नामभि स्त्वां बहुविधै: स्तुवन्ति प्रयता द्विजा:

English

You are a false-vowed boaster in public assemblies, Rama, who for fear of kshatriya heroes took refuge in a mountain."

अध्याय 12

श्लोक 49.52

स पुनः कषत्रिय शतैः पृथिवीम अनुसंतताम परावसॊस तदा शरुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः

sa punaḥ kaṣatriya śataiḥ pṛthivīma anusaṃtatāma parāvasòsa tadā śarutvā śastraṃ jagrāha bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

नामोंद्वारा आपकी स्तुति करते हैं

English

Hearing Paravasu, the Bhargava again took up weapons against the earth, spread with hundreds of kshatriyas.

अध्याय 12

श्लोक 49.53

ततॊ ये कषत्रिया राजञ शतशस तेन जीविताः ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयॊ ऽभवन

tatò ye kaṣatriyā rājaña śataśasa tena jīvitāḥ te vivṛddhā mahāvīryāḥ pṛthivīpatayò 'bhavana

हिन्दी अर्थ

पृश्चिगर्भस्त्वमेवैकस्त्रियुगं त्वां वदनत्यपि

English

Then those kshatriyas, hundreds of whom had been spared by him, grew, of great valour, and became lords of the earth.

अध्याय 12

श्लोक 49.54

स पुनस ताञ जघानाशु बालान अपि नराधिप गर्भस्थैस तु मही वयाप्ता पुनर एवाभवत तदा

sa punasa tāña jaghānāśu bālāna api narādhipa garbhasthaisa tu mahī vayāptā punara evābhavata tadā

हिन्दी अर्थ

“तत्रियुग” कहते हैं

English

He again quickly slew them, even the children, lord of men; but the earth was again filled with those in the womb.

अध्याय 12

श्लोक 49.55

जातं जातं स गर्भं तु पुनर एव जघान ह अरक्षंश च सुतान कांश चित तदा कषत्रिय यॊषितः

jātaṃ jātaṃ sa garbhaṃ tu punara eva jaghāna ha arakṣaṃśa ca sutāna kāṃśa cita tadā kaṣatriya yòṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिचक्षु: शम्भुरेकस्त्वं विभुर्दामोदरोडपि च

English

Each embryo as it was born he slew again; but some kshatriya women then protected some sons.

अध्याय 12

श्लोक 49.56

तरिः सप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां परभुः दक्षिणाम अश्वमेधान्ते कश्यपायाददत ततः

tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ parabhuḥ dakṣiṇāma aśvamedhānte kaśyapāyādadata tataḥ

हिन्दी अर्थ

(यशोदा मैयाके द्वारा बाँध जानेवाले नटवरनागर) भी हैं

English

Having made the earth free of kshatriyas thrice seven times, the lord then gave it to Kashyapa at the end of a horse sacrifice as fee.

अध्याय 12

श्लोक 49.57

कषत्रियाणां तु शेषार्थं करेणॊद्दिश्य कश्यपः सरुक परग्रह वता राजञ शरीमान वाक्यम अथाब्रवीत

kaṣatriyāṇāṃ tu śeṣārthaṃ kareṇòddiśya kaśyapaḥ saruka paragraha vatā rājaña śarīmāna vākyama athābravīta

हिन्दी अर्थ

अनीकसाह: पुरुष: शिपिविष्ट उरुक्रम:

English

Then Kashyapa, wishing to preserve the remainder of the kshatriyas, pointing with his hand and holding the ladle, the glorious one, said:

अध्याय 12

श्लोक 49.58

गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने न ते मद्विषये राम वस्तव्यम इह कर्हि चित

gaccha pāraṃ samudrasya dakṣiṇasya mahāmune na te madviṣaye rāma vastavyama iha karhi cita

हिन्दी अर्थ

उरुक्रम (वामन)--ये सभी आपके ही नाम और रूप हैं

English

"Go beyond the southern sea, great sage; you must never dwell in my domain, Rama."

अध्याय 12

श्लोक 49.59

ततः शूर्पारकं देशं सागरस तस्य निर्ममे संत्रासाज जामदग्न्यस्य सॊ ऽपरान्तं महीतलम

tataḥ śūrpārakaṃ deśaṃ sāgarasa tasya nirmame saṃtrāsāja jāmadagnyasya sò 'parāntaṃ mahītalama

हिन्दी अर्थ

अच्युतश्ष्यावनोरीणां संस्कृतो विकृतिर्वष:

English

Then the ocean made for him the Shurparaka country, and Aparanta, the land beyond, in fear of Jamadagni's son.

अध्याय 12

श्लोक 49.60

कश्यपस तु महाराज परतिगृह्य महीम इमाम कृत्वा बराह्मण संस्थां वै परविवेश महावनम

kaśyapasa tu mahārāja paratigṛhya mahīma imāma kṛtvā barāhmaṇa saṃsthāṃ vai paraviveśa mahāvanama

हिन्दी अर्थ

विभुर्भूरतिभू: कृष्ण: कृष्णवर्त्मा त्वमेव च

English

Kashyapa, great king, accepting this earth and establishing the Brahmana order, entered the great forest.

अध्याय 12

श्लोक 49.61

ततः शूद्राश च वैश्याश च यथा सवैर अप्रचारिणः अवर्तन्त दविजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ

tataḥ śūdrāśa ca vaiśyāśa ca yathā savaira apracāriṇaḥ avartanta davijāgryāṇāṃ dāreṣu bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

सुबभू रुक्मयज्ञश्न सुषेणो दुन्दुभिस्तथा

English

Then Shudras and Vaishyas, with none to restrain them in their own duties, took to the wives of the best of the twice-born, bull of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 49.62

अराजके जीवलॊके दुर्बला बलवत्तरैः बाध्यन्ते न च वित्तेषु परभुत्वम इह कस्य चित

arājake jīvalòke durbalā balavattaraiḥ bādhyante na ca vitteṣu parabhutvama iha kasya cita

हिन्दी अर्थ

सेनासे सम्पन्न) तथा दुन्दुभिस्वरूप हैं

English

In a world without a king the weak are oppressed by the stronger, and no one has lordship over his property.

अध्याय 12

श्लोक 49.63

ततः कालेन पृथिवी परविवेश रसातलम अरक्ष्यमाणा विधिवत कषत्रियैर धर्मरक्षिभिः

tataḥ kālena pṛthivī paraviveśa rasātalama arakṣyamāṇā vidhivata kaṣatriyaira dharmarakṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋशभेुर्विभु: सर्वसूक्ष्मश्षारित्रं चैव पठयसे

English

Then in time the earth, not duly protected by dharma-guarding kshatriyas, went down to the nether world.

अध्याय 12

श्लोक 49.64

ऊरुणा धारयाम आस कश्यपः पृथिवीं ततः निमज्जन्तीं तदा राजंस तेनॊर्वीति मही समृता

ūruṇā dhārayāma āsa kaśyapaḥ pṛthivīṃ tataḥ nimajjantīṃ tadā rājaṃsa tenòrvīti mahī samṛtā

हिन्दी अर्थ

और सदाचार स्वरूप कहलाते हैं

English

Then Kashyapa held up the earth with his thigh; as she was sinking, O king, the earth is remembered as Urvi (thigh-born) by that.

अध्याय 12

श्लोक 49.65

रक्षिणश च समुद्दिश्य परायाचत पृथिवी तदा परसाद्य कश्यपं देवी कषत्रियान बाहुशालिनः

rakṣiṇaśa ca samuddiśya parāyācata pṛthivī tadā parasādya kaśyapaṃ devī kaṣatriyāna bāhuśālinaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भ त्वामाहु: स्वधा स्वाहा च केशव

English

Then the goddess Earth, pleading with Kashyapa, begged him, pointing to protectors, for the arm-strong kshatriyas:

अध्याय 12

श्लोक 49.66

सन्ति बरह्मन मया गुप्ता नृषु कषत्रिय पुंगवाः हैहयानां कुले जातास ते संरक्षन्तु मां मुने

santi barahmana mayā guptā nṛṣu kaṣatriya puṃgavāḥ haihayānāṃ kule jātāsa te saṃrakṣantu māṃ mune

हिन्दी अर्थ

नमोस्तु ते शार्डचक्रासिपाणे

English

"Brahmana, there are among men bulls of the kshatriyas protected by me, born in the Haihaya line; let them protect me, sage.

अध्याय 12

श्लोक 49.67

अस्ति पौरव दायादॊ विडूरथ सुतः परभॊ ऋक्षैः संवर्धितॊ विप्र ऋक्षवत्य एव पर्वते

asti paurava dāyādò viḍūratha sutaḥ parabhò ṛkṣaiḥ saṃvardhitò vipra ṛkṣavatya eva parvate

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरका उत्तम वचनोंद्वारा अभिनन्दन किया

English

There is a Paurava heir, lord, son of Viduratha, raised by bears on the Riksha mountain, Brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 49.68

तथानुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः

tathānukampamānena yajvanāthāmitaujasā parāśareṇa dāyādaḥ saudāsasyābhirakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

विविशुश्वा भ्यनुज्ञाता यथास्वानि गृहाणि ते

English

So, compassionate, the sacrificer Parashara of immeasurable splendour protected Saudasa's heir.

अध्याय 12

श्लोक 49.69

सर्वकर्माणि कुरुते तस्यर्षेः शूद्रवद धि सः सर्वकर्मेत्य अभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिव

sarvakarmāṇi kurute tasyarṣeḥ śūdravada dhi saḥ sarvakarmetya abhikhyātaḥ sa māṃ rakṣatu pārthiva

हिन्दी अर्थ

सान्त्वयन्नब्रवीच्छीमानर्जुनं यमजौ तथा

English

He does all works of that sage like a Shudra; known as Sarvakarma, let him protect me, king.

अध्याय 12

श्लोक 49.70

शिबेः पुत्रॊ महातेजा गॊपतिर नाम नामतः वने संरक्षितॊ गॊभिः सॊ ऽभिरक्षतु मां मुने

śibeḥ putrò mahātejā gòpatira nāma nāmataḥ vane saṃrakṣitò gòbhiḥ sò 'bhirakṣatu māṃ mune

हिन्दी अर्थ

श्रान्ता भवन्त: सुभृशं तापिता: शोकमन्युभि:

English

Shibi's son, greatly radiant, named Gopati, protected in the forest by cows, let him protect me, sage.

अध्याय 12

श्लोक 49.71

परतर्दनस्य पुत्रस तु वत्सॊ नाम महायशाः वत्सैः संवर्धितॊ गॊष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः

paratardanasya putrasa tu vatsò nāma mahāyaśāḥ vatsaiḥ saṃvardhitò gòṣṭhe sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

भवद्धिरनुभूता हि यथा कुपुरुषैस्तथा

English

Pratardana's son, the greatly renowned Vatsa, raised by calves in the cow-pen, let that king protect me.

अध्याय 12

श्लोक 49.72

दधि वाहन पौत्रस तु पुत्रॊ दिवि रथस्य ह अङ्गः स गौतमेनापि गङ्गाकूले ऽभिरक्षितः

dadhi vāhana pautrasa tu putrò divi rathasya ha aṅgaḥ sa gautamenāpi gaṅgākūle 'bhirakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसी प्रकार दुःख और वष्ट भोगे हैं

English

The grandson of Dadhivahana, son of Divi-ratha, Anga, protected by Gautama too on the Ganga's bank.

अध्याय 12

श्लोक 49.73

बृहद्रथॊ महाबाहुर भुवि भूतिपुरस्कृतः गॊलाङ्गूलैर महाभागॊ गृध्रकूटे ऽभिरक्षितः

bṛhadrathò mahābāhura bhuvi bhūtipuraskṛtaḥ gòlāṅgūlaira mahābhāgò gṛdhrakūṭe 'bhirakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

बहुरत्नसमाकीर्ण दासीदाससमाकुलम्

English

The mighty-armed Brihadratha, honoured on earth for his prosperity, the greatly fortunate one protected on Gridhrakuta by langurs.

अध्याय 12

श्लोक 49.74

मरुत्तस्यान्ववाये तु कषत्रियास तुर्वसॊस तरयः मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः

maruttasyānvavāye tu kaṣatriyāsa turvasòsa tarayaḥ marutpatisamā vīrye samudreṇābhirakṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिपेदे महाबाहुर्मन्दिरं मघवानिव

English

In Marutta's line there are three Turvasu kshatriyas, equal in valour to the lord of the Maruts, protected by the ocean.

अध्याय 12

श्लोक 49.75

एते कषत्रिय दायादास तत्र तत्र परिश्रुताः सम्यङ माम अभिरक्षन्तु ततः सथास्यामि निश्चला

ete kaṣatriya dāyādāsa tatra tatra pariśrutāḥ samyaṅa māma abhirakṣantu tataḥ sathāsyāmi niścalā

हिन्दी अर्थ

प्रासादमालासंयुक्ते हेमतोरणभूषितम्

English

These kshatriya heirs, famed here and there, let them rightly protect me; then I shall stand unmoving.

अध्याय 12

श्लोक 49.76

एतेषां पितरश चैव तथैव च पितामहाः मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा

eteṣāṃ pitaraśa caiva tathaiva ca pitāmahāḥ madarthaṃ nihatā yuddhe rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

प्रतिपेदे महाबाहुरर्जुनो राजशासनात्

English

Their fathers and grandfathers were slain in battle for my sake by Rama of untroubled deeds.

अध्याय 12

श्लोक 49.77

तेषाम अपचितिश चैव मया कार्या न संशयः न हय अहं कामये नित्यम अविक्रान्तेन रक्षणम

teṣāma apacitiśa caiva mayā kāryā na saṃśayaḥ na haya ahaṃ kāmaye nityama avikrāntena rakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

कुबेरभवनप्रख्यं मणिहेमविभूषितम्

English

I must surely repay them; I do not wish for protection by one who is not valiant."

अध्याय 12

श्लोक 49.78

ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस तान समानीय कश्यपः अभ्यषिञ्चन महीपालान कषत्रियान वीर्यसंमतान

tataḥ pṛthivyā nirdiṣṭāṃsa tāna samānīya kaśyapaḥ abhyaṣiñcana mahīpālāna kaṣatriyāna vīryasaṃmatāna

हिन्दी अर्थ

गया था; अतः वह कुबेरके राजभवनकी भाँति प्रकाशित होता था

English

Then Kashyapa, bringing those named by the earth, consecrated those kshatriya kings esteemed for valour.

अध्याय 12

श्लोक 49.79

तेषां पुत्राश च पौत्राश च येषां वंशाः परतिष्ठिताः एवम एतत पुरावृत्तं यन मां पृच्छसि पाण्डव

teṣāṃ putrāśa ca pautrāśa ca yeṣāṃ vaṃśāḥ paratiṣṭhitāḥ evama etata purāvṛttaṃ yana māṃ pṛcchasi pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

पानेके अधिकारी नकुलको दुर्मर्षणका वह सुन्दर भवन प्रदान किया

English

Their sons and grandsons, whose lines are established—thus is this old story that you ask of me, Pandava."

अध्याय 12

श्लोक 49.80

[व] एवं बरुवन्न एव यदुप्रविरॊ; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम रथेन तेनाशु ययौ यथार्कॊ; विशन परभाभिर भगवांस तरिलॊकम

[va] evaṃ baruvanna eva yadupravirò; yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhama rathena tenāśu yayau yathārkò; viśana parabhābhira bhagavāṃsa tarilòkama

हिन्दी अर्थ

मुमुदे तच्च लब्ध्वासौ कैलासं धनदो यथा

English

[Vaishampayana said:] Speaking thus, the hero of the Yadus went swiftly with Yudhishthira, best of the upholders of dharma, in that chariot, like the sun entering the three worlds with its rays.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।