Shanti Parva

शङ्कुकर्णॊ महावक्त्रः पलितॊ घॊरदर्शनः परिघॊ नाम चण्डालः शस्त्रपाणिर अदृश्यत॥ 136.110 ॥

śaṅkukarṇò mahāvaktraḥ palitò ghòradarśanaḥ parighò nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇira adṛśyata

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस तरस्तचेतनः उवाच पलितं भीतः किम इदानीं करिष्यसि॥ 136.111 ॥

taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārasa tarastacetanaḥ uvāca palitaṃ bhītaḥ kima idānīṃ kariṣyasi

अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घॊरदर्शनम कषणेन नकुलॊलूकौ नैराश्यं जग्मतुस तदा॥ 136.112 ॥

atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghòradarśanama kaṣaṇena nakulòlūkau nairāśyaṃ jagmatusa tadā

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्य उपागतौ अशक्यौ सुनयात तस्मात संप्रधर्षयितुं बलात॥ 136.113 ॥

balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpya upāgatau aśakyau sunayāta tasmāta saṃpradharṣayituṃ balāta

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ उलूक नकुलौ तूर्णं जग्मतुः सवं सवम आलयम॥ 136.114 ॥

kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau ulūka nakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ savaṃ savama ālayama

ततश चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः विप्रमुक्तॊ ऽथ मार्जारस तम एवाभ्यपतद दरुमम॥ 136.115 ॥

tataśa ciccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ vipramuktò 'tha mārjārasa tama evābhyapatada darumama

स च तस्माद भयान मुक्तॊ मुक्तॊ घॊरेण शत्रुणा बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लॊमशः॥ 136.116 ॥

sa ca tasmāda bhayāna muktò muktò ghòreṇa śatruṇā bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lòmaśaḥ

उन्माथम अप्य अथादाय चण्डालॊ वीक्ष्य सर्वशः विहताशः कषणेनाथ तस्माद देशाद अपाक्रमत जगाम च सवभवनं चण्डालॊ भरतर्षभ॥ 136.117 ॥

unmāthama apya athādāya caṇḍālò vīkṣya sarvaśaḥ vihatāśaḥ kaṣaṇenātha tasmāda deśāda apākramata jagāma ca savabhavanaṃ caṇḍālò bharatarṣabha

ततस तस्माद भयान मुक्तॊ दुर्लभं पराप्य जीवितम बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लॊमशॊ ऽबरवीत॥ 136.118 ॥

tatasa tasmāda bhayāna muktò durlabhaṃ parāpya jīvitama bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lòmaśò 'baravīta

अकृत्वा संविदं कां चित सहसाहम उपप्लुतः कृतज्ञं कृतकल्याणं कच चिन मां नाभिशङ्कसे॥ 136.119 ॥

akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cita sahasāhama upaplutaḥ kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaca cina māṃ nābhiśaṅkase

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम मित्रॊपभॊग समये किं तवं नैवॊपसर्पसि॥ 136.120 ॥

gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitama mitròpabhòga samaye kiṃ tavaṃ naivòpasarpasi

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान नानुतिष्ठति न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्व आपत्सु दुर्मतिः॥ 136.121 ॥

kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścāna nānutiṣṭhati na sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsva āpatsu durmatiḥ

तत कृतॊ ऽहं तवया मित्रं सामर्थ्याद आत्मनः सखे स मां मित्रत्वम आपन्नम उपभॊक्तुं तवम अर्हसि॥ 136.122 ॥

tata kṛtò 'haṃ tavayā mitraṃ sāmarthyāda ātmanaḥ sakhe sa māṃ mitratvama āpannama upabhòktuṃ tavama arhasi

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः सर्वे तवां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुम इव परियम॥ 136.123 ॥

yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ sarve tavāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā guruma iva pariyama

अहं च पूजयिष्ये तवां समित्रगणबान्धवम जीवितस्य परदातारं कृतज्ञः कॊ न पूजयेत॥ 136.124 ॥

ahaṃ ca pūjayiṣye tavāṃ samitragaṇabāndhavama jīvitasya paradātāraṃ kṛtajñaḥ kò na pūjayeta

ईश्रवॊ मे भवान अस्तु शरीरस्य गृहस्य च अर्थानां चैव सर्वेषाम अनुशास्ता च मे भव॥ 136.125 ॥

īśravò me bhavāna astu śarīrasya gṛhasya ca arthānāṃ caiva sarveṣāma anuśāstā ca me bhava

अमात्यॊ मे भव पराज्ञ पितेव हि परशाधि माम न ते ऽसति भयम अस्मत्तॊ जीवितेनात्मनः शपे॥ 136.126 ॥

amātyò me bhava parājña piteva hi paraśādhi māma na te 'sati bhayama asmattò jīvitenātmanaḥ śape

बुद्ध्या तवम उशनाः साक्षाद बले तव अधिकृता वयम तवन्मन्त्रबलयुक्तॊ हि विन्देत जयम एव ह॥ 136.127 ॥

buddhyā tavama uśanāḥ sākṣāda bale tava adhikṛtā vayama tavanmantrabalayuktò hi vindeta jayama eva ha

एवम उक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः उवाच परमार्थज्ञः शलक्ष्णम आत्महितं वचः॥ 136.128 ॥

evama uktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ uvāca paramārthajñaḥ śalakṣṇama ātmahitaṃ vacaḥ

यद भवान आह तत सर्वं मया ते लॊमश शरुतम ममापि तावद बरुवतः शृणु यत परतिभाति माम॥ 136.129 ॥

yada bhavāna āha tata sarvaṃ mayā te lòmaśa śarutama mamāpi tāvada baruvataḥ śṛṇu yata paratibhāti māma

वेदितव्यानि मित्राणि बॊद्धव्याश चापि शत्रवः एतत सुसूक्ष्मं लॊके ऽसमिन दृश्यते पराज्ञसंमतम॥ 136.130 ॥

veditavyāni mitrāṇi bòddhavyāśa cāpi śatravaḥ etata susūkṣmaṃ lòke 'samina dṛśyate parājñasaṃmatama

शत्रुरूपाश च सुहृदॊ मित्ररूपाश च शत्रवः सान्त्वितास ते न बुध्यन्ते रागलॊभ वशंगताः॥ 136.131 ॥

śatrurūpāśa ca suhṛdò mitrarūpāśa ca śatravaḥ sāntvitāsa te na budhyante rāgalòbha vaśaṃgatāḥ

नास्ति जात्या रिपुर नाम मित्रं नाम न विद्यते सामर्थ्य यॊगाज जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा॥ 136.132 ॥

nāsti jātyā ripura nāma mitraṃ nāma na vidyate sāmarthya yògāja jāyante mitrāṇi ripavasa tathā

यॊ यस्मिञ जीवति सवार्थं पश्येत तावत स जीवति स तस्य तावन मित्रं सयाद यावन न सयाद विपर्ययः॥ 136.133 ॥

yò yasmiña jīvati savārthaṃ paśyeta tāvata sa jīvati sa tasya tāvana mitraṃ sayāda yāvana na sayāda viparyayaḥ

नास्ति मैत्री सथिरा नाम न च धरुवम असौहृदम अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा॥ 136.134 ॥

nāsti maitrī sathirā nāma na ca dharuvama asauhṛdama arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavasa tathā

मित्रं च शत्रुताम एति कस्मिंश चित कालपर्यये शत्रुश च मित्रताम एति सवार्थॊ हि बलवत्तरः॥ 136.135 ॥

mitraṃ ca śatrutāma eti kasmiṃśa cita kālaparyaye śatruśa ca mitratāma eti savārthò hi balavattaraḥ

यॊ विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु अर्थयुक्तिम अविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम॥ 136.136 ॥

yò viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu arthayuktima avijñāya calitaṃ tasya jīvitama

अर्थयुक्तिम अविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः॥ 136.137 ॥

arthayuktima avijñāya yaḥ śubhe kurute matima mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ

न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत विश्वासाद भयम उत्पन्नं मूलान्य अपि निकृन्तति॥ 136.138 ॥

na viśvaseda aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaseta viśvāsāda bhayama utpannaṃ mūlānya api nikṛntati

अर्थयुक्त्या हि देश्यन्ते पिता माता सुतास तथा मातुला भागिनेयाश च तथा संबन्धिबान्धवाः॥ 136.139 ॥

arthayuktyā hi deśyante pitā mātā sutāsa tathā mātulā bhāgineyāśa ca tathā saṃbandhibāndhavāḥ

पुत्रं हि माता पितरु तयजतः पतितं परियम लॊकॊ रक्षति चात्मानं पश्य सवार्थस्य सारताम॥ 136.140 ॥

putraṃ hi mātā pitaru tayajataḥ patitaṃ pariyama lòkò rakṣati cātmānaṃ paśya savārthasya sāratāma

तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यॊ मॊक्षं परत्यनन्तरम कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखॊपायम असंशयम॥ 136.141 ॥

taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yò mòkṣaṃ paratyanantarama kṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhòpāyama asaṃśayama

अस्मिन निलय एव तवं नयग्रॊधाद अवतारितः पूर्वं निविष्टम उन्माथं चपलत्वान न बुद्धिवान॥ 136.142 ॥

asmina nilaya eva tavaṃ nayagròdhāda avatāritaḥ pūrvaṃ niviṣṭama unmāthaṃ capalatvāna na buddhivāna

आत्मनश चपलॊ नास्ति कुतॊ ऽनयेषां भविष्यति तस्मात सर्वाणि कार्याणि चपलॊ हन्त्य असंशयम॥ 136.143 ॥

ātmanaśa capalò nāsti kutò 'nayeṣāṃ bhaviṣyati tasmāta sarvāṇi kāryāṇi capalò hantya asaṃśayama

बरवीति मधुरं कं चित परियॊ मे ह भवान इति तन मिथ्या करणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु॥ 136.144 ॥

baravīti madhuraṃ kaṃ cita pariyò me ha bhavāna iti tana mithyā karaṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu

कारणात परियताम एति दवेष्यॊ भवति कारणात अर्थार्थी जीवलॊकॊ ऽयं न कश चित कस्य चित परियः॥ 136.145 ॥

kāraṇāta pariyatāma eti daveṣyò bhavati kāraṇāta arthārthī jīvalòkò 'yaṃ na kaśa cita kasya cita pariyaḥ

सख्यं सॊदरयॊर भरात्रॊर दम्पत्यॊर वा परस्परम कस्य चिन नाभिजानामि परीतिं निष्कारणाम इह॥ 136.146 ॥

sakhyaṃ sòdarayòra bharātròra dampatyòra vā parasparama kasya cina nābhijānāmi parītiṃ niṣkāraṇāma iha

यद्य अपि भरातरः करुद्धा मार्या वा कारणान्तरे सवभावतस ते परीयन्ते नेतरः परीयते जनः॥ 136.147 ॥

yadya api bharātaraḥ karuddhā māryā vā kāraṇāntare savabhāvatasa te parīyante netaraḥ parīyate janaḥ

परियॊ भवति दानेन परियवादेन चापरः मन्त्रहॊम जपैर अन्यः कार्यार्थं परीयते जनः॥ 136.148 ॥

pariyò bhavati dānena pariyavādena cāparaḥ mantrahòma japaira anyaḥ kāryārthaṃ parīyate janaḥ

उत्पन्ने कारणे परीतिर नास्ति नौ कारणान्तरे परध्वस्ते कारणस्थाने सा परीतिर विनिवर्तते॥ 136.149 ॥

utpanne kāraṇe parītira nāsti nau kāraṇāntare paradhvaste kāraṇasthāne sā parītira vinivartate

किं नु तत कारणं मन्ये यनाहं भवतः परियः अन्यत्राभ्यवहारार्थात तत्रापि च बुधा वयम॥ 136.150 ॥

kiṃ nu tata kāraṇaṃ manye yanāhaṃ bhavataḥ pariyaḥ anyatrābhyavahārārthāta tatrāpi ca budhā vayama

कालॊ हेतुं विकुरुते सवार्थस तम अनुवर्तते सवार्थं पराज्ञॊ ऽभिजानाति पराज्ञं लॊकॊ ऽनुवर्तते॥ 136.151 ॥

kālò hetuṃ vikurute savārthasa tama anuvartate savārthaṃ parājñò 'bhijānāti parājñaṃ lòkò 'nuvartate

न तव ईदृशं तवया वाच्यं विदुषि सवार्थपण्डिते अकाले ऽविषमस्थस्य सवार्थहेतुर अयं तव॥ 136.152 ॥

na tava īdṛśaṃ tavayā vācyaṃ viduṣi savārthapaṇḍite akāle 'viṣamasthasya savārthahetura ayaṃ tava

तस्मान नाहं चले सवार्थात सुस्थितः संधिविग्रहे अभ्राणाम इव रूपाणि विकुर्वन्ति कषणे कषणे॥ 136.153 ॥

tasmāna nāhaṃ cale savārthāta susthitaḥ saṃdhivigrahe abhrāṇāma iva rūpāṇi vikurvanti kaṣaṇe kaṣaṇe

अद्यैव हि रिपुर भूत्वा पुनर अद्यैव सौहृदम पुनश च रिपुर अद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम॥ 136.154 ॥

adyaiva hi ripura bhūtvā punara adyaiva sauhṛdama punaśa ca ripura adyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalama

आसीत तावत तु मैत्री नौ यावद धेतुर अभूत पुरा सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना॥ 136.155 ॥

āsīta tāvata tu maitrī nau yāvada dhetura abhūta purā sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā

तवं हि मे ऽतयन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान मित्रतां गतः तत कृत्यम अभिनिर्वृत्तं परकृतिः शत्रुतां गता॥ 136.156 ॥

tavaṃ hi me 'tayantataḥ śatruḥ sāmarthyāna mitratāṃ gataḥ tata kṛtyama abhinirvṛttaṃ parakṛtiḥ śatrutāṃ gatā

सॊ ऽहम एवं परणीतानि जञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः परविशेयं कथं पाशं तवत्कृतं तद वदस्व मे॥ 136.157 ॥

sò 'hama evaṃ paraṇītāni jañātvā śāstrāṇi tattvataḥ paraviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tavatkṛtaṃ tada vadasva me

तवद्वीर्येण विमुक्तॊ ऽहं मद्वीर्येण तथा भवान अन्यॊन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः॥ 136.158 ॥

tavadvīryeṇa vimuktò 'haṃ madvīryeṇa tathā bhavāna anyònyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ

तवं हि सौम्य कृतार्थॊ ऽदय निर्वृत्तार्थास तथा वयम न ते ऽसत्य अन्यन मया कृत्यं किं चिद अन्यत्र भक्षणात॥ 136.159 ॥

tavaṃ hi saumya kṛtārthò 'daya nirvṛttārthāsa tathā vayama na te 'satya anyana mayā kṛtyaṃ kiṃ cida anyatra bhakṣaṇāta

अहम अन्नं भवान भॊक्ता दुर्बलॊ ऽहं भवान बली नावयॊर विद्यते संधिर नियुक्ते विषमे बले॥ 136.160 ॥

ahama annaṃ bhavāna bhòktā durbalò 'haṃ bhavāna balī nāvayòra vidyate saṃdhira niyukte viṣame bale

संमन्ये ऽहं तव परज्ञां यन मॊक्षात परत्यनन्तरम भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखॊपायम असंशयम॥ 136.161 ॥

saṃmanye 'haṃ tava parajñāṃ yana mòkṣāta paratyanantarama bhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhòpāyama asaṃśayama

भक्ष्यार्थम एव बद्धस तवं स मुक्तः परसृतः कषुधा शास्त्रज्ञम अभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम॥ 136.162 ॥

bhakṣyārthama eva baddhasa tavaṃ sa muktaḥ parasṛtaḥ kaṣudhā śāstrajñama abhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya māma

जानामि कषुधितं हि तवाम आहारसमयश च ते स तवं माम अभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः॥ 136.163 ॥

jānāmi kaṣudhitaṃ hi tavāma āhārasamayaśa ca te sa tavaṃ māma abhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ

यच चापि पुत्रदारं सवं तत संनिसृजसे मयि शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम॥ 136.164 ॥

yaca cāpi putradāraṃ savaṃ tata saṃnisṛjase mayi śuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamama

तवया मां सहितं दृष्ट्वा परिया भार्या सुताश च ये कस्मान मां ते न खादेयुर हृष्टाः परणयिनस तवयि॥ 136.165 ॥

tavayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā pariyā bhāryā sutāśa ca ye kasmāna māṃ te na khādeyura hṛṣṭāḥ paraṇayinasa tavayi

नाहं तवया समेष्यामि वृत्तॊ हेतुः समागमे शिवं धयायस्व मे ऽतरस्थः सुकृतं समर्यते यदि॥ 136.166 ॥

nāhaṃ tavayā sameṣyāmi vṛttò hetuḥ samāgame śivaṃ dhayāyasva me 'tarasthaḥ sukṛtaṃ samaryate yadi

शत्रॊर अन्नाद्य भूतः सन कलिष्टस्य कषुधितस्य च भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः पराज्ञॊ विषयं वरजेत॥ 136.167 ॥

śatròra annādya bhūtaḥ sana kaliṣṭasya kaṣudhitasya ca bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ parājñò viṣayaṃ varajeta

सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि दूराद अपि तवॊद्विजे नाहं तवया समेष्यामि निर्वृतॊ भव लॊमश॥ 136.168 ॥

savasti te 'satu gamiṣyāmi dūrāda api tavòdvije nāhaṃ tavayā sameṣyāmi nirvṛtò bhava lòmaśa

बलवत संनिकर्षॊ हि न कदा चित परशस्यते परशान्ताद अपि मे पराज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा॥ 136.169 ॥

balavata saṃnikarṣò hi na kadā cita paraśasyate paraśāntāda api me parājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā

यदि तव अर्थेन मे कार्यं बरूहि किं करवाणि ते कामं सर्वं परदास्यामि न तव आत्मानं कदा चन॥ 136.170 ॥

yadi tava arthena me kāryaṃ barūhi kiṃ karavāṇi te kāmaṃ sarvaṃ paradāsyāmi na tava ātmānaṃ kadā cana

आत्मार्थे संततिस तयाज्या राज्यं रत्नं धनं तथा अपि सर्वस्वम उत्सृज्य रक्षेद आत्मानम आत्मना॥ 136.171 ॥

ātmārthe saṃtatisa tayājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā api sarvasvama utsṛjya rakṣeda ātmānama ātmanā

ऐश्वर्यधनरत्नानां परत्यमित्रे ऽपि तिष्ठताम दृष्टा हि पुनर आवृत्तिर जीविताम इति नः शरुतम॥ 136.172 ॥

aiśvaryadhanaratnānāṃ paratyamitre 'pi tiṣṭhatāma dṛṣṭā hi punara āvṛttira jīvitāma iti naḥ śarutama

न तव आत्मनः संप्रदानं धनरत्नवद इष्यते आत्मा तु सर्वतॊ रक्ष्यॊ दारैर अपि धनैर अपि॥ 136.173 ॥

na tava ātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavada iṣyate ātmā tu sarvatò rakṣyò dāraira api dhanaira api

आत्मरक्षित तन्त्राणां सुपरीक्षित कारिणाम आपदॊ नॊपपद्यन्ते पुरुषाणां सवदॊषजाः॥ 136.174 ॥

ātmarakṣita tantrāṇāṃ suparīkṣita kāriṇāma āpadò nòpapadyante puruṣāṇāṃ savadòṣajāḥ

शत्रून सम्यग विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः तेषां न चाल्यते बुद्धिर आत्मार्थं कृतनिश्चया॥ 136.175 ॥

śatrūna samyaga vijānanti durbalā ye balīyasaḥ teṣāṃ na cālyate buddhira ātmārthaṃ kṛtaniścayā

इत्य अभिव्यक्तम एवासौ पलितेनावभर्त्सितः मार्जारॊ वरीडितॊ भूत्वा मूषकं वाक्यम अब्रवीत॥ 136.176 ॥

itya abhivyaktama evāsau palitenāvabhartsitaḥ mārjārò varīḍitò bhūtvā mūṣakaṃ vākyama abravīta

संमन्ये ऽहं तव परज्ञां यस तवं मम हिते रतः उक्तवान अर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः॥ 136.177 ॥

saṃmanye 'haṃ tava parajñāṃ yasa tavaṃ mama hite rataḥ uktavāna arthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ

न तु माम अन्यथा साधॊ तवं विज्ञातुम इहार्हसि पराणप्रदानजं तवत्तॊ मम सौहृदम आगतम॥ 136.178 ॥

na tu māma anyathā sādhò tavaṃ vijñātuma ihārhasi parāṇapradānajaṃ tavattò mama sauhṛdama āgatama

धर्मज्ञॊ ऽसमि गुणज्ञॊ ऽसमि कृतज्ञॊ ऽसमि विशेषतः मित्रेषु वत्सलश चास्मि तवद्विधेषु विशेषतः॥ 136.179 ॥

dharmajñò 'sami guṇajñò 'sami kṛtajñò 'sami viśeṣataḥ mitreṣu vatsalaśa cāsmi tavadvidheṣu viśeṣataḥ

तन माम एवंगते साधॊ न यावयितुम अर्हसि तवया हि याव्यमानॊ ऽहं पराणाञ जह्यां सबान्धवः॥ 136.180 ॥

tana māma evaṃgate sādhò na yāvayituma arhasi tavayā hi yāvyamānò 'haṃ parāṇāña jahyāṃ sabāndhavaḥ

धिक शब्दॊ हि बुधैर दृष्टॊ मद्विधेषु मनस्विषु मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुम अर्हसि॥ 136.181 ॥

dhika śabdò hi budhaira dṛṣṭò madvidheṣu manasviṣu maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkituma arhasi

इति संस्तूयमानॊ हि मार्जारेण स मूषकः मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यम अब्रवीत॥ 136.182 ॥

iti saṃstūyamānò hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyama abravīta

साधुर भवाञ शरुतार्थॊ ऽसमि परीयते न च विश्वसे संस्तवैर वा धनौघैर वा नाहं शक्यः पुनस तवया॥ 136.183 ॥

sādhura bhavāña śarutārthò 'sami parīyate na ca viśvase saṃstavaira vā dhanaughaira vā nāhaṃ śakyaḥ punasa tavayā

न हय अमित्रवशं यान्ति पराज्ञा निष्करणं सखे अस्मिन्न अर्थे च गाथे दवे निबॊधॊशनसा कृते॥ 136.184 ॥

na haya amitravaśaṃ yānti parājñā niṣkaraṇaṃ sakhe asminna arthe ca gāthe dave nibòdhòśanasā kṛte

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा समाहितश चरेद युक्त्या कृतार्थश च न विश्वसेत॥ 136.185 ॥

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā samāhitaśa careda yuktyā kṛtārthaśa ca na viśvaseta

तस्मात सर्वास्व अवस्थासु रक्षेञ जीवितम आत्मनः दरव्याणि संततिश चैव सर्वं भवति जीवतः॥ 136.186 ॥

tasmāta sarvāsva avasthāsu rakṣeña jīvitama ātmanaḥ daravyāṇi saṃtatiśa caiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ

संक्षेपॊ नीतिशास्त्राणाम अविश्वासः परॊ मतः नृषु तस्माद अविश्वासः पुष्कलं हितम आत्मनः॥ 136.187 ॥

saṃkṣepò nītiśāstrāṇāma aviśvāsaḥ parò mataḥ nṛṣu tasmāda aviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitama ātmanaḥ

वध्यन्ते न हय अविश्वस्ताः शत्रुभिर दुर्बला अपि विश्वस्तास तव आशु वध्यन्ते बलवन्तॊ ऽपि दुर्बलैः॥ 136.188 ॥

vadhyante na haya aviśvastāḥ śatrubhira durbalā api viśvastāsa tava āśu vadhyante balavantò 'pi durbalaiḥ

तवद्विधेभ्यॊ मया हय आत्मा रक्ष्यॊ मार्जारसर्वदा रक्ष तवम अपि चात्मानं चण्डालाञ जातिकिल्बिषात॥ 136.189 ॥

tavadvidhebhyò mayā haya ātmā rakṣyò mārjārasarvadā rakṣa tavama api cātmānaṃ caṇḍālāña jātikilbiṣāta

स तस्य बरुवतस तव एवं संत्रासाञ जातसाध्वसः सवबलिं हि जवेनाशु मार्जारः परययौ ततः॥ 136.190 ॥

sa tasya baruvatasa tava evaṃ saṃtrāsāña jātasādhvasaḥ savabaliṃ hi javenāśu mārjāraḥ parayayau tataḥ

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञॊ बुद्धिसामर्थ्यम आत्मनः विश्राव्य पलितः पराज्ञॊ बिलम अन्यञ जगाम ह॥ 136.191 ॥

tataḥ śāstrārthatattvajñò buddhisāmarthyama ātmanaḥ viśrāvya palitaḥ parājñò bilama anyaña jagāma ha

एवं परज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः एकेन बहवॊ ऽमित्राः संधिं कुर्वीत पण्डितः॥ 136.192 ॥

evaṃ parajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ ekena bahavò 'mitrāḥ saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ

अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः मूषकश च विडालश च मुक्ताव अन्यॊन्यसंश्रयात॥ 136.193 ॥

ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ mūṣakaśa ca viḍālaśa ca muktāva anyònyasaṃśrayāta

इत्य एष कषत्रधर्मस्य मया मार्गॊ ऽनुदर्शितः विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु॥ 136.194 ॥

itya eṣa kaṣatradharmasya mayā mārgò 'nudarśitaḥ vistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu

अन्यॊन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः परीतिम उत्तमाम अन्यॊन्यम अभिसंधातुम अभूच चैव तयॊर मतिः॥ 136.195 ॥

anyònyakṛtavairau tu cakratuḥ parītima uttamāma anyònyama abhisaṃdhātuma abhūca caiva tayòra matiḥ

तत्र पराज्ञॊ ऽभिसंधत्ते सम्यग बुद्धिबलाश्रयात अभिसंधीयते पराज्ञः परमादाद अपि चाबुधैः॥ 136.196 ॥

tatra parājñò 'bhisaṃdhatte samyaga buddhibalāśrayāta abhisaṃdhīyate parājñaḥ paramādāda api cābudhaiḥ

तस्माद अभीतवद भीतॊ विश्वस्तवद अविश्वसन न हय अप्रमत्तश चलति चलितॊ वा विनश्यति॥ 136.197 ॥

tasmāda abhītavada bhītò viśvastavada aviśvasana na haya apramattaśa calati calitò vā vinaśyati

कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः कार्य इत्य एव तत्त्वज्ञाः पराजुर नित्यं युधिष्ठिर॥ 136.198 ॥

kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ kārya itya eva tattvajñāḥ parājura nityaṃ yudhiṣṭhira

एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थम अभिगम्य च अभियुक्तॊ ऽपरमत्तश च पराग भयाद भीतवच चरेत॥ 136.199 ॥

evaṃ matvā mahārāja śāstrārthama abhigamya ca abhiyuktò 'paramattaśa ca parāga bhayāda bhītavaca careta

भीतवत संविधिः कार्यः परतिसंधिस तथैव च भयाद उत्पद्यते बुद्धिर अप्रमत्ताभियॊगजा॥ 136.200 ॥

bhītavata saṃvidhiḥ kāryaḥ paratisaṃdhisa tathaiva ca bhayāda utpadyate buddhira apramattābhiyògajā

न भयं विद्यते राजन भीतस्यानागते भये अभीतस्य तु विस्रम्भात सुमहाञ जायते भयम॥ 136.201 ॥

na bhayaṃ vidyate rājana bhītasyānāgate bhaye abhītasya tu visrambhāta sumahāña jāyate bhayama

न भीरुर इति चात्यन्तं मन्त्रॊ ऽदेयः कथं चन अविज्ञानाद धि विज्ञाते गच्छेद आस्पद दर्शिषु॥ 136.202 ॥

na bhīrura iti cātyantaṃ mantrò 'deyaḥ kathaṃ cana avijñānāda dhi vijñāte gaccheda āspada darśiṣu

तस्माद अभीतवद भीतॊ विश्वस्तवद अविश्वसन कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किं चिद आचरेत॥ 136.203 ॥

tasmāda abhītavada bhītò viśvastavada aviśvasana kāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃ cida ācareta

एवम एतन मया परॊक्तम इतिहासं युधिष्ठिर शरुत्वा तवं सुहृदां मध्ये यथावत समुपाचर॥ 136.204 ॥

evama etana mayā paròktama itihāsaṃ yudhiṣṭhira śarutvā tavaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvata samupācara

उपलभ्य मतिं चाग्र्याम अरिमित्रान्तरं तथा संधिविग्रहकालं च मॊक्षॊपायं तथापदि॥ 136.205 ॥

upalabhya matiṃ cāgryāma arimitrāntaraṃ tathā saṃdhivigrahakālaṃ ca mòkṣòpāyaṃ tathāpadi

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा समागमं चरेद युक्त्या कृतार्थॊ न च विश्वसेत॥ 136.206 ॥

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā samāgamaṃ careda yuktyā kṛtārthò na ca viśvaseta

अविरुद्धां तरिवर्गेण नीतिम एतां युधिष्ठिर अभ्युत्तिष्ठ शरुताद अस्माद भूयस तवं रञ्जयन परजाः॥ 136.207 ॥

aviruddhāṃ tarivargeṇa nītima etāṃ yudhiṣṭhira abhyuttiṣṭha śarutāda asmāda bhūyasa tavaṃ rañjayana parajāḥ

बराह्मणैश चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव बराह्मणा हि परं शरेयॊ दिवि चेह च भारत॥ 136.208 ॥

barāhmaṇaiśa cāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava barāhmaṇā hi paraṃ śareyò divi ceha ca bhārata

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं परभॊ पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप॥ 136.209 ॥

ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ parabhò pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa

राज्यं शरेयः परं राजन यशः कीर्तिं च लप्स्यसे कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम॥ 136.210 ॥

rājyaṃ śareyaḥ paraṃ rājana yaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyase kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramama

दवयॊर इमं भारत संधिविग्रहं; सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम तथान्ववेक्ष्य कषितिपेन सर्वदा; निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले॥ 136.211 ॥

davayòra imaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ; subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritama tathānvavekṣya kaṣitipena sarvadā; niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale