Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 84/172 · श्लोक 192.110–192.127

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 192.110

[रा] धिग राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः इत्य अर्थं मे गरहीतव्यं कथं तुल्यं भवेद इति

[rā] dhiga rājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ itya arthaṃ me garahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhaveda iti

हिन्दी अर्थ

सहसंरं चैव वर्षाणां निपत्य नरकं वसेत्

English

[The king said:] "Shame on the dharma of kings, whose settlement of this matter is such; thus I must take it; how can it be equal?

अध्याय 12

श्लोक 192.111

एष पानिर अपूर्वं भॊ निक्षेपार्थं परसारितः यन मे धारयसे विप्र तद इदानीं परदीयताम

eṣa pānira apūrvaṃ bhò nikṣepārthaṃ parasāritaḥ yana me dhārayase vipra tada idānīṃ paradīyatāma

हिन्दी अर्थ

शोणितं यावत: पांसून् संगृह्नीयाद् द्विजक्षतात्

English

This hand, never before outstretched, is held out for a deposit; whatever you hold for me, brahmana, give it now."

अध्याय 12

श्लोक 192.112

[बरा] संहिता जपता यावान मया कश चिद गुणः कृतः तत सर्वं परतिगृह्णीस्व यदि किं चिद इहास्ति मे

[barā] saṃhitā japatā yāvāna mayā kaśa cida guṇaḥ kṛtaḥ tata sarvaṃ paratigṛhṇīsva yadi kiṃ cida ihāsti me

हिन्दी अर्थ

भ्रूगहा55हवमध्ये तु शुद्ध्यते शस्त्रपातत:

English

[The brahmana said:] "Whatever merit I have made by muttering the Samhita, take it all, if there is anything of mine here."

अध्याय 12

श्लोक 192.113

[रा] जलम एतन निपतितं मम पानौ दविजॊत्तम समम अस्तु सहैवास्तु परतिगृह्णातु वै भवान

[rā] jalama etana nipatitaṃ mama pānau davijòttama samama astu sahaivāstu paratigṛhṇātu vai bhavāna

हिन्दी अर्थ

सुरापो वारुणीमुष्णां पीत्वा पापाद् विमुच्यते

English

[The king said:] "This water has fallen in my hand, best of the twice-born; let it be equal, let it be together; let you also receive."

अध्याय 12

श्लोक 192.114

[विरूप] कामक्रॊधौ विद्धि नौ तवम आवाभ्यां कारितॊ भवान समेति च यद उक्तं ते समा लॊकास तवास्य च

[virūpa] kāmakròdhau viddhi nau tavama āvābhyāṃ kāritò bhavāna sameti ca yada uktaṃ te samā lòkāsa tavāsya ca

हिन्दी अर्थ

लोकांश्व लभते विप्रो नान्‍न्यथा लभते हि सः

English

[Virupa said:] "Know us as Desire and Anger; you were made to act by us two; and what you said, 'equal,' the worlds are equal for you and for him.

अध्याय 12

श्लोक 192.115

नायं धारयते किं चिज जिज्ञासा तवत्कृते कृता कालॊ धर्मस तथा मृत्युः कामक्रॊधौ तथा युवाम

nāyaṃ dhārayate kiṃ cija jijñāsā tavatkṛte kṛtā kālò dharmasa tathā mṛtyuḥ kāmakròdhau tathā yuvāma

हिन्दी अर्थ

स्त्रयाकारां प्रतिमां लिंग्य मृत्युना सोडभिशुद्धयति

English

He holds nothing; the test was made for you; Time, Dharma, Death, Desire and Anger, and the two of you.

अध्याय 12

श्लोक 192.116

सर्वम अन्यॊन्यनिकसे निघृष्टं पश्यतस तव गच्छ लॊकाञ जितान सवेन कर्मणा यत्र वाञ्छति

sarvama anyònyanikase nighṛṣṭaṃ paśyatasa tava gaccha lòkāña jitāna savena karmaṇā yatra vāñchati

हिन्दी अर्थ

अथवा शिश्रवृषणावादायाञ्जलिना स्वयम्

English

All has been rubbed out in mutual friction before your eyes; go to the worlds won by your own deed, wherever you wish."

अध्याय 12

श्लोक 192.117

[भी] जापकानां फलावाप्तिर मया ते संप्रकीर्तिता गतिः सथानं च लॊकाश च जापकेन यथा जिताः

[bhī] jāpakānāṃ phalāvāptira mayā te saṃprakīrtitā gatiḥ sathānaṃ ca lòkāśa ca jāpakena yathā jitāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणार्थेडपि वा प्राणान् संत्यजेत् तेन शुद्धयति

English

[Bhishma said:] "The attainment of fruit by mutterers has been told to you by me, and their goal, their place and the worlds as conquered by a mutterer.

अध्याय 12

श्लोक 192.118

परयाति संहिताध्यायी बराह्मणं परमेष्ठिनम अथ वाग्निं समायाति सूर्यम आविशते ऽपि वा

parayāti saṃhitādhyāyī barāhmaṇaṃ parameṣṭhinama atha vāgniṃ samāyāti sūryama āviśate 'pi vā

हिन्दी अर्थ

करके वह इहलोक तथा परलोकमें पूजित होता है

English

The student of the Samhita goes to Brahma, the supreme lord, or comes to fire, or enters the sun.

अध्याय 12

श्लोक 192.119

स तैजसेन भावेन यदि तत्राश्नुते रतिम गुणांस तेषां समादत्ते रागेण परतिमॊहितः

sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratima guṇāṃsa teṣāṃ samādatte rāgeṇa paratimòhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं स्वकर्म ख्यापयन् मुनि:

English

If there, in that radiant state, he takes delight, he takes up their qualities, deluded by attachment.

अध्याय 12

श्लोक 192.120

एवं सॊमे तथा वायौ भूम्याकाश शरीरगः सरागस तत्र वसति गुणांस तेषां समाचरन

evaṃ sòme tathā vāyau bhūmyākāśa śarīragaḥ sarāgasa tatra vasati guṇāṃsa teṣāṃ samācarana

हिन्दी अर्थ

ऋषभैकसहसंर वा गा दत्त्वा शौचमाप्नुयात्

English

So in the moon and the wind, with body of earth or space, attached he dwells there practising their qualities.

अध्याय 12

श्लोक 192.121

अथ तत्र विरागी स गच्छति तव अथ संशयम परम अव्ययम इच्छन स तम एवाविशते पुनः

atha tatra virāgī sa gacchati tava atha saṃśayama parama avyayama icchana sa tama evāviśate punaḥ

हिन्दी अर्थ

शूद्रं हत्वाब्दमेवेकमृषभं च शतं च गा:

English

Then, if he is free of attachment there, he goes to the highest doubt; wishing the supreme imperishable, he enters that very one again.

अध्याय 12

श्लोक 192.122

अमृताच चामृतं पराप्तः शीती भूतॊ निरात्मवान बरह्मभूतः स निर्द्वन्द्वः सुखी शान्तॊ निरामयः

amṛtāca cāmṛtaṃ parāptaḥ śītī bhūtò nirātmavāna barahmabhūtaḥ sa nirdvandvaḥ sukhī śāntò nirāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्जारचाषमण्डूकान् काकं व्यालं च मूषिकम्

English

Gained from the immortal to the immortal, become cool, selfless, become Brahman, beyond the pairs, happy, calm, free of disease,

अध्याय 12

श्लोक 192.123

बरह्म सथानम अनावर्तम एकम अक्षरसंज्ञकम अदुःखम अजरं शान्तं सथानं तत परतिपद्यते

barahma sathānama anāvartama ekama akṣarasaṃjñakama aduḥkhama ajaraṃ śāntaṃ sathānaṃ tata paratipadyate

हिन्दी अर्थ

प्रायक्षित्तान्यथान्यानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वश:

English

he reaches the seat of Brahman, from which there is no return, the one called the imperishable, free of sorrow, undecaying and calm.

अध्याय 12

श्लोक 192.124

चतुर्भिर लक्षणैर हीनं तथा षड्भिः सषॊडशैः पुरुषं समतिक्रम्य आकाशं परतिपद्यते

caturbhira lakṣaṇaira hīnaṃ tathā ṣaḍbhiḥ saṣòḍaśaiḥ puruṣaṃ samatikramya ākāśaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

एवमेव निराकर्ता यश्षाग्नीनपविध्यति

English

Having passed beyond the Person, devoid of four marks, six, and sixteen, he reaches space.

अध्याय 12

श्लोक 192.125

अथ वेच्छति रागात्मा सर्वं तद अधितिष्ठति यच च परार्थयते तच च मनसा परतिपद्यते

atha vecchati rāgātmā sarvaṃ tada adhitiṣṭhati yaca ca parārthayate taca ca manasā paratipadyate

हिन्दी अर्थ

पतित: स्यात्स कौरव्य यथा धर्मेषु निश्चय:

English

Or if he wishes, with an attached self, he governs all of it, and whatever he prays for he reaches by mind.

अध्याय 12

श्लोक 192.126

अथ वा वीक्षते लॊकान सर्वान निरयसंस्थितान निःस्पृहः सर्वतॊ मुक्तस तत्रैव रमते सुखी

atha vā vīkṣate lòkāna sarvāna nirayasaṃsthitāna niḥspṛhaḥ sarvatò muktasa tatraiva ramate sukhī

हिन्दी अर्थ

श्वभिस्तामर्दयेद् राजा संस्थाने बहुविस्तरे

English

Or he looks on all the worlds established in hell, free of desire, freed on every side, and delights happy in that very place.

अध्याय 12

श्लोक 192.127

एवम एषा महाराज जापकस्य गतिर यथा एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयः शरॊतुम इच्छसि

evama eṣā mahārāja jāpakasya gatira yathā etata te sarvama ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त विस्तृत मैदानमें खड़ी करके राजा कुत्तोंसे नोचवा डाले

English

Thus, great king, is the goal of the mutterer; all this has been told to you; what more do you wish to hear?"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।