Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 137/172 · श्लोक 293.1–293.50

पूर्ण अध्याय पाठ50 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 293.1

[वसिस्ठ] एवम अप्रतिबुद्धत्वाद अबुद्ध जनसेवनात सर्ग कॊति सहस्राणि पतनान्तानि गच्छति

[vasisṭha] evama apratibuddhatvāda abuddha janasevanāta sarga kòti sahasrāṇi patanāntāni gacchati

हिन्दी अर्थ

श्रेयस्कामो यतात्मानं नारदं गालवोडब्रवीत् परिपूर्ण एवं मनको वशमें रखनेवाले देवर्षि नारदजीसे इस प्रकार पूछा--

English

space, are especially called Bhutas or Mahabhutas.

अध्याय 12

श्लोक 293.2

धाम्ना धाम सहस्राणि मरणान्तानि गच्छति तिर्यग्यॊनौ मनुष्यत्वे देवलॊके तथैव च

dhāmnā dhāma sahasrāṇi maraṇāntāni gacchati tiryagyònau manuṣyatve devalòke tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

ठीक-ठीक समझते हैं

English

[Vasishtha said:] "By power he goes to thousands of powers, ending in death, in animal wombs, in humanity, and likewise in the world of the gods.

अध्याय 12

श्लोक 293.3

चन्द्रमा इव कॊशानां पुनस तत्र सहस्रशः लीयते ऽपरतिबुद्धत्वाद एवम एष हय अबुद्धिमान

candramā iva kòśānāṃ punasa tatra sahasraśaḥ līyate 'paratibuddhatvāda evama eṣa haya abuddhimāna

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष ही महान् यशका भागी होता है तथैवाव्याहरन् भाति विमलो भानुरम्बरे

English

Like the moon from its stores, again there thousands of times, he dissolves from not being awakened; thus is the unwise.

अध्याय 12

श्लोक 293.4

कलाः पञ्चदशा यॊनिस तद धाम इति पथ्यते नित्यम एतद विजानीहि सॊमः सॊदशमी कला

kalāḥ pañcadaśā yònisa tada dhāma iti pathyate nityama etada vijānīhi sòmaḥ sòdaśamī kalā

हिन्दी अर्थ

है, कौन उस देशका परित्याग करेगा?

English

The fifteen parts are the womb, called the power; know it as constant, and Soma as the sixteenth part.

अध्याय 12

श्लोक 293.5

कलायां जायते ऽजस्रं पुनः पुनर अबुद्धिमान धाम तस्य पयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते

kalāyāṃ jāyate 'jasraṃ punaḥ punara abuddhimāna dhāma tasya payuñjanti bhūya eva tu jāyate

हिन्दी अर्थ

विचारे निवास करना चाहिए श्रेयसा योजयत्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते

English

The unwise is born again and again in a part constantly; they use its power, and again he is born.

अध्याय 12

श्लोक 293.6

सॊदशी तु कला सूक्ष्मा स सॊम उपधार्यताम न तूपयुज्यते देवैर देवान उपयुनक्ति सा

sòdaśī tu kalā sūkṣmā sa sòma upadhāryatāma na tūpayujyate devaira devāna upayunakti sā

हिन्दी अर्थ

आत्मकल्याणकी परिगणना हो ही नहीं सकती तपसैवेह बहुल श्रेयो व्यक्त भविष्यति

English

The sixteenth part is subtle; understand that as Soma; it is not used by the gods; it joins the gods.

अध्याय 12

श्लोक 293.7

एवं तां कषपयित्वा हि जायते नृपसत्तम सा हय अस्य परकृतिर दृष्टा तत कषयान मॊक्ष उच्यते

evaṃ tāṃ kaṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama sā haya asya parakṛtira dṛṣṭā tata kaṣayāna mòkṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

नित्यं कैश्व गुणैर्युक्त: संगपाशाद् विमुच्यते

English

Having wasted it so, best of kings, he is born; that is seen as his nature; by its waning, liberation is said.

अध्याय 12

श्लोक 293.8

तद एवं सॊदश कलं देहम अव्यक्तसंज्ञकम ममायम इति मन्वानस तत्रैव परिवर्तते

tada evaṃ sòdaśa kalaṃ dehama avyaktasaṃjñakama mamāyama iti manvānasa tatraiva parivartate

हिन्दी अर्थ

अरिष्टनेमिना प्रोक्ते सगरायानुपृच्छते उत्तर दिया था, वह प्राचीन इतिहास मैं तुम्हें बताऊँगा

English

Thus the body of sixteen parts, called unmanifest, thinking "this is mine," turns about in just that.

अध्याय 12

श्लोक 293.9

पञ्चविंशस तथैवात्मा तस्यैवा परतिबॊधनात विमलस्य वुशुद्धस्य शुद्धानिल निषेवनात

pañcaviṃśasa tathaivātmā tasyaivā paratibòdhanāta vimalasya vuśuddhasya śuddhānila niṣevanāta

हिन्दी अर्थ

कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम्

English

And the twenty-fifth is the self, from not being awakened to that; of the stainless and purified by the practice of the pure wind.

अध्याय 12

श्लोक 293.10

अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग भवति पार्थिव अबुद्ध सेवनाच चापि बुद्धॊ ऽपय अबुधतां वरजेत

aśuddha eva śuddhātmā tādṛga bhavati pārthiva abuddha sevanāca cāpi buddhò 'paya abudhatāṃ varajeta

हिन्दी अर्थ

भवत्यनपगान् सर्वास्तान् गुणान् लक्षयामहे

English

The unpure becomes the pure-souled of that kind, lord of the earth; and from serving the unawake, even the awake goes to unawakeness.

अध्याय 12

श्लोक 293.11

तथैवाप्रतिबुद्धॊ ऽपि जञेयॊ नृपतिसत्तम परकृतेस तरिगुणायास तु सेवनात पराकृतॊ भवेत

tathaivāpratibuddhò 'pi jañeyò nṛpatisattama parakṛtesa tariguṇāyāsa tu sevanāta parākṛtò bhaveta

हिन्दी अर्थ

आपमें कभी अभाव नहीं देखता हूँ अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम्

English

Likewise one not awakened should be known, best of kings: by serving the threefold nature, he would become of nature."

अध्याय 12

श्लोक 293.12

[करालजनक] अक्षरक्षरयॊर एष दवयॊः संबन्ध इष्यते सत्रीपुंसॊर वापि भगवन संबन्धस तद्वद उच्यते

[karālajanaka] akṣarakṣarayòra eṣa davayòḥ saṃbandha iṣyate satrīpuṃsòra vāpi bhagavana saṃbandhasa tadvada ucyate

हिन्दी अर्थ

यत् कार्य न व्यवस्यामस्तद् भवान् वक्तुमहति

English

[Karala Janaka said:] "This relation of the imperishable and the perishable is held to be as between woman and man, blessed one; the relation is spoken of so.

अध्याय 12

श्लोक 293.13

ऋते न पुरुषेणेह सत्री गर्भं धारयत्य उत ऋते सत्रियं न पुरुषॊ रूपं निर्वर्तयेत तथा

ṛte na puruṣeṇeha satrī garbhaṃ dhārayatya uta ṛte satriyaṃ na puruṣò rūpaṃ nirvartayeta tathā

हिन्दी अर्थ

बतानेकी कृपा करें इदं श्रेय इदं श्रेय इति सर्वे प्रबोधिता:

English

Without a man a woman does not bear a child here; without a woman a man would not produce a form.

अध्याय 12

श्लोक 293.14

अन्यॊन्यस्याभिसंबन्धाद अन्यॊन्यगुणसंश्रयात रूपं निर्वर्तयत्य एतद एवं सर्वासु यॊनिषु

anyònyasyābhisaṃbandhāda anyònyaguṇasaṃśrayāta rūpaṃ nirvartayatya etada evaṃ sarvāsu yòniṣu

हिन्दी अर्थ

और) सभी मनुष्योंकी बुद्धिमें यही बात जमा देते हैं

English

By mutual union, by resting on each other's qualities, the form is produced; so it is in all wombs.

अध्याय 12

श्लोक 293.15

रत्यर्थम अभिसंरॊधाद अन्यॊन्यगुणसंश्रयात ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद वक्ष्यामि निदर्शनम

ratyarthama abhisaṃròdhāda anyònyaguṇasaṃśrayāta ṛtau nirvartate rūpaṃ tada vakṣyāmi nidarśanama

हिन्दी अर्थ

सर्वश्रेष्ठ उपाय क्या है? शास्त्रैश्व बहुभिर्भूय: श्रेयो गुहां प्रवेशितम्

English

For delight, by mutual restraint, resting on each other's qualities, the form is produced in the season; I shall tell the illustration.

अध्याय 12

श्लोक 293.16

ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास तथा अस्थि सनायु च मज्जा च जानीमः पितृजॊ दविज

ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇāsa tathā asthi sanāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛjò davija

हिन्दी अर्थ

ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नो5स्म्यधीहि भो:

English

The qualities of the man here and those of the mother, bone, sinew and marrow, we know are from the father, twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 293.17

तवङ मांसं शॊनितं चैव मातृजान्य अपि शुश्रुम एवम एतद दविजश्रेष्ठ वेद शास्त्रेषु पथ्यते

tavaṅa māṃsaṃ śònitaṃ caiva mātṛjānya api śuśruma evama etada davijaśreṣṭha veda śāstreṣu pathyate

हिन्दी अर्थ

तान् सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्येति गालव की गयी है। गालव! तुम ज्ञानका आश्रय लेकर उन सबको यथार्थरूपसे जानो

English

Skin, flesh and blood we have heard are from the mother; thus, best of the twice-born, it is read in the Vedic shastras.

अध्याय 12

श्लोक 293.18

परमाणं यच च वेदॊक्तं शास्त्रॊक्तं यच च पथ्यते वेद शास्त्रप्रमाणं च परमाणं त सनातनम

paramāṇaṃ yaca ca vedòktaṃ śāstròktaṃ yaca ca pathyate veda śāstrapramāṇaṃ ca paramāṇaṃ ta sanātanama

हिन्दी अर्थ

नानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्र स्थितं पृथक्

English

What is the authority said by the Veda and read in the shastras: the authority of Veda and shastra is the eternal authority.

अध्याय 12

श्लोक 293.19

एवम एवाभिसंबद्धौ नित्यं परकृतिपूरुषौ पश्यामि भगवंस तस्मान मॊक्षधर्मन न विद्यते

evama evābhisaṃbaddhau nityaṃ parakṛtipūruṣau paśyāmi bhagavaṃsa tasmāna mòkṣadharmana na vidyate

हिन्दी अर्थ

पृथक्-पृथक् स्थिति है। इस बातको तुम देखो और समझो अन्येडपश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम्

English

Thus nature and the Person are ever bound together; I see, blessed one, therefore that there is no dharma of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 293.20

अथ नानन्तर कृतं किं चिद एव निदर्शनम तन ममाचक्ष्व तत्त्वेन परत्यक्षॊ हय असि सर्वथा

atha nānantara kṛtaṃ kiṃ cida eva nidarśanama tana mamācakṣva tattvena paratyakṣò haya asi sarvathā

हिन्दी अर्थ

यत् तु निश्रेयसं सम्यक् तच्चैवासंशयात्मकम् संग्रह च त्रिवर्गस्थ श्रेय आहुर्मनीषिण:

English

Now another illustration immediately follows: tell it to me truly, for you are in every way direct.

अध्याय 12

श्लोक 293.21

मॊक्षकामां वयं चापि काङ्क्षामॊ यद अनामयम अदेहम अजरं दिव्यम अतीन्द्रियम अनीश्वरम

mòkṣakāmāṃ vayaṃ cāpi kāṅkṣāmò yada anāmayama adehama ajaraṃ divyama atīndriyama anīśvarama

हिन्दी अर्थ

सद्धिश्व समुदाचार: श्रेय एतदसंशयम्

English

We too, desiring liberation, wish for what is free of disease, bodiless, ageless, divine, beyond the senses, without master."

अध्याय 12

श्लोक 293.22

[वस] यद एतद उक्तं भवता वेद शास्त्रनिदर्शनम एवम एतद यथा चैतन न गृह्णाति तथा भवान

[vasa] yada etada uktaṃ bhavatā veda śāstranidarśanama evama etada yathā caitana na gṛhṇāti tathā bhavāna

हिन्दी अर्थ

वाक् चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम् वचन बोलना--यह भी कल्याणका संदेहरहित मार्ग है

English

[Vasishtha said:] "What you have said, citing Veda and shastra, is so; but you do not grasp it as it is.

अध्याय 12

श्लोक 293.23

धार्यते हि तवया गरन्थ उभयॊर वेद शास्त्रयॊः न तु गरन्थस्य तत्त्वज्ञॊ यथावत तवं नरेश्वर

dhāryate hi tavayā garantha ubhayòra veda śāstrayòḥ na tu garanthasya tattvajñò yathāvata tavaṃ nareśvara

हिन्दी अर्थ

असंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतदसंशयम्

English

The text of both Veda and shastra is borne by you, but you are not rightly a knower of the truth of the text, lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 293.24

यॊ हि वेदे च शास्त्रे च गरन्थ धारण तत्परः न च गरन्थार्थ तत्त्वज्ञस तस्य तद धारणं वृथा

yò hi vede ca śāstre ca garantha dhāraṇa tatparaḥ na ca garanthārtha tattvajñasa tasya tada dhāraṇaṃ vṛthā

हिन्दी अर्थ

व्यक्तियोंका त्याग न करना--यह कल्याणका निश्चित साधन है संतोषश्लैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते

English

He who is intent on bearing the text of Veda and shastra and does not know the truth of the meaning of the text, his bearing it is vain.

अध्याय 12

श्लोक 293.25

भारं स वहते तस्य गरन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस तु गरन्थार्थ तत्त्वज्ञॊ नास्य गरन्थागमॊ वृथा

bhāraṃ sa vahate tasya garanthasyārthaṃ na vetti yaḥ yasa tu garanthārtha tattvajñò nāsya garanthāgamò vṛthā

हिन्दी अर्थ

ज्ञानार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम्

English

He carries the load of that text who does not know its meaning; but one who knows the truth of the meaning has not learned the text in vain.

अध्याय 12

श्लोक 293.26

गरन्थस्यार्थं च पृष्टः संस तादृशॊ वक्तुम अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद अर्थं तस्य स विन्दति

garanthasyārthaṃ ca pṛṣṭaḥ saṃsa tādṛśò vaktuma arhati yathātattvābhigamanāda arthaṃ tasya sa vindati

हिन्दी अर्थ

इच्छाको जगाये रखना निस्संदेह कल्याणका साधन है नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोर्थी कथंचन

English

Asked the meaning of a text, such a one can tell; he finds its meaning by approaching the truth as it is.

अध्याय 12

श्लोक 293.27

यस तु संसत्सु कथयेद गरन्थार्थं सथूलबुद्धिमान स कथं मन्दविज्ञानॊ गरन्थं वक्ष्यति निर्नयात

yasa tu saṃsatsu kathayeda garanthārthaṃ sathūlabuddhimāna sa kathaṃ mandavijñānò garanthaṃ vakṣyati nirnayāta

हिन्दी अर्थ

और गन्ध--इन विषयोंका अधिक सेवन नहीं करना चाहिए

English

But the dull-witted who tells the meaning of a text in assemblies, how will he of slow understanding tell the text by determination?

अध्याय 12

श्लोक 293.28

निर्नयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः सॊपहासात्मताम एति यस्माच चैवात्मवान अपि

nirnayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ sòpahāsātmatāma eti yasmāca caivātmavāna api

हिन्दी अर्थ

अतियोगमयोगं च श्रेयसोर्थी परित्यजेत् गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिता:

English

The hole-minded one will not tell the determination in truth; he comes to be laughed at, though self-possessed.

अध्याय 12

श्लोक 293.29

तस्मात तवं शृणु राजेन्द्र यथैतद अनुदृश्यते याथातथ्येन सांख्येषु यॊगेषु च महात्मसु

tasmāta tavaṃ śṛṇu rājendra yathaitada anudṛśyate yāthātathyena sāṃkhyeṣu yògeṣu ca mahātmasu

हिन्दी अर्थ

विपश्चिद् गुणसम्पन्न: प्राप्नोत्येव महद् यश:

English

Therefore hear, king of kings, how this is seen in truth in the Sankhyas and in the yogas, among great souls.

अध्याय 12

श्लोक 293.30

यद एव यॊगाः पश्यन्ति सांख्यैस तद अनुगम्यते एकं सांख्यं च यॊगं च यः पश्यति स बुद्धिमान

yada eva yògāḥ paśyanti sāṃkhyaisa tada anugamyate ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yògaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimāna

हिन्दी अर्थ

ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च

English

What yogis see is followed by the Sankhyas; he who sees Sankhya and yoga as one is wise.

अध्याय 12

श्लोक 293.31

तवन मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि सनायु च एतद ऐन्द्रियकं तात यद भवान इदम आह वै

tavana māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi sanāyu ca etada aindriyakaṃ tāta yada bhavāna idama āha vai

हिन्दी अर्थ

नहीं करती हैं, किंतु अपने यशसे जगमगाती रहती हैं अपि चापिहित: श्वश्रे कृतविद्य: प्रकाशते

English

Skin, flesh, blood, fat, bile, marrow, bone and sinew: this is of the senses, dear, which you have spoken of.

अध्याय 12

श्लोक 293.32

दरव्याद दरव्यस्य निष्पत्तिर इन्द्रियाद इन्द्रियं तथा देहाद देहम अवाप्नॊति बीजाद बीजं तथैव च

daravyāda daravyasya niṣpattira indriyāda indriyaṃ tathā dehāda dehama avāpnòti bījāda bījaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम्

English

From substance the origin of substance, from sense a sense, from body a body, and from seed seed.

अध्याय 12

श्लोक 293.33

निरिन्द्रियस्याबीलस्य निर्द्रव्यस्यास्य देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान महात्मनः

nirindriyasyābīlasya nirdravyasyāsya dehinaḥ kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvāna mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

दर्शयत्यन्तरात्मानमग्निरूपमिवांशुमान् प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तम: प्रतिभाति मे

English

For the senseless, seedless, substanceless embodied one, how will qualities arise, since the great soul is without qualities?

अध्याय 12

श्लोक 293.34

गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च एवंगुणाः परकृतितॊ जायन्ते च न सन्ति च

guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca evaṃguṇāḥ parakṛtitò jāyante ca na santi ca

हिन्दी अर्थ

मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च

English

Qualities arise in qualities and enter there; thus qualities arise from nature and are not.

अध्याय 12

श्लोक 293.35

तवन मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि सनायु च अस्तौ तान्य अथ शुक्रेण जानीहि पराकृतानि वै

tavana māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi sanāyu ca astau tānya atha śukreṇa jānīhi parākṛtāni vai

हिन्दी अर्थ

न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोडर्थी वै कथंचन पुण्य॑ पुण्येषु विमल॑ पापं पापेषु चाप्तुयात्

English

Skin, flesh, blood, fat, bile, marrow, bone and sinew, with semen as eighth: know these as of nature.

अध्याय 12

श्लोक 293.36

पुमांश चैवापुमांश चैव तरैलिङ्ग्यं पराकृतं समृतम नैव पुमान पुमांश चैव स लिङ्गीत्य अभिधीयते

pumāṃśa caivāpumāṃśa caiva tarailiṅgyaṃ parākṛtaṃ samṛtama naiva pumāna pumāṃśa caiva sa liṅgītya abhidhīyate

हिन्दी अर्थ

तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयो: पुण्यपापयो:

English

Man and not-man: the threefold mark is of nature; he is neither man nor not-man; he is called the possessor of marks.

अध्याय 12

श्लोक 293.37

अलिङ्गा परकृतिर लिङ्गैर उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्प फलैर नित्यम ऋतवॊ मूर्तयस तथा

aliṅgā parakṛtira liṅgaira upalabhyati sātmajaiḥ yathā puṣpa phalaira nityama ṛtavò mūrtayasa tathā

हिन्दी अर्थ

पुण्य और पाप दोनोंके स्पर्शका प्रत्यक्ष अनुभव करते हैं भुज्जानाश्षात्मविषयान् विषयान् विद्धि कर्मणाम्

English

Markless nature is perceived by its marks born of itself, as the seasons are always perceived by flowers and fruits as their forms.

अध्याय 12

श्लोक 293.38

एवम अप्य अनुमानेन हय अलिङ्गम उपलभ्यते पञ्चविंशतिमस तात लिङ्गेष्व अनियतात्मकः

evama apya anumānena haya aliṅgama upalabhyate pañcaviṃśatimasa tāta liṅgeṣva aniyatātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं, उन्हें कर्मपाशमें बँधा हुआ ही समझना चाहिए

English

So by inference the markless is perceived; the twenty-fifth, dear, is of unfixed nature among marks.

अध्याय 12

श्लोक 293.39

अनादि निधनॊ ऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः केवलं तव अभिमानित्वाद गुणेष्व अगुण उच्यते

anādi nidhanò 'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ kevalaṃ tava abhimānitvāda guṇeṣva aguṇa ucyate

हिन्दी अर्थ

प्रत्ूयाद् ब्रह्मणो धर्म त्यजेत् तं देशमात्मवान् यथावच्छास्त्रसम्पन्ना कस्तं देशं परित्यजेत्

English

Without beginning or end, endless, all-seeing, free of disease; by mere conceit he is said to have no quality among qualities.

अध्याय 12

श्लोक 293.40

गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतॊ गुणाः तस्माद एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः

guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kutò guṇāḥ tasmāda evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

हों, उस देशमें आत्मसम्मानकी इच्छा रखनेवाला कौन मनुष्य निवास करेगा? प्रदीप्तमिव चैलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत्

English

Qualities belong to one with qualities; how for one without quality? So those who see qualities know.

अध्याय 12

श्लोक 293.41

यदा तवैष गुणान सर्वान पराकृतान अभिमन्यते तदा स गुणवान एव परमेणानुपश्यति

yadā tavaiṣa guṇāna sarvāna parākṛtāna abhimanyate tadā sa guṇavāna eva parameṇānupaśyati

हिन्दी अर्थ

उस देशको कौन नहीं त्याग देगा?

English

But when this one thinks all these qualities of nature are his, then he, though endowed with qualities, sees by the supreme.

अध्याय 12

श्लोक 293.42

यत तद बुद्धेः परं पराहुः सांख्या यॊगाश च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञम अबुद्ध परिवर्जनात

yata tada buddheḥ paraṃ parāhuḥ sāṃkhyā yògāśa ca sarvaśaḥ budhyamānaṃ mahāprājñama abuddha parivarjanāta

हिन्दी अर्थ

भवेत् तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु व्यवधावेत् ततस्तूर्ण ससर्पाच्छशएणादिव

English

What is beyond intellect, the Sankhyas and yogis all say, the greatly wise one who is awake, by the avoidance of the unawake.

अध्याय 12

श्लोक 293.43

अप्रबुद्धम अथाव्यक्तं सगुणं पराहुर ईश्वरम निर्गुणं चेश्वरं नित्यम अधिष्ठातारम एव च

aprabuddhama athāvyaktaṃ saguṇaṃ parāhura īśvarama nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityama adhiṣṭhātārama eva ca

हिन्दी अर्थ

आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मन:

English

The unawakened unmanifest they call the lord with qualities, and the lord without qualities, eternal, and the overseer.

अध्याय 12

श्लोक 293.44

परकृतेश च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययॊगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः

parakṛteśa ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ sāṃkhyayòge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कुटम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत् तद् राष्ट्रमात्मवान् लेते हैं, उस राष्ट्रको मनस्वी पुरुष अवश्य त्याग दे

English

The wise skilled in Sankhya and yoga who seek the highest understand the twenty-fifth of nature and the qualities.

अध्याय 12

श्लोक 293.45

यदा परबुद्धास तव अव्यक्तम अवस्था जन्म भीरवः बुध्यमानं परबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा

yadā parabuddhāsa tava avyaktama avasthā janma bhīravaḥ budhyamānaṃ parabudhyanti gamayanti samaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

त्यजेत् तद् राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम्

English

When the awakened, fearing the birth of the unmanifest state, awaken the one awakening, then they bring him to equality.

अध्याय 12

श्लोक 293.46

एतन निदर्शनं सम्यग असम्यग अनुदर्शनम बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां पृथक्पृथग अरिंदम

etana nidarśanaṃ samyaga asamyaga anudarśanama budhyamānāprabuddhābhyāṃ pṛthakpṛthaga ariṃdama

हिन्दी अर्थ

पुरुष कृतकृत्यकी भाँति स्वस्थचित्त होकर निवास करे चरेत् तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु

English

This illustration is right and the wrong view; of the awake and unawake it is separately, scourge of foes.

अध्याय 12

श्लोक 293.47

परस्परेणैतद उक्तं कषराक्षर निदर्शनम एकत्वम अक्षरं पराहुर नानात्वं कषरम उच्यते

paraspareṇaitada uktaṃ kaṣarākṣara nidarśanama ekatvama akṣaraṃ parāhura nānātvaṃ kaṣarama ucyate

हिन्दी अर्थ

जाता हो, वहाँ पुण्यशील श्रेष्ठ पुरुषोंक बीच विचरना और निवास करना चाहिए

English

Of each other, this illustration of the perishable and imperishable is told: they call oneness imperishable and manyness perishable.

अध्याय 12

श्लोक 293.48

पञ्चविंशति निष्ठॊ ऽयं यदासम्यक परवर्तते एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्य अदर्शनम

pañcaviṃśati niṣṭhò 'yaṃ yadāsamyaka paravartate ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpya adarśanama

हिन्दी अर्थ

अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद् दण्डधारणम् बिना विचारे निवास करना चाहिए

English

When this one who stands in the twenty-fifth proceeds rightly, his seeing is oneness and his non-seeing is manyness.

अध्याय 12

श्लोक 293.49

तत्त्वनिस्तत्त्वयॊर एतत पृथग एव निदर्शनम पञ्चविंशति सर्गं तु तत्त्वम आहुर मनीषिणः

tattvanistattvayòra etata pṛthaga eva nidarśanama pañcaviṃśati sargaṃ tu tattvama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अपास्य कामान् कामेशो वसेत् तत्राविचारयन्

English

This is a distinct illustration of the principled and the unprincipled; the wise call the creation of twenty-five the principle.

अध्याय 12

श्लोक 293.50

निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम आहुर निदर्शनम वर्गस्य वर्गम आचारं तत्त्वं तत्त्वात सनातनम

nistattvaṃ pañcaviṃśasya parama āhura nidarśanama vargasya vargama ācāraṃ tattvaṃ tattvāta sanātanama

हिन्दी अर्थ

न हि शव्यं प्रधानेन श्रेय: संख्यातुमात्मन:

English

They call the unprincipled the supreme illustration of the twenty-fifth; the group of the group, conduct, the principle, eternal from the principle."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।