Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 168/172 · श्लोक 336.1–336.82

पूर्ण अध्याय पाठ82 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 336.1

अहॊ हय एकान्तिनः सर्वान परीणाति भगवान हरिः विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति भगवान सवयम

ahò haya ekāntinaḥ sarvāna parīṇāti bhagavāna hariḥ vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti bhagavāna savayama

हिन्दी अर्थ

हितचिन्तक श्रीहरि तुम्हारे आश्रय हों 5भयदो मखभागहरोडस्तु शरणं स ते

English

from me in return a gift equal to what he gave me, thou shalt have to judge patiently and set us both on the right track.'

अध्याय 12

श्लोक 336.2

ये तु दग्धेन्धना लॊके पुण्यपापविवर्जिताः तेषां तवयाभिनिर्दिष्टा पारम्पर्यागता गतिः

ye tu dagdhendhanā lòke puṇyapāpavivarjitāḥ teṣāṃ tavayābhinirdiṣṭā pāramparyāgatā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुनोतियणो विराट्

English

[Janamejaya said:] Those in the world who have burnt their fuel, free of merit and sin: for them you have indicated the goal that has come down by tradition.

अध्याय 12

श्लोक 336.3

चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषॊत्तमम एकान्तिनस तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम

caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣòttamama ekāntinasa tu puruṣā gacchanti paramaṃ padama

हिन्दी अर्थ

सृजन्तं प्रथम वेदां श्वतुरश्चारुविग्रहान् रसां विविशतुस्तुर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ

English

In the fourth state they go to the Supreme Person; but the single-minded go to the highest state.

अध्याय 12

श्लोक 336.4

नूनम एकान्तधर्मॊ ऽयं शरेष्ठॊ नारायण परियः अगत्वा गतयस तिस्रॊ यद गच्छन्त्य अव्ययं हरिम

nūnama ekāntadharmò 'yaṃ śareṣṭhò nārāyaṇa pariyaḥ agatvā gatayasa tisrò yada gacchantya avyayaṃ harima

हिन्दी अर्थ

ते मे वेदा हताश्चक्षुरन्धो जातो5स्मि जागृहि

English

Surely this single-minded dharma is best and dear to Narayana, since they go to the imperishable Hari without going the three paths.

अध्याय 12

श्लोक 336.5

सहॊपनिषदान वेदान ये विप्राः सम्यग आस्थिताः पथन्ति विधिम आस्थाय ये चापि यति धर्मिणः

sahòpaniṣadāna vedāna ye viprāḥ samyaga āsthitāḥ pathanti vidhima āsthāya ye cāpi yati dharmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

त॑ दृष्टवा दानवेन्द्री तो महाहासममुख्चताम् अयं स पुरुष: श्वेत: शेते निद्रामुपागत:

English

The brahmins who rightly stand in the Vedas with the Upanishads, who recite by rule, and those who follow the dharma of ascetics,

अध्याय 12

श्लोक 336.6

तेभ्यॊ विशिष्टां जानामि गतिम एकान्तिनां नृणाम केनैष धर्मः कथितॊ देवेन ऋषिणापि वा

tebhyò viśiṣṭāṃ jānāmi gatima ekāntināṃ nṛṇāma kenaiṣa dharmaḥ kathitò devena ṛṣiṇāpi vā

हिन्दी अर्थ

ज्योतिषां च परं रूप॑ स्मृतं नारायणात्मकम्

English

I know the goal of single-minded men to be better than theirs. By what god or sage was this dharma told?

अध्याय 12

श्लोक 336.7

एकान्तिनां च का चर्या कदा चॊत्पादिता विभॊ एतन मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे

ekāntināṃ ca kā caryā kadā còtpāditā vibhò etana me saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिण: उन्हींको प्राप्त होती है, जो भगवानके अनन्य भक्त होते हैं

English

What is the conduct of the single-minded, and when was it produced, lord? Cut this doubt of mine; my curiosity is great.

अध्याय 12

श्लोक 336.8

[वैषम्पायन] समुपॊधेष्व अनीकेषु कुरु पाण्डवयॊर मृधे अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता सवयम

[vaiṣampāyana] samupòdheṣva anīkeṣu kuru pāṇḍavayòra mṛdhe arjune vimanaske ca gītā bhagavatā savayama

हिन्दी अर्थ

सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एब सनातन:

English

[Vaishampayana said:] When the armies stood ready in the battle of the Kurus and Pandavas, and Arjuna was dispirited, it was sung by the blessed one himself.

अध्याय 12

श्लोक 336.9

आगतिश च गतिश चैव पूर्वं ते कथिता मया गहनॊ हय एष धर्मॊ वै दुर्विज्ञेयॊ ऽकृतात्मभिः

āgatiśa ca gatiśa caiva pūrvaṃ te kathitā mayā gahanò haya eṣa dharmò vai durvijñeyò 'kṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पति:

English

The coming and the going were told to you by me before; this dharma is deep, hard to know for the unpractised.

अध्याय 12

श्लोक 336.10

संमितः सामवेदेन पुरैवादि युगे कृतः धार्यते सवयम ईशेन राजन नारायणेन ह

saṃmitaḥ sāmavedena puraivādi yuge kṛtaḥ dhāryate savayama īśena rājana nārāyaṇena ha

हिन्दी अर्थ

गतिमात्मगां सुकृतिनामृषीणाम्

English

"The king said, 'Why do you not accept payment that is sought to be made of the debt that is owing to thee? Do not delay, but accept payment of what thou knowest is thy due.'

अध्याय 12

श्लोक 336.11

एतम अर्थं महाराज पृष्ठः पार्थेन नारदः ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतॊः कृष्ण भीस्मयॊः

etama arthaṃ mahārāja pṛṣṭhaḥ pārthena nāradaḥ ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatòḥ kṛṣṇa bhīsmayòḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धया यतात्मभिरिदं सनातनम् षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो5ध्याय:

English

"Vikrita said, 'This one says that he owes me. I say unto him that what I gave I gave away. He doth not, therefore, owe me anything. Let him go whithersoever he wishes.'

अध्याय 12

श्लोक 336.12

गुरुणा च ममाप्य एष कथितॊ नृपसत्तम यथा तु कथितस तत्र नारदेन तथा शृणु

guruṇā ca mamāpya eṣa kathitò nṛpasattama yathā tu kathitasa tatra nāradena tathā śṛṇu

हिन्दी अर्थ

जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम्

English

"The king said, 'He is ready to give thee. Thou., however, art unwilling to take. This does not seem proper to me. I think that thou deservest punishment for this. There is little doubt in this.'

अध्याय 12

श्लोक 336.13

यदासीन मानसं जन्म नारायण मुखॊद्गतम बरह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः सवयम तेन धर्मेण कृतवान दैवं पित्र्यं च भारत

yadāsīna mānasaṃ janma nārāyaṇa mukhòdgatama barahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ savayama tena dharmeṇa kṛtavāna daivaṃ pitryaṃ ca bhārata

हिन्दी अर्थ

था, इस बातको भी जान लिया प्रवृत्ती च निवृत्ती च यो यथा परिकल्पित:

English

"Vikrita said, 'I made a gift to him, O royal sage! How can I take it back? If I am guilty in this, do thou pronounce the punishment, O puissant one.'

अध्याय 12

श्लोक 336.14

फेनपा ऋषयश चैव तं धर्मं परतिपेदिरे वैखानसाः फेनपेभ्यॊ धर्मम एतं परपेदिरे वैखानसेभ्यः सॊमस तु ततः सॊ ऽनतर्दधे पुनः

phenapā ṛṣayaśa caiva taṃ dharmaṃ paratipedire vaikhānasāḥ phenapebhyò dharmama etaṃ parapedire vaikhānasebhyaḥ sòmasa tu tataḥ sò 'natardadhe punaḥ

हिन्दी अर्थ

हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ

English

" Virupa said, 'If thou refusest to take when I am ready to give, this king will certainly punish thee, for he is an upholder of justice.'

अध्याय 12

श्लोक 336.15

यदासीच चाक्षुषं जन्म दवितीयं बरह्मणॊ नृप तदा पितामहात सॊमाद एतं धर्मम अजानत नारायणात्मकं राजन रुद्राय परददौ च सः

yadāsīca cākṣuṣaṃ janma davitīyaṃ barahmaṇò nṛpa tadā pitāmahāta sòmāda etaṃ dharmama ajānata nārāyaṇātmakaṃ rājana rudrāya paradadau ca saḥ

हिन्दी अर्थ

तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेछ्ठिना रूप॑ प्रभावं महतामपूर्व धीमतां वर

English

"Vikrita said, 'Solicited by him I gave him what was my own. How shall I now retake that? Thou mayst go away. Thou hast my leave.'

अध्याय 12

श्लोक 336.16

ततॊ यॊगस्थितॊ रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप वालखिल्यान ऋषीन सर्वान धर्मम एतम अपाथयत अन्तर्दधे ततॊ भूयस तस्य देवस्य मायया

tatò yògasthitò rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa vālakhilyāna ṛṣīna sarvāna dharmama etama apāthayata antardadhe tatò bhūyasa tasya devasya māyayā

हिन्दी अर्थ

करके ब्रह्माजीने क्या किया?

English

"The Brahmana said, 'Thou hast heard, O king, the words of these two. Do thou take without scruple that which I have pledged myself to give thee.'

अध्याय 12

श्लोक 336.17

तृतीयं बरह्मणॊ जन्म यदासीद वाचिकं महत तत्रैष धर्मः संभूतः सवयं नारायणान नृप

tṛtīyaṃ barahmaṇò janma yadāsīda vācikaṃ mahata tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ savayaṃ nārāyaṇāna nṛpa

हिन्दी अर्थ

कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम् कथयिष्यामि ते सर्व पुराणं वेदसम्मितम्

English

"The king said, 'This matter is, indeed, as deep (in importance) as an unfathomable pit. How will the pertinacity of this Reciter end? If I do not accept what has been given by this Brahmana, how shall I avoid being stained with a great sin?' The royal sage then said unto the two disputants, 'Go ye both, having won your respective objects. I should see that kingly duties, vested in me, may not become futile. It is settled that kings should observe the duties laid down for them. To my misfortune, however, the course of duties prescribed for Brahmanas has possessed my wretched self.' l

अध्याय 12

श्लोक 336.18

सुपर्णॊ नाम तम ऋषिः पराप्तवान पुरुषॊत्तमात तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च

suparṇò nāma tama ṛṣiḥ parāptavāna puruṣòttamāta tapasā vai sutaptena damena niyamena ca

हिन्दी अर्थ

श्र॒ुत्वाश्चशिरसो मूर्ति देवस्प हरिमेधस:

English

"The Brahmana said, 'Accept, O king! I owe thee. Thou didst solicit it, and I also have become pledged (to give thee). If, however, thou refuse to take, O monarch, I shall without doubt curse thee.'

अध्याय 12

श्लोक 336.19

तरिः परिक्रान्तवान एतत सुपर्णॊ धर्मम उत्तमम यस्मात तस्माद वरतं हय एतत तरिसौपर्णम इहॊच्यते

tariḥ parikrāntavāna etata suparṇò dharmama uttamama yasmāta tasmāda varataṃ haya etata tarisauparṇama ihòcyate

हिन्दी अर्थ

यत्तद् दर्शितवान् ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम् यत् किंचिदिह लोके वै देहसत्त्वं विशाम्पते

English

"The king said, 'Fie on kingly duties, the settled conclusion about the operation of which is even such. I should, however, take what thou givest, for only this reason, viz., rendering the two courses of duty exactly equal. 2 This is my hand, that was never before (stretched forth for acceptance of gifts),

अध्याय 12

श्लोक 336.20

ऋग्वेदपाठपठितं वरतम एतद धि दुश्चरम सुपर्णाच चाप्य अधिगतॊ धर्म एष सनातनः

ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ varatama etada dhi duścarama suparṇāca cāpya adhigatò dharma eṣa sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले

English

This vow, recited in the reading of the Rig Veda, is hard to practise; this eternal dharma was also gained from Suparna.

अध्याय 12

श्लोक 336.21

वायुना दविपदां शरेष्ठ परथितॊ जगद आयुषा वायॊः सकाशात पराप्तश च ऋषिभिर विघसाशिभिः

vāyunā davipadāṃ śareṣṭha parathitò jagada āyuṣā vāyòḥ sakāśāta parāptaśa ca ṛṣibhira vighasāśibhiḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते

English

It was made known by Vayu, best of the two-footed, the life of the world; it was gained from Vayu by sages who eat the remnants.

अध्याय 12

श्लोक 336.22

तेभ्यॊ महॊदधिश चैनं पराप्तवान धर्मम उत्तमम ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयॊ नारायण समाहितः

tebhyò mahòdadhiśa cainaṃ parāptavāna dharmama uttamama tataḥ sò 'natardadhe bhūyò nārāyaṇa samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तम एवाभवत् सर्व न प्राज्ायत किंचन तद्विश्चभावसंज्ञान्तं पौरुषी तनुमाश्रितम्

English

From them the great ocean gained this excellent dharma; then he vanished again, absorbed in Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 336.23

यदा भूयः शरवणजा सृष्टिर आसीन महात्मनः बरह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु

yadā bhūyaḥ śaravaṇajā sṛṣṭira āsīna mahātmanaḥ barahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

प्रकट करता है और विराट् शरीरका आश्रय लेकर रहता है

English

Listen to the recounting, tiger among men, of when there was again a creation, born of the ear, of the great Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 336.24

जगत सरष्टुमना देवॊ हरिर नारायणः सवयम चिन्तयाम आस पुरुषं जगत सर्ग करं परभुः

jagata saraṣṭumanā devò harira nārāyaṇaḥ savayama cintayāma āsa puruṣaṃ jagata sarga karaṃ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम त्रिगुणमय अव्यक्त जानना चाहिए

English

Wishing to create the world, the god Hari Narayana himself thought of the Person, the maker of the world's creation.

अध्याय 12

श्लोक 336.25

अथ चिन्तयतस तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः सृतः परजा सर्ग करॊ बरह्मा तम उवाच जगत्पतिः

atha cintayatasa tasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ sṛtaḥ parajā sarga karò barahmā tama uvāca jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः

English

Then, as he thought, from his ears a Person issued, Brahma the maker of creation, and the lord of the world spoke to him:

अध्याय 12

श्लोक 336.26

सृज परजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस तथा शरेयस तव विधास्यामि बलं तेजश च सुव्रत

sṛja parajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatasa tathā śareyasa tava vidhāsyāmi balaṃ tejaśa ca suvrata

हिन्दी अर्थ

तस्य चिन्तयत: सृष्टि महानात्मगुण: स्मृत: हिरण्यगर्भो भगवान् सर्वलोकपितामह:

English

"Create all creatures, son, from the mouth and from the feet; I shall ordain your good, strength and splendour, of good vows.

अध्याय 12

श्लोक 336.27

धर्मं च मत्तगृह्णीश्व सात्वतं नाम नामतः तेन सर्वं कृतयुगं सथापयस्व यथाविधि

dharmaṃ ca mattagṛhṇīśva sātvataṃ nāma nāmataḥ tena sarvaṃ kṛtayugaṃ sathāpayasva yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

एकस्तत्रा भवद् बिन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभ:

English

And take from me the dharma named Satvata; by that establish the whole Krita age by rule."

अध्याय 12

श्लोक 336.28

ततॊ बरह्मा नमश चक्रे देवाय हरि मेधसे धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम आरण्यकेन सहितं नारायण मुखॊद्गतम

tatò barahmā namaśa cakre devāya hari medhase dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgrahama āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇa mukhòdgatama

हिन्दी अर्थ

कठिनस्त्वपरो बिन्दु: कैटभो राजसस्तु सः बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ

English

Then Brahma bowed to the god of Hari's wisdom and received the best dharma with its secret and compendium, together with the Aranyaka, issued from Narayana's mouth.

अध्याय 12

श्लोक 336.29

उपदिश्य ततॊ धर्मं बरह्मणे ऽमिततेजसे तं कार्तयुगधर्माणं निराशीः कर्मसंज्ञितम जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं वयवस्थितम

upadiśya tatò dharmaṃ barahmaṇe 'mitatejase taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥ karmasaṃjñitama jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vayavasthitama

हिन्दी अर्थ

अपने हाथोंमें गदा लिये कमलनालका अनुसरण करते हुए आगे बढ़ने लगे

English

Having taught the dharma to Brahma of boundless splendour, the Krita-age dharma called action without desire, he went beyond darkness to where the unmanifest stands.

अध्याय 12

श्लोक 336.30

ततॊ ऽथ वरदॊ देवॊ बरह्मलॊकपितामहः असृजत स तदा लॊकान कृष्ट्नान सथावरजङ्गमान

tatò 'tha varadò devò barahmalòkapitāmahaḥ asṛjata sa tadā lòkāna kṛṣṭnāna sathāvarajaṅgamāna

हिन्दी अर्थ

ततो वचनमीशानं प्राह वेहैर्विनाकृत:

English

Then the boon-giving god, Brahma, grandfather of the world, created all worlds, moving and unmoving.

अध्याय 12

श्लोक 336.31

ततः परावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम ततॊ हि सात्वतॊ धर्मव्याप्य लॊकान अवस्थितः

tataḥ parāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubhama tatò hi sātvatò dharmavyāpya lòkāna avasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम् अन्धकारा हि मे लोका जाता वेहैर्विनाकृता:

English

Then the lovely Krita age began, at the beginning; and the Satvata dharma stood pervading the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 336.32

तेनैवाद्येन धर्मेण बरह्मा लॊकविसर्ग कृत पूजयाम आस देवेशं हरिं नारायणं परभुम

tenaivādyena dharmeṇa barahmā lòkavisarga kṛta pūjayāma āsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

लिये सम्पूर्ण लोक अन्धकारमय हो गये हैं

English

By that primal dharma Brahma, the creator of the worlds, worshipped the lord of gods Hari Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 336.33

धर्मप्रतिष्ठा हेतॊश च मनुं सवारॊचिषं ततः अध्यापयाम आस तदा लॊकानां हितकाम्यया

dharmapratiṣṭhā hetòśa ca manuṃ savāròciṣaṃ tataḥ adhyāpayāma āsa tadā lòkānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

अहो बत महद् दुःखं वेदनाशनजं मम को हि शोकार्णवे मग्नं मामितो5द्य समुद्धरेत्

English

For the establishment of dharma, he then taught it to Manu Svarochisha, wishing the good of the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 336.34

ततः सवारॊचिषः पुत्रं सवयं शङ्खपदं नृप अध्यापयत पुराव्यग्रः सर्वलॊकपतिर विभुः

tataḥ savāròciṣaḥ putraṃ savayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa adhyāpayata purāvyagraḥ sarvalòkapatira vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम

English

Then Svarochisha's son Shankhapada, king, was himself taught unperturbed by the all-pervading lord of the world.

अध्याय 12

श्लोक 336.35

ततः शङ्खपदश चापि पुत्रम आत्मजम औरसम दिशापालं सुधर्माणम अध्यापयत भारत ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयः पराप्ते तरेतायुगे पुनः

tataḥ śaṅkhapadaśa cāpi putrama ātmajama aurasama diśāpālaṃ sudharmāṇama adhyāpayata bhārata tataḥ sò 'natardadhe bhūyaḥ parāpte taretāyuge punaḥ

हिन्दी अर्थ

अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयम्भुव: चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत् पुरातनम्

English

Then Shankhapada taught his own son, Sudharman, guardian of the quarter, Bharata; then he vanished again, and the Treta age came.

अध्याय 12

श्लोक 336.36

नासिक्य जन्मनि पुरा बरह्मणः पार्थिवॊत्तमम धर्मम एतं सवयं देवॊ हरिर नारायणः परभुः उज्जगारारविन्दाक्षॊ बरह्मणः पश्यतस तदा

nāsikya janmani purā barahmaṇaḥ pārthivòttamama dharmama etaṃ savayaṃ devò harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ ujjagārāravindākṣò barahmaṇaḥ paśyatasa tadā

हिन्दी अर्थ

त्वत्त: श्रवणजं चापि चतुर्थ जन्म मे विभो

English

In Brahma's nose-born birth long ago, the god Hari Narayana, the lotus-eyed lord, himself brought up this dharma, best of kings, as Brahma watched.

अध्याय 12

श्लोक 336.37

सनत्कुमारॊ भगवांस ततः पराधीतवान नृप सनत्कुमाराद अपि च वीरणॊ वै परजापतिः कृतादौ कुरुशार्दूल धर्मम एतम अधीतवान

sanatkumārò bhagavāṃsa tataḥ parādhītavāna nṛpa sanatkumārāda api ca vīraṇò vai parajāpatiḥ kṛtādau kuruśārdūla dharmama etama adhītavāna

हिन्दी अर्थ

अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्त: षछ्॑ विनिर्मितम् आपके द्वारा ब्रह्माण्डसे उत्पन्न किया गया। वह मेरा छठा जन्म था

English

The blessed Sanatkumara then studied it, king; and from Sanatkumara the Prajapati Virana studied this dharma at the start of the Krita age, tiger of the Kurus.

अध्याय 12

श्लोक 336.38

वीरणश चाप्य अधीत्यैनं रौच्याय मनवे ददौ रौच्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे

vīraṇaśa cāpya adhītyainaṃ raucyāya manave dadau raucyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase

हिन्दी अर्थ

सर्गे सर्गे हाहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित

English

And Virana, having studied it, gave it to Manu Raucya; Raucya to his pure son of good vows and good wisdom.

अध्याय 12

श्लोक 336.39

कुक्षि नाम्ने ऽथ परददौ दिशां पालाय धर्मिणे ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयॊ नारायण मुखॊद्गतः

kukṣi nāmne 'tha paradadau diśāṃ pālāya dharmiṇe tataḥ sò 'natardadhe bhūyò nārāyaṇa mukhòdgataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्येक कल्पमें आपका पुत्र होकर प्रकट होता हूँ त्वमीश्वरः स्वभावश्च स्वयम्भू: पुरुषोत्तम

English

Then he gave it to the righteous guardian of the quarter named Kukshi; then it vanished again, issued from Narayana's mouth.

अध्याय 12

श्लोक 336.40

अन्दजे जन्मनि पुनर बरह्मणे हरि यॊनये एष धर्मः समुद्भूतॊ नारायण मुखात पुनः

andaje janmani punara barahmaṇe hari yònaye eṣa dharmaḥ samudbhūtò nārāyaṇa mukhāta punaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुत: स भगवान् पुरुष: सर्वतोमुख: ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थित:

English

In the egg-born birth, again, this dharma arose again from Narayana's mouth for Brahma, whose womb is Hari.

अध्याय 12

श्लोक 336.41

गृहीतॊ बरह्मणा राजन परयुक्तश च यथाविधि अध्यापिताश च मुनयॊ नाम्ना बर्हिषदॊ नृप

gṛhītò barahmaṇā rājana parayuktaśa ca yathāvidhi adhyāpitāśa ca munayò nāmnā barhiṣadò nṛpa

हिन्दी अर्थ

केशाश्वास्याभवन् दीर्घा रवेरंशुसमप्रभा:

English

Taken by Brahma, O king, and duly applied, it was taught to the sages named Barhishads, king.

अध्याय 12

श्लोक 336.42

बर्हिषद्भ्यश च संक्रान्तः सामवेदान्तगं दविजम जयेष्ठं नाम्नाभिविख्यातं जयेष्ठ साम वरतॊ हरिः

barhiṣadbhyaśa ca saṃkrāntaḥ sāmavedāntagaṃ davijama jayeṣṭhaṃ nāmnābhivikhyātaṃ jayeṣṭha sāma varatò hariḥ

हिन्दी अर्थ

गड़ा सरस्वती श्रोण्यौ भ्रुवावास्तां महोदधी ३० कारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जि्ना च निर्मिता

English

From the Barhishads it passed to the twice-born Jyeshtha, master of the end of the Sama Veda, famous by name, Hari fixed on the Jyeshtha Sama vow.

अध्याय 12

श्लोक 336.43

जयेष्ठाच चाप्य अनुसंक्रान्तॊ राजानम अविकम्पनम अन्तर्दधे ततॊ राजन एष धर्मः परभॊर हरेः

jayeṣṭhāca cāpya anusaṃkrāntò rājānama avikampanama antardadhe tatò rājana eṣa dharmaḥ parabhòra hareḥ

हिन्दी अर्थ

एतद्धयशिर: कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम्

English

From Jyeshtha it passed to King Avikampana, and then, O king, this dharma of the lord Hari vanished.

अध्याय 12

श्लोक 336.44

यद इदं सप्तमं जन्म पद्मजं बरह्मणॊ नृप तत्रैष धर्मः कथितः सवयं नारायणेन हि

yada idaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ barahmaṇò nṛpa tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ savayaṃ nārāyaṇena hi

हिन्दी अर्थ

रसां पुनः प्रविष्ट क्ष योगं परममास्थित: ओर फैल गयी, जो समस्त प्राणियोंके लिये गुणकारक थी

English

In this seventh birth of Brahma, the lotus-born, O king, this dharma was told there by Narayana himself.

अध्याय 12

श्लोक 336.45

पितामहाय शुद्धाय युगादौ लॊकधारिणे पितामहश च दक्षाय धर्मम एतं पुरा ददौ

pitāmahāya śuddhāya yugādau lòkadhāriṇe pitāmahaśa ca dakṣāya dharmama etaṃ purā dadau

हिन्दी अर्थ

ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्ू समयबन्धनान्

English

To the pure grandfather, at the start of the age, the bearer of the world, and the grandfather long ago gave this dharma to Daksha.

अध्याय 12

श्लोक 336.46

ततॊ जयेष्ठे तु दौहित्रे परादाद दक्षॊ नृपॊत्तम आदित्ये सवितुर जयेष्ठे विवस्वाञ जगृहे ततः

tatò jayeṣṭhe tu dauhitre parādāda dakṣò nṛpòttama āditye savitura jayeṣṭhe vivasvāña jagṛhe tataḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे राजन् देवो हयशिरोधर: प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गत:

English

Then Daksha gave it to the eldest of his daughter's sons, best of kings, to Aditya Savitri's eldest, and Vivasvan took it.

अध्याय 12

श्लोक 336.47

तरेतायुगादौ च पुनर विवस्वान मनवे ददौ मनुश च लॊकभूत्य अर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ

taretāyugādau ca punara vivasvāna manave dadau manuśa ca lòkabhūtya arthaṃ sutāyekṣvākave dadau

हिन्दी अर्थ

पुनराजम्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां च तो

English

At the start of the Treta age Vivasvan again gave it to Manu, and Manu gave it to his son Ikshvaku for the good of the world.

अध्याय 12

श्लोक 336.48

इक्ष्वाकुणा च कथितॊ वयाप्य लॊकान अवस्थितः गमिष्यति कषयान्ते च पुनर नारायणं नृप

ikṣvākuṇā ca kathitò vayāpya lòkāna avasthitaḥ gamiṣyati kaṣayānte ca punara nārāyaṇaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् भूयो5प्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम्

English

Told by Ikshvaku, it stays pervading the worlds, and at the end of the age, O king, it will go again to Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 336.49

वरतिनां चापि यॊ धर्मः स ते पूर्वं नृपॊत्तम कथितॊ हरि गीतासु समासविधि कल्पितः

varatināṃ cāpi yò dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpòttama kathitò hari gītāsu samāsavidhi kalpitaḥ

हिन्दी अर्थ

शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते

English

The dharma of those with vows, which I told you before, best of kings, was ordained in the Hari Gita in a concise rule.

अध्याय 12

श्लोक 336.50

नारदेन तु संप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः एष धर्मॊ जगन्नाथात साक्षान नारायणान नृप

nāradena tu saṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ eṣa dharmò jagannāthāta sākṣāna nārāyaṇāna nṛpa

हिन्दी अर्थ

युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तम:

English

This dharma with its secret and compendium was received by Narada directly from the lord of the world Narayana, O king.

अध्याय 12

श्लोक 336.51

एवम एष महान धर्म आद्यॊ राजन सनातनः दुर्विज्ञेयॊ दुष्करश च सात्वतैर धार्यते सदा

evama eṣa mahāna dharma ādyò rājana sanātanaḥ durvijñeyò duṣkaraśa ca sātvataira dhāryate sadā

हिन्दी अर्थ

अथ युद्धे समभवत् तयोनारायणस्य वै शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मण: पुरुषोत्तम:

English

Thus this great dharma, primal and eternal, O king, hard to know and hard to practise, is always borne by the Satvatas.

अध्याय 12

श्लोक 336.52

धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा अहिंसा धर्मयुक्तेन परीयते हरिर ईश्वरः

dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā ahiṃsā dharmayuktena parīyate harira īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

निर्ममे स तदा लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजड्रमान्

English

By this knowledge of dharma, with well-applied action joined with non-violence and dharma, Hari the lord is pleased.

अध्याय 12

श्लोक 336.53

एकव्यूह विभागॊ वा कव चिद दविव्यूह संज्ञितः तरिव्यूहश चापि संख्यातश चतुर्व्यूहश च दृश्यते

ekavyūha vibhāgò vā kava cida davivyūha saṃjñitaḥ tarivyūhaśa cāpi saṃkhyātaśa caturvyūhaśa ca dṛśyate

हिन्दी अर्थ

तत्रैवान्तर्दधे देवों यत एवागतो हरि: पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थ तामेव विदधे तनुम्

English

The division is sometimes of one arrangement, sometimes called twofold, and counted threefold, and seen fourfold.

अध्याय 12

श्लोक 336.54

हरिर एव हि कषेत्रज्ञॊ निर्ममॊ निष्कलस तथा जीवश च सर्वभूतेषु पञ्च भूतगुणातिगः

harira eva hi kaṣetrajñò nirmamò niṣkalasa tathā jīvaśa ca sarvabhūteṣu pañca bhūtaguṇātigaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने पुनः प्रवृत्तिधर्मका प्रचार करनेके लिये ही उस शरीरको प्रकट किया था

English

Hari alone is the knower of the field, free of mine-ness and parts, and the soul in all beings, beyond the qualities of the five elements.

अध्याय 12

श्लोक 336.55

मनश च परथितं राजन पञ्चेन्द्रिय समीरणम एष लॊकनिधिर धीमान एष लॊकविसर्ग कृत

manaśa ca parathitaṃ rājana pañcendriya samīraṇama eṣa lòkanidhira dhīmāna eṣa lòkavisarga kṛta

हिन्दी अर्थ

पौराणमेतत् प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् रूप पुरातन एवं पुराण-प्रसिद्ध है

English

And mind is known, O king, as the mover of the five senses; he is the treasure of the world, the wise, the maker of creation.

अध्याय 12

श्लोक 336.56

अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणम एव च यथेच्छति तथा राजन करीदते पुरुषॊ ऽवययः

akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇama eva ca yathecchati tathā rājana karīdate puruṣò 'vayayaḥ

हिन्दी अर्थ

न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत् कदाचन

English

He is the non-doer and the doer, the effect and the cause; as he wishes, king, so the imperishable Person plays.

अध्याय 12

श्लोक 336.57

एष एकान्ति धर्मस ते कीर्तितॊ नृपसत्तम मया गुरु परसादेन दुर्विज्ञेयॊ ऽकृतात्मभिः एकान्तिनॊ हि पुरुषा दुर्लभा बहवॊ नृप

eṣa ekānti dharmasa te kīrtitò nṛpasattama mayā guru parasādena durvijñeyò 'kṛtātmabhiḥ ekāntinò hi puruṣā durlabhā bahavò nṛpa

हिन्दी अर्थ

पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि तपो नारायणपरं नारायणपरा गति:

English

This single-minded dharma has been told to you, best of kings, by me through my teacher's grace, hard to know for the unpractised; single-minded men are rare, O king, and many.

अध्याय 12

श्लोक 336.58

यद्य एकान्तिभिर आकीर्णं जगत सयात कुरुनन्दन अहिंसकैर आत्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः भवेत कृतयुगप्राप्तिर आशीः कर्म विवर्जितैः

yadya ekāntibhira ākīrṇaṃ jagata sayāta kurunandana ahiṃsakaira ātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ bhaveta kṛtayugaprāptira āśīḥ karma vivarjitaiḥ

हिन्दी अर्थ

परम फल भगवान् नारायण ही हैं तथा नारायणकी प्राप्ति ही सर्वोत्तम गति है

English

If the world were filled with the single-minded, non-violent, knowers of the self, delighting in the good of all beings, then the Krita age would come, free of wishes and action.

अध्याय 12

श्लोक 336.59

एवं स भगवान वयासॊ गुरुर मम विशां पते कथयाम आस धर्मज्ञॊ धर्मराज्ञे दविजॊत्तमः

evaṃ sa bhagavāna vayāsò gurura mama viśāṃ pate kathayāma āsa dharmajñò dharmarājñe davijòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणपरो धर्म: पुनरावृत्तिदुर्लभ: नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतम: स्मृत:

English

Thus the blessed Vyasa, my teacher, O lord of men, best of the twice-born, knower of dharma, told it to the king of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 336.60

ऋषीणां संनिधौ राजञ शृण्वतॊः कृष्ण भीस्मयॊः तस्याप्य अकथयत पूर्वं नारदः सुमहातपः

ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājaña śṛṇvatòḥ kṛṣṇa bhīsmayòḥ tasyāpya akathayata pūrvaṃ nāradaḥ sumahātapaḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसम्भव: नारायणके ही अश्रित हैं

English

In the presence of the sages, O king, as Krishna and Bhishma listened, and Narada of great austerity had earlier told it to him.

अध्याय 12

श्लोक 336.61

देवं परमकं बरह्म शवेतं चन्द्राभम अच्युतम यत्र चैकान्तिनॊ यान्ति नारायण परायनाः

devaṃ paramakaṃ barahma śavetaṃ candrābhama acyutama yatra caikāntinò yānti nārāyaṇa parāyanāḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणपरं सांख्यं योगो नारायणात्मक:

English

The supreme god, Brahman, white, moon-bright, unfallen, where the single-minded go, with Narayana as their supreme refuge.

अध्याय 12

श्लोक 336.62

[जनमेजय] एवं बहुविधं धर्मं परतिबुद्धैर निषेवितम न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नाना वरते सथिताः

[janamejaya] evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ paratibuddhaira niṣevitama na kurvanti kathaṃ viprā anye nānā varate sathitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वभावश्चैव कर्माणि हैवं येषां च कारणम् तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभि: सर्वतोमुखै:

English

[Janamejaya said:] If this dharma of many kinds is practised by the awakened, why do other brahmins, standing in various vows, not practise it?

अध्याय 12

श्लोक 336.63

[वैषम्पायन] तिस्रः परकृतयॊ राजन देहबन्धेषु निर्मिताः सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत

[vaiṣampāyana] tisraḥ parakṛtayò rājana dehabandheṣu nirmitāḥ sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata

हिन्दी अर्थ

मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते

English

[Vaishampayana said:] Three natures, O king, are made in the bonds of bodies: sattvic, rajasic and tamasic, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 336.64

देहबन्धेषु पुरुषः शरेष्ठः कुरुकुलॊद्वह सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन मॊक्षार्थ निश्चितः

dehabandheṣu puruṣaḥ śareṣṭhaḥ kurukulòdvaha sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhavena mòkṣārtha niścitaḥ

हिन्दी अर्थ

दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत् सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते

English

In the bonds of bodies, lifter of the Kuru line, the best person is the sattvic, tiger among men, who is resolved on liberation.

अध्याय 12

श्लोक 336.65

अत्रापि स विजानाति पुरुषं बरह्म वर्तिनम नारायण परॊ मॊक्षस ततॊ वै सात्त्विकः समृतः

atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ barahma vartinama nārāyaṇa parò mòkṣasa tatò vai sāttvikaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यन्ति नित्यं पुरुष गुणाधिकम्

English

Here too he knows the Person present in Brahman; liberation is supremely Narayana, so the sattvic is remembered.

अध्याय 12

श्लोक 336.66

मनीसितं च पराप्नॊति चिन्तयन पुरुषॊत्तमम एकान्तभक्तिः सततं नारायण परायनः

manīsitaṃ ca parāpnòti cintayana puruṣòttamama ekāntabhaktiḥ satataṃ nārāyaṇa parāyanaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तचत्वारिंशद्धिकत्रिशततमो ध्याय: तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारम्पर्यागता गति:

English

He attains what he wishes, contemplating the Supreme Person, with single-minded devotion constantly, intent on Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 336.67

मनीसिनॊ हि ये के चिद यतयॊ मॊक्षकाङ्क्षिणः तेषां वै छिन्नतृष्णानां यॊगक्षेम वहॊ हरिः

manīsinò hi ye ke cida yatayò mòkṣakāṅkṣiṇaḥ teṣāṃ vai chinnatṛṣṇānāṃ yògakṣema vahò hariḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम्

English

For whatever wise ascetics long for liberation, whose thirst is cut, Hari carries their winning and keeping.

अध्याय 12

श्लोक 336.68

जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन मधुसूदनः सात्त्विकस तु स विज्ञेयॊ भवेन मॊक्षे च निश्चितः

jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyena madhusūdanaḥ sāttvikasa tu sa vijñeyò bhavena mòkṣe ca niścitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लेते हैं अगत्वा गतयस्तिस््रो यद् गच्छत्यव्ययं हरिम्

English

The person whom, as he is born, Madhusudana sees is to be known as sattvic and is certain of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 336.69

सांख्ययॊगेन तुल्यॊ हि धर्म एकान्तसेवितः नारायणात्मके मॊक्षे ततॊ यान्ति परां गतिम

sāṃkhyayògena tulyò hi dharma ekāntasevitaḥ nārāyaṇātmake mòkṣe tatò yānti parāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

चौथी गतिमें पहुँचकर अविनाशी श्रीहरिको प्राप्त कर लेते हैं

English

Dharma practised single-mindedly is equal to Sankhya and yoga; in liberation of Narayana's nature, they go to the highest goal.

अध्याय 12

श्लोक 336.70

नारायणेन दृष्टश च परतिबुद्धॊ भवेत पुमान एवम आत्मेच्छया राजन परतिबुद्धॊ न जायते

nārāyaṇena dṛṣṭaśa ca paratibuddhò bhaveta pumāna evama ātmecchayā rājana paratibuddhò na jāyate

हिन्दी अर्थ

एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे

English

A man seen by Narayana becomes awakened; thus, by the will of the self, O king, the awakened is not born.

अध्याय 12

श्लोक 336.71

राजसी तामसी चैव वयामिश्रे परकृतीस्मृते तद आत्मकं हि पुरुषं जायमानं विशां पते परवृत्ति लक्षणैर युक्तं नावेक्षति हरिः सवयम

rājasī tāmasī caiva vayāmiśre parakṛtīsmṛte tada ātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃ pate paravṛtti lakṣaṇaira yuktaṃ nāvekṣati hariḥ savayama

हिन्दी अर्थ

भगवानने उन्हें गीतामें इस धर्मका उपदेश दिया गहनो ह्ोष धर्मों वै दुर्विज्ञेयोडकृतात्मभि:

English

Rajasic and tamasic natures are remembered as mixed; the person of that nature, lord of men, when being born, joined with marks of action, Hari himself does not regard.

अध्याय 12

श्लोक 336.72

पश्यत्य एनं जायमानं बरह्मा लॊकपितामहः रजसा तमसा चैव मानुषं समभिप्लुतम

paśyatya enaṃ jāyamānaṃ barahmā lòkapitāmahaḥ rajasā tamasā caiva mānuṣaṃ samabhiplutama

हिन्दी अर्थ

अजितात्मा पुरुषोंके लिये दुर्गम है

English

Brahma, grandfather of the world, sees him as he is born, a man overwhelmed by rajas and tamas.

अध्याय 12

श्लोक 336.73

कामं देवाश च ऋषयः सत्त्वस्था नृपसत्तम हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततॊ वैकारिकाः समृताः

kāmaṃ devāśa ca ṛṣayaḥ sattvasthā nṛpasattama hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tatò vaikārikāḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

धार्यते स्वयमीशेन राजन् नारायणेन च है। स्वयं जगदीश्वर भगवान् नारायण ही इस धर्मको धारण करते हैं

English

Gods and sages standing in sattva, best of kings, by choice, lacking subtle sattva, are then remembered as modified.

अध्याय 12

श्लोक 336.74

[जनमेजय] कथं वैकारिकॊ गच्छेत पुरुषः पुरुषॊत्तमम

[janamejaya] kathaṃ vaikārikò gaccheta puruṣaḥ puruṣòttamama

हिन्दी अर्थ

ऋषिमध्ये महाभाग: शृण्वतो: कृष्णभीष्मयो:

English

[Janamejaya said:] How would the modified person go to the Supreme Person?

अध्याय 12

श्लोक 336.75

[वैषम्पायन] सुसूक्ष्म सत्त्वसंयुक्तं संयुक्क्तं तरिभिर अक्षरैः पुरुषः पुरुषं गच्छेन निष्क्रियः पञ्चविंशकम

[vaiṣampāyana] susūkṣma sattvasaṃyuktaṃ saṃyukktaṃ taribhira akṣaraiḥ puruṣaḥ puruṣaṃ gacchena niṣkriyaḥ pañcaviṃśakama

हिन्दी अर्थ

था। उस समय श्रीकृष्ण और भीष्म भी इस विषयको सुन रहे थे यथा तत् कथित तत्र नारदेन तथा शृणु

English

[Vaishampayana said:] Joined with very subtle sattva, joined with the three letters, the person, inactive, goes to the twenty-fifth Person.

अध्याय 12

श्लोक 336.76

एवम एकं सांक्य यॊगं वेदारण्यकम एव च परस्पराङ्गान्य एतानि पञ्चरात्रं च कथ्यते एष एकान्तिनां धर्मॊ नारायण परात्मकः

evama ekaṃ sāṃkya yògaṃ vedāraṇyakama eva ca parasparāṅgānya etāni pañcarātraṃ ca kathyate eṣa ekāntināṃ dharmò nārāyaṇa parātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण: पृथिवीपाल तदा नारायण: स्वयम्

English

Thus Sankhya and yoga, the Veda and Aranyaka are one; these are mutual limbs, and the Pancharatra is told. This is the dharma of the single-minded, of Narayana's highest nature.

अध्याय 12

श्लोक 336.77

यथा समुद्रात परसृता जलौघास; तम एव राजन पुनर आविशन्ति इमे तथा जञानमहाजलौघा; नारायणं वै पुनर आविशन्ति

yathā samudrāta parasṛtā jalaughāsa; tama eva rājana punara āviśanti ime tathā jañānamahājalaughā; nārāyaṇaṃ vai punara āviśanti

हिन्दी अर्थ

वैखानसे भ्य: सोमस्तु तत: सोडच्तर्दथे पुन: अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्थ मायया

English

As floods of water issued from the ocean enter it again, O king, so these great floods of knowledge enter Narayana again.

अध्याय 12

श्लोक 336.78

एष ते कथितॊ धर्मः सात्वतॊ यदुबान्धव कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्नॊषि भारत

eṣa te kathitò dharmaḥ sātvatò yadubāndhava kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaknòṣi bhārata

हिन्दी अर्थ

तत्रैष धर्म: सम्भूत: स्वयं नारायणान्नूप

English

This Satvata dharma has been told to you, kinsman of the Yadavas; practise it duly if you can, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 336.79

एवं हि सुमहाभागॊ नारदॊ गुरवे मम शवेतानां यतिनाम आह एकान्तगतिम अव्ययाम

evaṃ hi sumahābhāgò nāradò gurave mama śavetānāṃ yatināma āha ekāntagatima avyayāma

हिन्दी अर्थ

साक्षात् नारायणसे ही यह धर्म प्रकट हुआ तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च

English

Thus the greatly fortunate Narada told my teacher the imperishable single-minded goal of the white ascetics.

अध्याय 12

श्लोक 336.80

वयासश चाकथयत परीत्या धर्मपुत्राय धीमते स एवायं मया तुभ्यम आख्यातः परसृतॊ गुरॊः

vayāsaśa cākathayata parītyā dharmaputrāya dhīmate sa evāyaṃ mayā tubhyama ākhyātaḥ parasṛtò guròḥ

हिन्दी अर्थ

वायो: सकाशात् प्राप्तश्ष ऋषिभिर्विघसाशिभि: अन्तर्दधे ततो भूयो नारायणसमाहित:

English

Vyasa told it with affection to the wise son of Dharma; this same is what has been told to you by me, issued from my teacher.

अध्याय 12

श्लोक 336.81

इत्थं हि दुश्चरॊ धर्म एष पार्थिव सत्तम यथैव तवं तथैवान्ये न भजन्ति विमॊहिताः

itthaṃ hi duścarò dharma eṣa pārthiva sattama yathaiva tavaṃ tathaivānye na bhajanti vimòhitāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण: पुरुषव्यात्र तत्र कीर्तयत: शूणु

English

Thus this dharma is hard to practise, best of kings; as you, so others, bewildered, do not follow it.

अध्याय 12

श्लोक 336.82

कृष्ण एव हि लॊकानां भावनॊ मॊहनस तथा संहार कारकश चैव कारणं च विशां पते

kṛṣṇa eva hi lòkānāṃ bhāvanò mòhanasa tathā saṃhāra kārakaśa caiva kāraṇaṃ ca viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

चिन्तयामास पुरुष॑ जगत्सर्गकरं प्रभुम् चिन्तन किया, जो संसारकी सृष्टि करनेमें पूर्णतः समर्थ हो

English

Krishna alone is the cherisher and the bewilderer of the worlds, O lord of men, the destroyer, and the cause.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।