Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 160/172 · श्लोक 327.1–327.96

पूर्ण अध्याय पाठ96 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 327.1

[जनमेजय] कथं स भगवान देवॊ यज्ञेष्व अग्रहरः परभुः यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित तथा

[janamejaya] kathaṃ sa bhagavāna devò yajñeṣva agraharaḥ parabhuḥ yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavita tathā

हिन्दी अर्थ

अन्तर्धास्यति तत् सर्वमेतद् वः कथितं मया विसृज्य तानृषीन् सर्वान् कामपि प्रसृतो दिशम्

English

"Yudhishthira said, 'Thou hast said that as regards Reciters, they obtain this very high end. 1 1 beg to enquire whether this is their only end or there is any other to which they attain.'

अध्याय 12

श्लोक 327.2

निवृत्तं चास्थितॊ धर्मं कषेमी भागवत परियः परवृत्ति धर्मान विदधे स एव भगवान परभुः

nivṛttaṃ cāsthitò dharmaṃ kaṣemī bhāgavata pariyaḥ paravṛtti dharmāna vidadhe sa eva bhagavāna parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

गता निः:श्रेयसार्थ हि कदाचिद् दिशमुत्तराम्

English

[Janamejaya said:] The blessed lord himself, established in the dharma of withdrawal, secure, fond of devotees, ordains the dharmas of action.

अध्याय 12

श्लोक 327.3

कथं परवृत्ति धर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः कथं निवृत्ति धर्माश च कृता वयावृत्तबुद्धयः

kathaṃ paravṛtti dharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ kathaṃ nivṛtti dharmāśa ca kṛtā vayāvṛttabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेजोनिवास: स द्वीप इति वै मेनिरे वयम् अथ सूर्यसहस्रस्य प्रभां युगपदुत्थिताम्

English

How were the gods made worthy of shares in the dharmas of action, and how were the dharmas of withdrawal made, with minds turned away?

अध्याय 12

श्लोक 327.4

एतं नः संशयं विप्र छिन्धि गुह्यं सनातनम तवया नारायण कथा शरुता वै धर्मसंहिता

etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chindhi guhyaṃ sanātanama tavayā nārāyaṇa kathā śarutā vai dharmasaṃhitā

हिन्दी अर्थ

ततस्तदद्भुतं वाक्‍्यं निशम्यैवामृतोपमम्

English

Cut this doubt for us, brahmana, this hidden eternal matter; you have told the story of Narayana, joined with dharma.

अध्याय 12

श्लोक 327.5

इमे सब्रह्मका लॊकाः ससुरासुरमानवाः करियास्व अभ्युदयॊक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः मॊक्षश चॊक्तस तवया बरह्मन निर्वानं परमं सुखम

ime sabrahmakā lòkāḥ sasurāsuramānavāḥ kariyāsva abhyudayòktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ mòkṣaśa còktasa tavayā barahmana nirvānaṃ paramaṃ sukhama

हिन्दी अर्थ

मार्गगितो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान् वसु: त॑ दृष्टवा सहसायान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम्

English

These worlds with Brahma, with gods, asuras and men, are seen everywhere attached to the rites told for prosperity; and you have told of liberation, Brahmana, extinction, the supreme happiness.

अध्याय 12

श्लोक 327.6

ये च मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः ते सहस्रार्चिषं देवं परविशन्तीति शुश्रुमः

ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ te sahasrārciṣaṃ devaṃ paraviśantīti śuśrumaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां समाहितैः

English

We have heard that those who are freed here, free of merit and sin, enter the god of a thousand rays.

अध्याय 12

श्लोक 327.7

अहॊ हि दुरनुष्ठेयॊ मॊक्षधर्मः सनातनः यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्य भुजॊ ऽभवन

ahò hi duranuṣṭheyò mòkṣadharmaḥ sanātanaḥ yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavya bhujò 'bhavana

हिन्दी अर्थ

पातालमें जहाँ राजा वसु विराजमान थे, घुस गये उत्पपात नभस्तूर्ण तत्र चैनममुज्चत

English

Ah, the eternal dharma of liberation is hard to practise, leaving which all the gods became eaters of offerings to gods and ancestors.

अध्याय 12

श्लोक 327.8

किं नु बरह्मा च रुद्रश च शक्रश च बलभित परभुः सूर्यस ताराधिपॊ वायुर अग्निर वरुण एव च आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः

kiṃ nu barahmā ca rudraśa ca śakraśa ca balabhita parabhuḥ sūryasa tārādhipò vāyura agnira varuṇa eva ca ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

आभा दिखायी देती थी और कहीं-कहीं वैदूर्यममणिकी-सी छटा छिटक रही थी

English

Do Brahma, Rudra, Shakra the slayer of Bala, the sun, the lord of stars, wind, fire, Varuna, space, earth and the other dwellers of heaven

अध्याय 12

श्लोक 327.9

परलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम ततस तेनास्थिता मार्गं धरुवम अक्षयम अव्ययम

paralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitama tatasa tenāsthitā mārgaṃ dharuvama akṣayama avyayama

हिन्दी अर्थ

सनातन प्रभु हैं। आपका जो दर्शन हो गया, यही मेरे लिये सबसे बड़ा वरदान है उवाच वचन भूयो गच्छ नारद मा चिरम्

English

not know the dissolution that is made for themselves? Then by that they have taken the fixed, imperishable, unchanging way.

अध्याय 12

श्लोक 327.10

समृत्वा कालपरीमाणं परवृत्तिं ये समास्थिताः दॊषः कालपरीमाणे महान एष करियावताम

samṛtvā kālaparīmāṇaṃ paravṛttiṃ ye samāsthitāḥ dòṣaḥ kālaparīmāṇe mahāna eṣa kariyāvatāma

हिन्दी अर्थ

प्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनिं सनातनम्

English

"Bhishma said, 'Listen with concentrated attention, O puissant monarch, to the end that silent Reciters attain, and to the diverse kinds of hell into which they sink, O bull among men! That Reciter who does not at first conduct himself according to the method that has been laid down, and who cannot complete the ritual or course of discipline laid down, has to go to hell. 2 That Reciter who goes on without faith, who is not contented with his work, and who takes no pleasure in it, goes to hell, without doubt. They who follow the ritual with pride in their hearts, all go to hell. That Reciter who insults and disregards others has to go to hell. That man who betakes himself to silent recitation under the influence of stupefaction and from desire of fruit, obtains all those things upon which his heart becomes set. 3 That Reciter whose heart becomes set upon the attributes that go by the name of divinity, has to incur hell and never becomes freed from it. 4 That Reciter who betakes himself to recitation under the influence of attachments (to earthly objects such as wealth, wives etc.) obtain those objects upon which their hearts are set. That Reciter of wicked understanding and uncleansed soul who sets himself to his work with an unstable mind, obtains an unstable end or goes into hell. That Reciter who is not endued with wisdom and who is foolish, becomes stupefied or deluded; and in consequence of such delusion

अध्याय 12

श्लोक 327.11

एतन मे संशयं विप्र हृदि शल्यम इवार्पितम छिन्धीतिहास कथनात परं कौतूहलं हि मे

etana me saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyama ivārpitama chindhītihāsa kathanāta paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

ऋषिश्रेष्ठक्ष कपिल: शालिहोत्रपिता स्मृत: कण्वोथ देवहोत्रश्न एते षोडश कीर्तिता:

English

Cut this doubt of mine, brahmana, planted in my heart like a thorn, by telling the Itihasa; my curiosity is great.

अध्याय 12

श्लोक 327.12

कथं भागहराः परॊक्ता देवताः करतुषु दविज किमर्थं चाध्वरे बरह्मन्न इज्यन्ते तरिदिवौकसः

kathaṃ bhāgaharāḥ paròktā devatāḥ karatuṣu davija kimarthaṃ cādhvare barahmanna ijyante taridivaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

न तत्र पशुघातो5भूत् स राजैवं स्थितो5भवत्

English

How were the gods said to be sharers in the rites, twice-born, and why are the dwellers of heaven worshipped at sacrifices, Brahmana?

अध्याय 12

श्लोक 327.13

ये च भागं परगृह्णन्ति यज्ञेषु दविजसत्तम ते यजन्तॊ महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै

ye ca bhāgaṃ paragṛhṇanti yajñeṣu davijasattama te yajantò mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai

हिन्दी अर्थ

आरण्यकपदोदभूता भागास्तत्रोपकल्पिता: साक्षात् तं दर्शयामास सोदृश्यो5न्येन केनचित्

English

And those who take a share at sacrifices, best of the twice-born, when they sacrifice with great sacrifices, to whom do they give a share?

अध्याय 12

श्लोक 327.14

[वैषम्पायन] अहॊ गूढतमः परश्नस तवया पृष्टॊ जनेश्वर नातप्त तपसा हय एष नावेद विदुषा तथा नापुराणविदा चापि शक्यॊ वयाहर्तुम अञ्जसा

[vaiṣampāyana] ahò gūḍhatamaḥ paraśnasa tavayā pṛṣṭò janeśvara nātapta tapasā haya eṣa nāveda viduṣā tathā nāpurāṇavidā cāpi śakyò vayāhartuma añjasā

हिन्दी अर्थ

दर्शन दिया; परंतु दूसरे किसीको उनका दर्शन नहीं हुआ

English

[Vaishampayana said:] Ah, lord of men, a most hidden question has been asked by you; it cannot be answered easily by one who has not practised austerity, nor by one ignorant of the Veda, nor one ignorant of the Puranas.

अध्याय 12

श्लोक 327.15

हन्त ते कथयिष्यामि यन मे पृष्ठः पुरा गुरुः कृष्णद्वैपायनॊ वयासॊ वेद वयासॊ महान ऋषिः

hanta te kathayiṣyāmi yana me pṛṣṭhaḥ purā guruḥ kṛṣṇadvaipāyanò vayāsò veda vayāsò mahāna ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा और उसे सूँघकर अपने अधीन कर लिया

English

Come, I shall tell you what I asked of my teacher long ago, Krishna Dvaipayana Vyasa, the great sage who arranged the Veda.

अध्याय 12

श्लोक 327.16

सुमन्तुर जैमिनिश चैव पैलश च सुदृध वरतः अहं चतुर्थः शिष्यॊ वै पञ्चमश च शुकः समृतः

sumantura jaiminiśa caiva pailaśa ca sudṛdha varataḥ ahaṃ caturthaḥ śiṣyò vai pañcamaśa ca śukaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशं घ्नन् खुच: पातै रोषादश्रूण्यवर्तयत्

English

Sumantu, Jaimini, Paila of firm vows, I as the fourth pupil, and Shuka remembered as the fifth.

अध्याय 12

श्लोक 327.17

एतान समागतान सर्वान पञ्च शिष्यान दमान्वितान शौचाचार समायुक्ताञ जितक्रॊधाञ जितेन्द्रियान

etāna samāgatāna sarvāna pañca śiṣyāna damānvitāna śaucācāra samāyuktāña jitakròdhāña jitendriyāna

हिन्दी अर्थ

ग्राह्मुः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशय: किमर्थमिह न प्राप्तो दर्शनं स हरिरविंभु:

English

These five pupils gathered, self-controlled, joined with purity and good conduct, with anger conquered and senses mastered,

अध्याय 12

श्लोक 327.18

वेदान अध्यापयाम आस महाभारत पञ्चमान मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते

vedāna adhyāpayāma āsa mahābhārata pañcamāna merau girivare ramye siddhacāraṇasevite

हिन्दी अर्थ

प्रसादयामास मुनि सदस्यास्ते च सर्वश:

English

he taught the Vedas, with the Mahabharata as the fifth, on Meru, the best of mountains, lovely and frequented by Siddhas and Charanas.

अध्याय 12

श्लोक 327.19

तेषाम अभ्यस्यतां वेदान कदा चित संशयॊ ऽभवत एष वै यस तवया पृष्टस तेन तेषां परकीर्तितः ततः शरुतॊ मया चापि तवाख्येयॊ ऽदय भारत

teṣāma abhyasyatāṃ vedāna kadā cita saṃśayò 'bhavata eṣa vai yasa tavayā pṛṣṭasa tena teṣāṃ parakīrtitaḥ tataḥ śarutò mayā cāpi tavākhyeyò 'daya bhārata

हिन्दी अर्थ

नैष धर्म: कृतयुगे यस्त्वं रोषमचीकृथा: न शक्य: स त्वया द्रष्टमस्माभिर्वा बृहस्पते

English

As they were studying the Vedas, a doubt once arose among them; this is what you have now asked, and it was explained to them; I heard it then too, and must tell it to you today, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 327.20

शिष्याणां वचनं शरुत्वा सर्वाज्ञान तमॊनुदः पराशर सुतः शरीमान वयासॊ वाक्यम उवाच ह

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śarutvā sarvājñāna tamònudaḥ parāśara sutaḥ śarīmāna vayāsò vākyama uvāca ha

हिन्दी अर्थ

एकपादा: स्थिता: सम्यक् काष्ठ भूता: समाहिता: स देशो यत्र नस्तप्तं तप: परमदारुणम्

English

Hearing the pupils' words, the glorious Vyasa, Parashara's son, remover of the darkness of all ignorance, spoke.

अध्याय 12

श्लोक 327.21

मया हि सुमहत तप्तं तपः परमदारुणम भूतं भव्यं भविष्यच च जानीयाम इति सत्तमाः

mayā hi sumahata taptaṃ tapaḥ paramadāruṇama bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca jānīyāma iti sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

वरेण्यं वरदं तं वै देवदेवं सनातनम्

English

"I have practised a very great and most severe austerity, good ones, that I might know past, present and future.

अध्याय 12

श्लोक 327.22

तस्य मे तप्ततपसॊ निगृहीतेन्द्रियस्य च नारायण परसादेन कषीरॊदस्यानुकूलतः

tasya me taptatapasò nigṛhītendriyasya ca nārāyaṇa parasādena kaṣīròdasyānukūlataḥ

हिन्दी अर्थ

अथ व्रतस्यावभूथे वागुवाचाशरीरिणी सुतप्तं वस्तपो विप्रा: प्रसन्नेनान्तरात्मना

English

By Narayana's grace, for me of practised austerity and restrained senses, beside the Milk Ocean,

अध्याय 12

श्लोक 327.23

तरैकालिकम इदं जञानं परादुर्भूतं यथेप्सितम तच छृणुध्वं यथा जञानं वक्ष्ये संशयम उत्तमम यथावृत्तं हि कल्पादौ दृष्ठं मे जञानचक्षुषा

taraikālikama idaṃ jañānaṃ parādurbhūtaṃ yathepsitama taca chṛṇudhvaṃ yathā jañānaṃ vakṣye saṃśayama uttamama yathāvṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭhaṃ me jañānacakṣuṣā

हिन्दी अर्थ

क्षीरोदधेरुत्तरत: श्वेतद्वीपो महाप्रभ:

English

this threefold-time knowledge appeared as I wished. Hear it; as the knowledge is, I shall tell the excellent doubt, as it happened at the beginning of the age, seen by my eye of knowledge.

अध्याय 12

श्लोक 327.24

परमात्मेति यं पराहुः सांख्ययॊगविदॊ जनाः महापुरुष संज्ञां स लभते सवेन कर्मणा

paramātmeti yaṃ parāhuḥ sāṃkhyayògavidò janāḥ mahāpuruṣa saṃjñāṃ sa labhate savena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

एकान्तभावोपगतास्ते भक्ता: पुरुषोत्तमम् अनिन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दा: सुगन्धिन:

English

Him whom those who know Sankhya and yoga call the Supreme Self gets the name Great Person by his own deed.

अध्याय 12

श्लोक 327.25

तस्मात परसूतम अव्यक्तं परधानं तद विदुर बुधाः अव्यक्ताद वयक्तम उत्पन्नं लॊकसृष्ट्य अर्थम ईश्वरात

tasmāta parasūtama avyaktaṃ paradhānaṃ tada vidura budhāḥ avyaktāda vayaktama utpannaṃ lòkasṛṣṭya arthama īśvarāta

हिन्दी अर्थ

गच्छथ्वं तत्र मुनयस्तत्रात्मा मे प्रकाशित:

English

From him was born the unmanifest, which the wise know as Pradhana; from the unmanifest the manifest arose, from the lord, for the creation of the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 327.26

अनिरुद्धॊ हि लॊकेषु महान आत्मेति कथ्यते यॊ ऽसौ वयक्तत्वम आपन्नॊ निर्ममे च पितामहम सॊ ऽहंकार इति परॊक्तः सर्वतेजॊमयॊ हि सः

aniruddhò hi lòkeṣu mahāna ātmeti kathyate yò 'sau vayaktatvama āpannò nirmame ca pitāmahama sò 'haṃkāra iti paròktaḥ sarvatejòmayò hi saḥ

हिन्दी अर्थ

ततोअस्मद्दृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतोभवत् ततो नः प्रादुरभवद् विज्ञानं देवयोगजम्

English

Aniruddha is called in the worlds the Great Self; he who has reached manifestation and made the grandfather is called ego, for he is made wholly of splendour.

अध्याय 12

श्लोक 327.27

पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत

pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata

हिन्दी अर्थ

हमलोग भगवान्को सुगमतापूर्वक नहीं देख सकते

English

Earth, wind, space, water, and light as the fifth: these great elements, Bharata, are born of ego.

अध्याय 12

श्लोक 327.28

महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद गुणान निर्ममे पुनः भूतेभ्यश चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तॊ ऽसतताञ शृणु

mahābhūtāni sṛṣṭvātha tada guṇāna nirmame punaḥ bhūtebhyaśa caiva niṣpannā mūrtimantò 'satatāña śṛṇu

हिन्दी अर्थ

ततः पुनर्वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत् श्वेतांश्रन्द्रप्रतिकाशान् सर्वलक्षणलक्षितान्

English

Having created the great elements, he again made their qualities; hear of the embodied ones made from the elements.

अध्याय 12

श्लोक 327.29

मरीचिर अङ्गिराश चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठश च महात्मा वै मनुः सवायम्भुवस तथा जञेयाः परकृतयॊ ऽसतौ ता यासु लॊकाः परतिष्ठिताः

marīcira aṅgirāśa cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ vasiṣṭhaśa ca mahātmā vai manuḥ savāyambhuvasa tathā jañeyāḥ parakṛtayò 'satau tā yāsu lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

मानसो नाम स जपो जप्यते तैर्महात्मभि:

English

Marichi, Angiras, Atri, Pulastya, Pulaha, Kratu, the great-souled Vasishtha, and Manu Svayambhuva: these are to be known as the eight natures in which the worlds are established.

अध्याय 12

श्लोक 327.30

वेदान वेदाङ्गसंयुक्तान यज्ञान यज्ञाङ्गसंयुतान निर्ममे लॊकसिद्ध्यर्थं बरह्मा लॊकपितामहः अस्ताभ्यः परकृतिभ्यश च जातं विश्वम इदं जगत

vedāna vedāṅgasaṃyuktāna yajñāna yajñāṅgasaṃyutāna nirmame lòkasiddhyarthaṃ barahmā lòkapitāmahaḥ astābhyaḥ parakṛtibhyaśa ca jātaṃ viśvama idaṃ jagata

हिन्दी अर्थ

हुई। हमारी दृष्टि सहसा उस ओर खिंच गयी

English

Brahma, grandfather of the worlds, made the Vedas with their limbs and sacrifices with their parts for the success of the worlds; from the eight natures this universe was born.

अध्याय 12

श्लोक 327.31

रुद्रॊ रॊषात्मकॊ जातॊ दशान्यान सॊ ऽसृजत सवयम एकादशैते रुद्रास तु विकाराः पुरुषाः समृताः

rudrò ròṣātmakò jātò daśānyāna sò 'sṛjata savayama ekādaśaite rudrāsa tu vikārāḥ puruṣāḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सहिताश्चाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा द्रुतम् ततो हि वदतां तेषामश्रौष्म विपुलं ध्वनिम्

English

Rudra, of the nature of wrath, was born and himself created ten others; these eleven Rudras are remembered as modifications, persons.

अध्याय 12

श्लोक 327.32

ते रुद्राः परकृतिश चैव सर्वे चैव सुरर्षयः उत्पन्ना लॊकसिद्ध्यर्थं बरह्माणं समुपस्थिताः

te rudrāḥ parakṛtiśa caiva sarve caiva surarṣayaḥ utpannā lòkasiddhyarthaṃ barahmāṇaṃ samupasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

वयं तु तेजसा तस्य सहसा हृतचेतस:

English

Those Rudras and the nature, and all the divine sages, born for the success of the worlds, approached Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 327.33

वयं हि सृष्टा भगवंस तवया वै परभविष्णुना येन यस्मिन्न अधीकारे वर्तितव्यं पितामह

vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃsa tavayā vai parabhaviṣṇunā yena yasminna adhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha

हिन्दी अर्थ

एकस्तु शब्दो वितत: श्रुतो5स्माभिरुदीरित: नमस्तेस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज

English

"We have been created by you, blessed one, the mighty; in what office each of us is to act, grandfather,

अध्याय 12

श्लोक 327.34

यॊ ऽसौ तवया विनिर्दिष्टॊ अधिकारॊ ऽरथचिन्तकः परिपाल्यः कथं तेन सॊ ऽधिकारॊ ऽधिकारिणा

yò 'sau tavayā vinirdiṣṭò adhikārò 'rathacintakaḥ paripālyaḥ kathaṃ tena sò 'dhikārò 'dhikāriṇā

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे वायु: सर्वगन्धवह: शुचि:

English

the office you have assigned, thinking of its purpose: how is that office to be kept by the holder of the office?

अध्याय 12

श्लोक 327.35

परदिशस्व बलं तस्य यॊ ऽधिकारार्थ चिन्तकः एवम उक्तॊ महादेवॊ देवांस तान इदम अब्रवीत

paradiśasva balaṃ tasya yò 'dhikārārtha cintakaḥ evama uktò mahādevò devāṃsa tāna idama abravīta

हिन्दी अर्थ

मारुते संनिवृत्ते च बलौ च प्रतिपादिते मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयोनिषु

English

Give strength to him who is concerned with the purpose of the office." Thus addressed, Mahadeva spoke to those gods:

अध्याय 12

श्लोक 327.36

साध्व अहं जञापितॊ देवा युष्माभिर भद्रम अस्तु वः ममाप्य एषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता

sādhva ahaṃ jañāpitò devā yuṣmābhira bhadrama astu vaḥ mamāpya eṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā

हिन्दी अर्थ

भी हमलोगोंका सत्कार नहीं किया

English

"Well have I been informed by you, gods; blessings on you; this concern which you have is arisen in me also.

अध्याय 12

श्लोक 327.37

लॊकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः कथं बलक्षयॊ न सयाद युष्माकं हय आत्मनश च मे

lòkatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ kathaṃ balakṣayò na sayāda yuṣmākaṃ haya ātmanaśa ca me

हिन्दी अर्थ

तेडपि स्वस्था मुनिगणा एकभावमनुव्रता: ततोअस्मान् सुपरिश्रान्तांस्तपसा चातिकर्शितान्

English

How is the whole system of the world to be taken up, and how may no loss of strength befall you and me?

अध्याय 12

श्लोक 327.38

इतः सर्वे ऽपि गच्छामः शरणं लॊकसाक्षिणम महापुरुषम अव्यक्तं स नॊ वक्ष्यति यद धितम

itaḥ sarve 'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lòkasākṣiṇama mahāpuruṣama avyaktaṃ sa nò vakṣyati yada dhitama

हिन्दी अर्थ

गच्छध्वं मुनय: सर्वे यथागतमितो5चिरात्

English

From here let us all go for refuge to the witness of the worlds, the Great Person, the unmanifest; he will tell us what is beneficial."

अध्याय 12

श्लोक 327.39

ततस ते बरह्मणा सार्धम ऋषयॊ विबुधास तथा कषीरॊदस्यॊत्तरं कूलं जग्मुर लॊकहितार्थिनः

tatasa te barahmaṇā sārdhama ṛṣayò vibudhāsa tathā kaṣīròdasyòttaraṃ kūlaṃ jagmura lòkahitārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

काम॑ कालेन महता एकान्तित्वमुपागतै: वैवस्वतेन्तरे विप्रा: प्राप्ते त्रेतायुगे पुन:

English

Then those sages and gods, with Brahma, wishing the good of the worlds, went to the northern bank of the Milk Ocean.

अध्याय 12

श्लोक 327.40

ते तपः समुपातिष्ठन बरह्मॊक्तं वेद कल्पितम स महानियमॊ नाम तपश्चर्या सुदारुणा

te tapaḥ samupātiṣṭhana barahmòktaṃ veda kalpitama sa mahāniyamò nāma tapaścaryā sudāruṇā

हिन्दी अर्थ

एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस्तथैव च नारायणो महद्धूतं विश्वसृग्धव्यकव्यभुक्

English

They took up austerity, ordained by the Veda and spoken by Brahma, a most severe austerity named the Great Observance.

अध्याय 12

श्लोक 327.41

ऊर्ध्वं दृष्टिर बाहवश च एकाग्रं च मनॊ ऽभवत एकपादस्थिताः सम्यक काष्ठ भूताः समाहिताः

ūrdhvaṃ dṛṣṭira bāhavaśa ca ekāgraṃ ca manò 'bhavata ekapādasthitāḥ samyaka kāṣṭha bhūtāḥ samāhitāḥ

हिन्दी अर्थ

एवमेकतवाक्सयेन द्वितत्रितमतेन च

English

With eyes and arms upward, with minds one-pointed, standing on one foot, rightly composed like logs,

अध्याय 12

श्लोक 327.42

दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस तप्त्वा तद उत्तमम शुश्रुवुर मधुरां वानीं वेदवेदाङ्गभूषिताम

divyaṃ varṣasahasraṃ te tapasa taptvā tada uttamama śuśruvura madhurāṃ vānīṃ vedavedāṅgabhūṣitāma

हिन्दी अर्थ

समापयत्् ततो यज्ञं हैवतं समपूजयत् स्वर्गसे भ्रष्ट होना पड़ा था। उस समय वे पृथ्वीके भीतर रसातलमें समा गये थे

English

for a divine thousand years they practised that excellent austerity, and heard a sweet voice adorned with the Veda and its limbs:

अध्याय 12

श्लोक 327.43

भॊ भॊः सब्रह्मका देवा ऋषयश च तपॊधनाः सवागतेनार्च्य वः सर्वाञ शरावये वाक्यम उत्तमम

bhò bhòḥ sabrahmakā devā ṛṣayaśa ca tapòdhanāḥ savāgatenārcya vaḥ sarvāña śarāvaye vākyama uttamama

हिन्दी अर्थ

तस्यैव च प्रसादेन पुनरेवोत्थितस्तु सः

English

"Ho, gods with Brahma, and sages rich in austerity, honouring you all with a welcome, I tell you an excellent word.

अध्याय 12

श्लोक 327.44

विज्ञातं वॊ मया कार्यं तच च लॊकहितं महत परवृत्ति युक्तं कर्तव्यं युष्मत पराणॊपबृंहणम

vijñātaṃ vò mayā kāryaṃ taca ca lòkahitaṃ mahata paravṛtti yuktaṃ kartavyaṃ yuṣmata parāṇòpabṛṃhaṇama

हिन्दी अर्थ

षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमोध्याय: किमर्थ स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः

English

I know your task, and that great one for the good of the world: a work of action, to be done, strengthening your lives.

अध्याय 12

श्लोक 327.45

सुतप्तं वस तपॊ देवा ममाराधन काम्यया भॊक्ष्यथास्य महासत्त्वास तपसः फलम उत्तमम

sutaptaṃ vasa tapò devā mamārādhana kāmyayā bhòkṣyathāsya mahāsattvāsa tapasaḥ phalama uttamama

हिन्दी अर्थ

थे, तब वे स्वर्गसे भ्रष्ट होकर पातालमें कैसे प्रविष्ट हुए?

English

Your austerity is well practised, gods, done from desire to please me; you, of great strength, will enjoy the excellent fruit of this austerity.

अध्याय 12

श्लोक 327.46

एष बरह्मा लॊकगुरुः सर्वलॊकपितामहः यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहितः

eṣa barahmā lòkaguruḥ sarvalòkapitāmahaḥ yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत संवादरूप इस प्राचीन इतिहासको उद्धृत किया करते हैं--

English

This is Brahma, teacher of the world, grandfather of all worlds; and you, best of the gods, worship me, composed.

अध्याय 12

श्लोक 327.47

सर्वे भागान कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः तथा शरेयॊ विधास्यामि यथाधीकारम ईश्वराः

sarve bhāgāna kalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ tathā śareyò vidhāsyāmi yathādhīkārama īśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

स च च्छागो5प्यजो ज्ञेयो नान्य: पशुरिति स्थिति:

English

Make portions for me always at sacrifices; and I shall ordain the good, lords, according to each one's office."

अध्याय 12

श्लोक 327.48

शरुत्वैतद देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनू रुहाः ततस ते विबुधाः सर्वे बरह्मा ते च महर्षयः

śarutvaitada devadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanū ruhāḥ tatasa te vibudhāḥ sarve barahmā te ca maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं, ऐसा निश्चय है” अजसंज्ञानि बीजानि च्छागं नो हन्तुमर्हथ

English

Hearing this word of the god of gods, with hair standing on end for joy, all those gods and Brahma and the great sages

अध्याय 12

श्लोक 327.49

वेद दृष्टेन विधिना वैष्नवं करतुम आहरन तस्मिन सत्त्रे तदा बरह्मा सवयं भागम अकल्पयत देवा देवर्षयश चैव सर्वे भागान अकल्पयन

veda dṛṣṭena vidhinā vaiṣnavaṃ karatuma āharana tasmina sattre tadā barahmā savayaṃ bhāgama akalpayata devā devarṣayaśa caiva sarve bhāgāna akalpayana

हिन्दी अर्थ

श्रुति है। बीजोंका ही नाम अज है; अतः बकरेका वध करना हमें उचित नहीं है

English

performed a Vaishnava sacrifice by the rule seen in the Veda; at that sacrificial session Brahma himself made a share, and the gods and divine sages made shares.

अध्याय 12

श्लोक 327.50

ते कार्ययुगधर्माणॊ भागाः परमसत्कृताः परापुर आदित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम बृहन्तं सर्वगं देवम ईशानं वरदं परभुम

te kāryayugadharmāṇò bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ parāpura ādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ parama bṛhantaṃ sarvagaṃ devama īśānaṃ varadaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

यज्वा दानपति): श्रेष्ठ: सर्वभूतहितप्रिय:

English

The shares, highly honoured, with the duties of the task and the age, reached that Person of sun-colour beyond darkness, vast, all-pervading, the god, ruler, boon-giving lord.

अध्याय 12

श्लोक 327.51

ततॊ ऽथ वरदॊ देवस तान सर्वान अमरान सथितान अशरीरॊ बभासेदं वाक्यं खस्थॊ महेश्वरः

tatò 'tha varadò devasa tāna sarvāna amarāna sathitāna aśarīrò babhāsedaṃ vākyaṃ khasthò maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा भो राजन् केन यष्टव्यमजेनाहोस्विदौषधै:

English

Then the boon-giving god, to all those immortals standing there, bodiless, shone and spoke this word, standing in the sky, the great lord.

अध्याय 12

श्लोक 327.52

येन यः कल्पितॊ भागः स तथा समुपागतः परीतॊ ऽहं परदिशाम्य अद्य फलम आवृत्ति लक्षणम

yena yaḥ kalpitò bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ parītò 'haṃ paradiśāmya adya phalama āvṛtti lakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

स तान् कृताञ्जलि भ्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसु:

English

"By whomever the share was made, it has come so; pleased, I give today the fruit marked by return.

अध्याय 12

श्लोक 327.53

एतद वॊ लक्षणं देवा मत्प्रसाद समुद्भवम यूयं यज्ञैर इज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः युगे युगे भविष्यध्वं परवृत्ति फलभॊगिनः

etada vò lakṣaṇaṃ devā matprasāda samudbhavama yūyaṃ yajñaira ijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ paravṛtti phalabhòginaḥ

हिन्दी अर्थ

धान्यैर्यष्टव्यमित्येव पक्षो5स्माकं नराधिप देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात्

English

This is your mark, gods, born of my grace: worshipped by you with sacrifices completed with full fees, age after age you will be enjoyers of the fruit of action.

अध्याय 12

श्लोक 327.54

यज्ञैर ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलॊकेषु वै सुराः कल्पयिष्यन्ति वॊ भागांस ते नरा वेद कल्पितान

yajñaira ye cāpi yakṣyanti sarvalòkeṣu vai surāḥ kalpayiṣyanti vò bhāgāṃsa te narā veda kalpitāna

हिन्दी अर्थ

कुपितास्ते ततः सर्वे मुनय: सूर्यवर्चस:

English

And those men who in all the worlds sacrifice with sacrifices will make portions for you, gods, as ordained by the Veda.

अध्याय 12

श्लोक 327.55

यॊ मे यथाकल्पितवान भागम अस्मिन महाक्रतौ स तथा यज्ञभागार्हॊ वेद सूत्रे मया कृतः

yò me yathākalpitavāna bhāgama asmina mahākratau sa tathā yajñabhāgārhò veda sūtre mayā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात् तस्माद् दिव: पत अधो वै सम्बभूवाशु भूमेविंवरगो नूप

English

Whoever has made a portion for me in this great sacrifice as arranged, he is made by me worthy of a share of the sacrifice in the Vedic aphorism.

अध्याय 12

श्लोक 327.56

यूयं लॊकान धारयध्वं यज्ञभागफलॊदिताः सर्वार्थचिन्तका लॊके यथाधीकार निर्मिताः

yūyaṃ lòkāna dhārayadhvaṃ yajñabhāgaphalòditāḥ sarvārthacintakā lòke yathādhīkāra nirmitāḥ

हिन्दी अर्थ

और तत्काल पृथ्वीके विवरमें प्रवेश कर गये

English

You, risen by the fruit of the share of the sacrifice, support the worlds, thinking of every purpose in the world, formed according to your offices.

अध्याय 12

श्लोक 327.57

याः करियाः परचरिष्यन्ति परवृत्ति फलसत्कृताः ताभिर आप्यायित बला लॊकान वै धारयिष्यथ

yāḥ kariyāḥ paracariṣyanti paravṛtti phalasatkṛtāḥ tābhira āpyāyita balā lòkāna vai dhārayiṣyatha

हिन्दी अर्थ

देवास्तु सहिता: सर्वे वसो: शापविमोक्षणम् इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयमीश्व॒रा:

English

By those rites that will be performed, honoured by the fruit of action, with strength increased, you will support the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 327.58

यूयं हि भाविता लॊके सर्वयज्ञेषु मानवैः मां ततॊ भावयिष्यध्वम एषा वॊ भावना मम

yūyaṃ hi bhāvitā lòke sarvayajñeṣu mānavaiḥ māṃ tatò bhāvayiṣyadhvama eṣā vò bhāvanā mama

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण्यदेवभक्तस्त्वं सुरासुरगुरुहरि:

English

You are cherished in the world by men in all sacrifices; then you will cherish me; this is my cherishing of you.

अध्याय 12

श्लोक 327.59

इत्य अर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश चौषधिभिः सह एभिः सम्यक परयुक्तैर हि परीयन्ते देवताः कषितौ

itya arthaṃ nirmitā vedā yajñāśa cauṣadhibhiḥ saha ebhiḥ samyaka parayuktaira hi parīyante devatāḥ kaṣitau

हिन्दी अर्थ

मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम् यावत् त्वं शापदोषेण कालमासिष्यसे5डनघ

English

For this purpose the Vedas and the sacrifices with herbs were created; when rightly employed, the gods on earth are pleased by these.

अध्याय 12

श्लोक 327.60

निर्मानम एतद युष्माकं परवृत्ति गुणकल्पितम मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत कल्पक्षयाद इति चिन्तयध्वं लॊकहितं यथाधीकारम ईश्वराः

nirmānama etada yuṣmākaṃ paravṛtti guṇakalpitama mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvata kalpakṣayāda iti cintayadhvaṃ lòkahitaṃ yathādhīkārama īśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यत: स देवोस्मद्धरात् प्रीतो ब्रह्मलोक॑ हि नेष्यति

English

This making of yours, set by the quality of action, has been made by me, best of gods, until the end of the age; think, lords, of the good of the world according to your offices.

अध्याय 12

श्लोक 327.61

मरीचिर अङ्गिराच चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि वै

marīcira aṅgirāca cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ vasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai

हिन्दी अर्थ

जप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गतम्

English

Marichi, Angiras, Atri, Pulastya, Pulaha, Kratu, Vasishtha: these seven were made mind-born.

अध्याय 12

श्लोक 327.62

एते वेदविदॊ मुख्या वेदाचार्याश च कल्पिताः परवृत्ति धर्मिणश चैव पराजापत्येन कल्पिताः

ete vedavidò mukhyā vedācāryāśa ca kalpitāḥ paravṛtti dharmiṇaśa caiva parājāpatyena kalpitāḥ

हिन्दी अर्थ

अयजद्धरिं सुरपतिं भूमेविवरगो5पि सन् यज्ञोंद्वारा देवेश्वर श्रीहरिकी आराधना करते थे

English

These were made chief knowers of the Veda and teachers of the Veda, and also upholders of the dharma of action, made under Prajapati.

अध्याय 12

श्लोक 327.63

अयं करियावतां पन्था वयक्ती भूतः सनातनः अनिरुद्ध इति परॊक्तॊ लॊकसर्ग करः परभुः

ayaṃ kariyāvatāṃ panthā vayaktī bhūtaḥ sanātanaḥ aniruddha iti paròktò lòkasarga karaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मन:

English

This is the eternal path of those who act, manifested, called Aniruddha, the lord who creates the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 327.64

सनः सनत्सुजातश च सनकः ससनन्दनः सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश च सनातनः

sanaḥ sanatsujātaśa ca sanakaḥ sasanandanaḥ sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśa ca sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने उस अनन्य भक्तकी भक्तिसे भगवान् श्रीनारायण हरि बहुत संतुष्ट हुए गरुत्मन्तं महावेगमाबभाषेप्सितं तदा

English

Sana, Sanatsujata, Sanaka with Sanandana, Sanatkumara, Kapila, and the seventh Sanatana:

अध्याय 12

श्लोक 327.65

सप्तैते मानसाः परॊक्ता ऋषयॊ बरह्मणः सुताः सवयम आगतविज्ञाना निवृत्तं धर्मम आस्थिताः

saptaite mānasāḥ paròktā ṛṣayò barahmaṇaḥ sutāḥ savayama āgatavijñānā nivṛttaṃ dharmama āsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

गरुड़से अपनी अभीष्ट बात इस प्रकार कही--

English

these seven are called the mind-born sages, sons of Brahma, with knowledge come of itself, standing in the dharma of withdrawal.

अध्याय 12

श्लोक 327.66

एते यॊगविदॊ मुख्याः सांख्यधर्मविदस तथा आचार्या मॊक्षशास्त्रे च मॊक्षधर्मप्रवर्तकाः

ete yògavidò mukhyāḥ sāṃkhyadharmavidasa tathā ācāryā mòkṣaśāstre ca mòkṣadharmapravartakāḥ

हिन्दी अर्थ

सम्राड् राजा वसुर्नाम धर्मात्मा संशितव्रत: राजा वसुके पास जाकर उन्हें देखो

English

These are the chief knowers of yoga and of the dharma of Sankhya, teachers in the treatise of liberation and promoters of the dharma of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 327.67

यतॊ ऽहं परसृतः पूर्वम अव्यक्तात तरिगुणॊ महान तस्मात परतरॊ यॊ ऽसौ कषेत्रज्ञ इति कल्पितः सॊ ऽहं करियावतां पन्थाः पुनर आवृत्ति दुर्लभः

yatò 'haṃ parasṛtaḥ pūrvama avyaktāta tariguṇò mahāna tasmāta paratarò yò 'sau kaṣetrajña iti kalpitaḥ sò 'haṃ kariyāvatāṃ panthāḥ punara āvṛtti durlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्त्वं तु गच्छ द्विजोत्तम

English

From the unmanifest, threefold in quality and great, from which I came forth before, that which is higher, conceived as the knower of the field, that am I, the path of those who act, hard to find for return.

अध्याय 12

श्लोक 327.68

यॊ यथा निर्मितॊ जन्तुर यस्मिन यस्मिंश च कर्मणि परवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत फलं सॊ ऽशनुते ऽवशः

yò yathā nirmitò jantura yasmina yasmiṃśa ca karmaṇi paravṛttau vā nivṛttau vā tata phalaṃ sò 'śanute 'vaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंका सदा सम्मान ही किया है; अतः तुम उनके पास जाओ अधक्षरं नृपश्रेष्ठ खेचरं कुरु मा चिरम्

English

However a creature is made, and in whatever action, in action or withdrawal, he helplessly enjoys its fruit.

अध्याय 12

श्लोक 327.69

एष लॊकगुरुर बरह्मा जगद आदि करः परभुः एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः मयानुशिष्टॊ भविता सर्वभूतवरप्रदः

eṣa lòkagurura barahmā jagada ādi karaḥ parabhuḥ eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ mayānuśiṣṭò bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ

हिन्दी अर्थ

विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते पार्थिवो वसु:

English

This is Brahma, teacher of the world, lord, maker of the beginning of the world; he is your mother and father and grandfather. Instructed by me he will be the giver of boons to all beings.

अध्याय 12

श्लोक 327.70

अस्य चैवानुजॊ रुद्रॊ ललाताद यः समुत्थितः बरह्मानुशिष्टॊ भविता सर्वत्र सवर परदः

asya caivānujò rudrò lalātāda yaḥ samutthitaḥ barahmānuśiṣṭò bhavitā sarvatra savara paradaḥ

हिन्दी अर्थ

सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकं नृपोत्तम:

English

And his younger brother Rudra, who arose from his forehead, instructed by Brahma, will be a giver of boons everywhere.

अध्याय 12

श्लोक 327.71

गच्छध्वं सवान अधीकारांश चिन्तयध्वं यथाविधि परवर्तन्तां करियाः सर्वाः सर्वलॊकेषु माचिरम

gacchadhvaṃ savāna adhīkārāṃśa cintayadhvaṃ yathāvidhi paravartantāṃ kariyāḥ sarvāḥ sarvalòkeṣu mācirama

हिन्दी अर्थ

प्राप्ता गतिरथस्तात् तु द्विजशापान्महात्मना अपराध करनेके कारण ब्राह्मणोंके शापसे अधोगति प्राप्त की थी

English

Go to your offices and think of them as ordained; let all rites go forward in all worlds without delay.

अध्याय 12

श्लोक 327.72

परदृश्यन्तां च कर्माणि परानिनां गतयस तथा परिनिर्मित कालानि आयूंसि च सुरॊत्तमाः

paradṛśyantāṃ ca karmāṇi parānināṃ gatayasa tathā parinirmita kālāni āyūṃsi ca suròttamāḥ

हिन्दी अर्थ

तत् ते सर्व प्रवक्ष्यामि शृुणुष्वैकमना नूप

English

And let the deeds of beings and their goals be shown, and their lives with ages fixed, best of gods.

अध्याय 12

श्लोक 327.73

इदं कृतयुगं नाम कालः शरेष्ठः परवर्तते अहिंस्या यज्ञपशवॊ युगे ऽसमिन नैतद अन्यथा चतुर्पात सकलॊ धर्मॊ भविष्यत्य अत्र वै सुराः

idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śareṣṭhaḥ paravartate ahiṃsyā yajñapaśavò yuge 'samina naitada anyathā caturpāta sakalò dharmò bhaviṣyatya atra vai surāḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो 5 ध्याय: ददर्श तानेव नरान् श्वैतांश्रन्द्रसमप्रभान्

English

This is the Krita age, the best time, now going on; in this age sacrificial animals are not to be killed, not otherwise; here, gods, dharma will be fourfooted and whole.

अध्याय 12

श्लोक 327.74

ततस तरेतायुगं नाम तरयी यत्र भविष्यति परॊक्षिता यत्र पशवॊ वधं पराप्स्यन्ति वै मखे तत्र पादचतुर्थॊ वै धर्मस्य न भविष्यति

tatasa taretāyugaṃ nāma tarayī yatra bhaviṣyati paròkṣitā yatra paśavò vadhaṃ parāpsyanti vai makhe tatra pādacaturthò vai dharmasya na bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

दिदृक्षुर्जप्पपरम: सर्वकृच्छुगत: स्थित:

English

Then the Treta age, in which the threefold Veda will be, in which animals sprinkled will be put to death at the sacrifice; there dharma will lack a fourth part.

अध्याय 12

श्लोक 327.75

ततॊ वै दवापरं नाम मिश्रः कालॊ भविष्यति दविपादहीनॊ धर्मश च युगे तस्मिन भविष्यति

tatò vai davāparaṃ nāma miśraḥ kālò bhaviṣyati davipādahīnò dharmaśa ca yuge tasmina bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

विश्वात्मा भगवान् नारायणकी इस प्रकार (दौ सौ नामोंद्वारा) स्तुति करने लगे त॑ मुनि दर्शयामास नारदं विश्वरूपधृक्

English

Then the Dvapara age, a mixed time, and in that age dharma will lack two parts.

अध्याय 12

श्लोक 327.76

ततस तिष्ये ऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते एकपादस्थितॊ धर्मॊ यत्र तत्र भविष्यति

tatasa tiṣye 'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte ekapādasthitò dharmò yatra tatra bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

भगवान्की स्तुति की, तब उन्होंने विश्वरूप धारण करके उन्हें दर्शन दिया

English

Then when Tishya comes, the age headed by Kali, dharma will stand on one foot only where it is."

अध्याय 12

श्लोक 327.77

[देवाह] एकपादस्थिते धर्मे यत्र कव चन गामिनि कथं कर्तव्यम अस्माभिर भवगंस तद वदस्व नः

[devāha] ekapādasthite dharme yatra kava cana gāmini kathaṃ kartavyama asmābhira bhavagaṃsa tada vadasva naḥ

हिन्दी अर्थ

कृशानुवर्ण: किंचिच्च किंचिद्धिष्ण्याकृति: प्रभु: था। कुछ अग्निके समान देदीप्यमान और कुछ नक्षत्रोंक समान जाज्वल्यमान था

English

[The gods said:] "When dharma stands on one foot, going anywhere, what are we to do, blessed one? Tell us that."

अध्याय 12

श्लोक 327.78

[षरीभगवान] यत्र वेदाश च यज्ञाश च तपः सत्यं दमस तथा अहिंसा धर्मसंयुक्ताः परचरेयुः सुरॊत्तमाः स वै देशः सेवितव्यॊ मा वॊ ऽधर्मः पदा सपृशेत

[ṣarībhagavāna] yatra vedāśa ca yajñāśa ca tapaḥ satyaṃ damasa tathā ahiṃsā dharmasaṃyuktāḥ paracareyuḥ suròttamāḥ sa vai deśaḥ sevitavyò mā vò 'dharmaḥ padā sapṛśeta

हिन्दी अर्थ

नीलाञठ्जनचयप्रख्यो जातरूपप्रभ: क्वचित्

English

[The Blessed One said:] "Where the Vedas and sacrifices, austerity, truth, self-control and non-violence joined with dharma are practised, best of gods, that country is to be resorted to; let adharma not touch you with its foot."

अध्याय 12

श्लोक 327.79

[वयास] ते ऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास तथा नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर देशान यथेप्सितान

[vayāsa] te 'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāsa tathā namaskṛtvā bhagavate jagmura deśāna yathepsitāna

हिन्दी अर्थ

कज्जलराशिके समान काला और कहींसे सुवर्णके समान कान्तिमान् था क्वचित् सुवर्णवर्णाभो वैदूर्यसदृश: क्वचित्

English

[Vyasa said:] Thus instructed by the blessed one, the gods and troops of sages bowed to the blessed one and went to the countries they wished.

अध्याय 12

श्लोक 327.80

गतेषु तरिदिवौकः सुब्रह्मैकः पर्यवस्थितः दिदृक्षुर भगवन्तं तम अनिरुद्ध तनौ सथितम

gateṣu taridivaukaḥ subrahmaikaḥ paryavasthitaḥ didṛkṣura bhagavantaṃ tama aniruddha tanau sathitama

हिन्दी अर्थ

मयूरग्रीववर्णा भो मुक्ताहारनिभ: क्वचित् हारकी-सी कान्ति दृष्टिगोचर होती थी

English

When the dwellers of heaven had gone, Brahma alone remained, wishing to see the blessed one established in the body of Aniruddha.

अध्याय 12

श्लोक 327.81

तं देवॊ दर्शयाम आस कृत्वा हयशिरॊ महत साङ्गान आवर्तयन वेदान कमन्दलु गणित्र धृक

taṃ devò darśayāma āsa kṛtvā hayaśirò mahata sāṅgāna āvartayana vedāna kamandalu gaṇitra dhṛka

हिन्दी अर्थ

सहस्रनयन: श्रीमान् शतशीर्ष: सहस्रपात्

English

The god showed himself to him, taking the great form of Hayashiras, reciting the Vedas with their limbs, bearing a water-pot and a rosary.

अध्याय 12

श्लोक 327.82

ततॊ ऽशवशिरसं दृष्ट्वा तं देवम अमितौजसम लॊककर्ता परभुर बरह्मा लॊकानां हितकाम्यया

tatò 'śavaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devama amitaujasama lòkakartā parabhura barahmā lòkānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

हाथ थे। वे अपूर्व कान्तिसे सम्पन्न थे और कहीं-कहीं उनकी आकृति अव्यक्त थी ओड्कारमुद्गिरन् वकत्रात् सावित्रीं तदन्‍्वयाम्

English

Then seeing that god of boundless might with a horse's head, Brahma, lord and maker of the worlds, wishing the good of the worlds,

अध्याय 12

श्लोक 327.83

मूर्ध्ना परनम्य वरदं तस्तौ पराञ्जलिर अग्रतः स परिष्वज्य देवेन वचनं शरावितस तदा

mūrdhnā paranamya varadaṃ tastau parāñjalira agrataḥ sa pariṣvajya devena vacanaṃ śarāvitasa tadā

हिन्दी अर्थ

आरण्यकं जगौ देवो हरिनारायणो वशी

English

bowing his head to the boon-giver, praised him standing in front with joined palms; and embraced by the god, he was made to hear this speech:

अध्याय 12

श्लोक 327.84

लॊककार्यगतीः सर्वास तवं चिन्तय यथाविधि धाता तवं सर्वभूतानां तवं परभुर जगतॊ गुरुः तवय्य आवेशितभारॊ ऽहं धृतिं पराप्स्याम्य अथाञ्जसा

lòkakāryagatīḥ sarvāsa tavaṃ cintaya yathāvidhi dhātā tavaṃ sarvabhūtānāṃ tavaṃ parabhura jagatò guruḥ tavayya āveśitabhārò 'haṃ dhṛtiṃ parāpsyāmya athāñjasā

हिन्दी अर्थ

अजिन् दण्डकाष्ठं च ज्वलितं च हुताशनम् तमुवाच नत मूर्ध्ना देवानामादिरव्यय:

English

"Think rightly of all the courses of the world's work; you are the creator of all beings, you are lord and teacher of the world; with the burden placed on you I shall soon gain steadiness.

अध्याय 12

श्लोक 327.85

यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति परादुर्भावं गमिष्यामि तदात्म जञानदेशिकः

yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati parādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātma jañānadeśikaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने इस प्रकार कहा

English

And when the gods' work becomes too hard for you, I shall come into manifestation, as a teacher of knowledge of the self."

अध्याय 12

श्लोक 327.86

एवम उक्त्वा हयशिरास तत्रैवान्तरधीयत तेनानुशिष्टॊ बरह्मापि सवं लॊकम अचिराद गतः

evama uktvā hayaśirāsa tatraivāntaradhīyata tenānuśiṣṭò barahmāpi savaṃ lòkama acirāda gataḥ

हिन्दी अर्थ

इमं देशमनुप्राप्ता मम दर्शनलालसा: इच्छासे इस स्थानपर आये हुए थे

English

Having said this, Hayashiras vanished right there, and Brahma, instructed by him, soon went to his own world.

अध्याय 12

श्लोक 327.87

एवम एष महाभागः पद्मनाभः सनातनः यज्ञेष्व अग्रहरः परॊक्तॊ यज्ञधारी च नित्यदा

evama eṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ yajñeṣva agraharaḥ paròktò yajñadhārī ca nityadā

हिन्दी अर्थ

तास्त्वं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम्

English

Thus this greatly fortunate lotus-naveled eternal one is said to be the first taker at sacrifices and ever the upholder of sacrifice.

अध्याय 12

श्लोक 327.88

निवृत्तिं चास्थितॊ धर्मं गतिम अक्षय धर्मिणाम परवृत्ति धर्मान विदधे कृत्वा लॊकस्य चित्रताम

nivṛttiṃ cāsthitò dharmaṃ gatima akṣaya dharmiṇāma paravṛtti dharmāna vidadhe kṛtvā lòkasya citratāma

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नो5हं तवाद्येह विश्वमूर्तिरिहाव्यय: सद्यः फलमवाप्तं॑ वै दृष्टो यदू भगवान् मया

English

Standing in the dharma of withdrawal, the goal of those with imperishable dharma, he ordains the dharmas of action, making the world variegated.

अध्याय 12

श्लोक 327.89

सादिः स मध्यः स चान्तः परजानां; स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लॊकान; युगादौ परबुद्धॊ जगद धयुत्ससर्ज

sādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ parajānāṃ; sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryama yugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lòkāna; yugādau parabuddhò jagada dhayutsasarja

हिन्दी अर्थ

भगवन् विश्वदृक् सिंह: सर्वमूर्तिर्महान् प्रभु:

English

He is the beginning, middle and end of creatures; he is creator, the thing created, doer and deed; asleep at the end of the age, having drawn in the worlds, awakened at the start of the age, he sent forth the world.

अध्याय 12

श्लोक 327.90

तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मने अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम

tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmane ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasāma

हिन्दी अर्थ

फिर कहा, “नारद! जाओ, विलम्ब न करो

English

Bow to that god, without qualities and of the nature of qualities, unborn, of universal form, the abode of all the dwellers of heaven,

अध्याय 12

श्लोक 327.91

महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा

mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā

हिन्दी अर्थ

यहाँसे चले जाना चाहिए तमोरजोभिरन्निमिुक्ता मां प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम्

English

lord of the great elements, lord of the Rudras, lord of the Adityas, lord of the Vasus,

अध्याय 12

श्लोक 327.92

अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा वेद यज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतये ऽपि च

aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā veda yajñādhipataye vedāṅgapataye 'pi ca

हिन्दी अर्थ

न प्रेयश्वैव गन्धेन रसेन च विवर्जित:

English

lord of the Ashvins, lord of the Maruts, lord of the Vedas and sacrifices, lord of the Vedangas,

अध्याय 12

श्लोक 327.93

समुद्रवासिने नित्यं हरये मुञ्ज केशिने शान्तये सर्वभूतानां मॊक्षधर्मानुभासिने

samudravāsine nityaṃ haraye muñja keśine śāntaye sarvabhūtānāṃ mòkṣadharmānubhāsine

हिन्दी अर्थ

यश्ष सर्वगतः: साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते अजो नित्य: शाश्वतश्न निर्गुणो निष्कलस्तथा

English

Hari who ever dwells in the ocean, with hair of munja grass, peace of all beings, proclaimer of the dharma of liberation,

अध्याय 12

श्लोक 327.94

तपसां तेजसां चैव पतये यशसॊ ऽपि च वाचश च पतये नित्यं सरितां पतये तथा

tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśasò 'pi ca vācaśa ca pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā

हिन्दी अर्थ

पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्ष॒ कथ्यते

English

lord of austerities and splendours and of fame, lord of speech always, lord of rivers,

अध्याय 12

श्लोक 327.95

कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते विवस्वते ऽशवशिरसे चतुर्मूर्ति धृते सदा

kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate vivasvate 'śavaśirase caturmūrti dhṛte sadā

हिन्दी अर्थ

स वासुदेवो विज्ञेय: परमात्मा सनातन: शुभाशुभै: कर्मभियों न लिप्पति कदाचन

English

the matted-haired, the boar, the one-horned, the wise, Vivasvan, Hayashiras, ever bearing the fourfold form,

अध्याय 12

श्लोक 327.96

गुह्याय जञानदृश्याय अक्षराय कषराय च एष देवः संचरति सर्वत्रगतिर अव्ययः

guhyāya jañānadṛśyāya akṣarāya kaṣarāya ca eṣa devaḥ saṃcarati sarvatragatira avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

लिप्त नहीं होता है

English

secret, to be seen by knowledge, imperishable and perishable; this god goes about, moving everywhere, unchanging.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।