Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 131/172 · श्लोक 287.1–288.45

पूर्ण अध्याय पाठ90 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 287.1

[भी] पुनर एव तु पप्रच्छ जनकॊ मिथिलाधिपः पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम

[bhī] punara eva tu papraccha janakò mithilādhipaḥ parāśaraṃ mahātmānaṃ dharme paramaniścayama

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै उनके संशयका निवारण करनेके लिये आ पहुँचे

English

" Yudhishthira said, 'Whence has this universe consisting of mobile and immobile creatures been created? Whom does it go to when destruction sets in? Tell me this, O grandsire! Indeed, by whom has this universe with its oceans, its firmament, its mountains, its clouds, its lands, its fire, and its wind, been created. How were all objects created? Whence this division into separate orders of existence? Whence are their purity and impurity, and the ordinances about virtue and vice? Of what kind is the life of living creatures? Where also do they go who die. Tell us everything about this and the other world.'

अध्याय 12

श्लोक 287.2

किं शरेयः का गतिर बरह्मन किं कृतं न विनश्यति कव गतॊ न निवर्तेत तन मे बरूहि महामुने

kiṃ śareyaḥ kā gatira barahmana kiṃ kṛtaṃ na vinaśyati kava gatò na nivarteta tana me barūhi mahāmune

हिन्दी अर्थ

विमुञज्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धे च तिष्ठति

English

[Janaka said:] "What is the good, what the goal, brahmana? What done is not lost? Where gone does one not return? Tell me that, great sage."

अध्याय 12

श्लोक 287.3

[परा] असङ्गः शरेयसॊ मूलं जञानं जञानगतिः परा चीर्णं तपॊ न परनश्येद वापः कषेत्रे न नश्यति

[parā] asaṅgaḥ śareyasò mūlaṃ jañānaṃ jañānagatiḥ parā cīrṇaṃ tapò na paranaśyeda vāpaḥ kaṣetre na naśyati

हिन्दी अर्थ

संहारमेक॑ च तथा प्रजानाम् हारिद्रवर्ण सुसुखं च शुक्लम्

English

[Parashara said:] "Non-attachment is the root of the good; knowledge, and the goal of knowledge, is supreme; austerity practised is not lost, as seed sown in a field is not lost.

अध्याय 12

श्लोक 287.4

छित्त्वाधर्ममयं पाशं यदा धर्मे ऽभिरज्यते दत्त्वाभय कृतं दानं तदा सिद्धिम अवाप्नुयात

chittvādharmamayaṃ pāśaṃ yadā dharme 'bhirajyate dattvābhaya kṛtaṃ dānaṃ tadā siddhima avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंकी भाँति मनुष्य-योनिको ही प्राप्त होते हैं

English

When, having cut the snare of adharma, one delights in dharma, having given the gift made of fearlessness, then he gains success.

अध्याय 12

श्लोक 287.5

यॊ ददाति सहस्राणि गवाम अश्वशतानि च अभयं सर्वभूतेभ्यस तद दानम अतिवर्तते

yò dadāti sahasrāṇi gavāma aśvaśatāni ca abhayaṃ sarvabhūtebhyasa tada dānama ativartate

हिन्दी अर्थ

ही तीनों लोकोंकी रचना करते हैं तान् विधाता प्रसन्नात्मा लोकांश्वरति शाश्वतान्

English

He who gives thousands of cows and hundreds of horses: fearlessness to all beings surpasses that gift.

अध्याय 12

श्लोक 287.6

वसन विषयमध्ये ऽपि न वसत्य एव बुद्धिमान संवसत्य एव दुर्बुद्धिर असत्सु विषयेष्व अपि

vasana viṣayamadhye 'pi na vasatya eva buddhimāna saṃvasatya eva durbuddhira asatsu viṣayeṣva api

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नात्मा सृष्टिकर्ता ईश्वर उन समस्त शाश्वत लोकोंमें विचरण करते हैं

English

The wise man, though living amid objects, does not live there; the fool lives with the wicked, even amid objects.

अध्याय 12

श्लोक 287.7

नाधर्मः शलिष्यते पराज्ञम आपः पुष्कर पर्णवत अप्राज्ञम अधिकं पापं शलिष्यते जतु काष्ठवत

nādharmaḥ śaliṣyate parājñama āpaḥ puṣkara parṇavata aprājñama adhikaṃ pāpaṃ śaliṣyate jatu kāṣṭhavata

हिन्दी अर्थ

तत्स्थं जगत् सर्वमिदं विचित्रम् शुभा तस्मात् स सुखितो न शोचति पितामह

English

Adharma does not cling to the wise, as water to a lotus leaf; to the unwise greater sin clings, like lac to wood.

अध्याय 12

श्लोक 287.8

नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारम अभिमुञ्चति कर्ता खलु यथाकालं तत सर्वम अभिपद्यते न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्यय दर्शिनः

nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartārama abhimuñcati kartā khalu yathākālaṃ tata sarvama abhipadyate na bhidyante kṛtātmāna ātmapratyaya darśinaḥ

हिन्दी अर्थ

शोक नहीं करता था

English

Adharma does not wait for a cause to release the doer; the doer reaches all of it in time; the self-trained, who see by the self's conviction, are not split.

अध्याय 12

श्लोक 287.9

बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि परमत्तॊ यॊ न बुध्यते शुभाशुभेषु सक्तात्मा पराप्नॊति सुमहद भयम

buddhikarmendriyāṇāṃ hi paramattò yò na budhyate śubhāśubheṣu saktātmā parāpnòti sumahada bhayama

हिन्दी अर्थ

तिर्यग्गतेश्व निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह पक्षियोंकी योनि तथा नरकसे छुटकारा पा गया

English

The heedless who do not understand intellect, action and senses, with a self attached to good and bad, meet very great fear.

अध्याय 12

श्लोक 287.10

वीतरागॊ जितक्रॊधः सम्यग भवति यः सदा विषये वर्तमानॊ ऽपि न स पापेन युज्यते

vītarāgò jitakròdhaḥ samyaga bhavati yaḥ sadā viṣaye vartamānò 'pi na sa pāpena yujyate

हिन्दी अर्थ

बहुमूल्य सिंहासनपर विराजमान हुए

English

"Bhishma said, 'In this connection is cited the old narrative of the sacred words that Bhrigu said in reply to the questions of Bharadwaja. Beholding the great Rishi Bhrigu blazing with energy and splendour, seated on the Kailasa summit, Bharadwaja addressed him in the following words.'

अध्याय 12

श्लोक 287.11

मर्यादायां धर्मसेतुर निबद्धॊ नैव सीदति पुष्टस्रॊत इवायत्तः सफीतॊ भवति संचयः

maryādāyāṃ dharmasetura nibaddhò naiva sīdati puṣṭasròta ivāyattaḥ saphītò bhavati saṃcayaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रूहास्मै दानवेन्द्राय विष्णोमहित्म्यमुत्तमम् आप इस दानवराजको भगवान् विष्णुका उत्तम माहात्म्य बताइये”

English

"Bharadwaja said, 'By whom was this world with its ocean, its firmament, its mountains, its clouds, its lands, its fire, and its wind, created? How were all creatures first created? Whence this distinction of castes? Whence the purity and the impurity of (behaviour), and whence the ordinances about virtue and vice, for living creatures? Of what kind is the life of living creatures? Where do they go who die? It behoveth thee to tell me everything about this and the other world.' Thus addressed about his doubts by Bharadwaja, the illustrious and regenerate Rishi Bhrigu who resembled Brahma itself, replied unto him, saying these words.'

अध्याय 12

श्लोक 287.12

यथा भानुगतं तेजॊ मनिः शुद्धः समाधिना आदत्ते राजशार्दूल तथा यॊगः परवर्तते

yathā bhānugataṃ tejò maniḥ śuddhaḥ samādhinā ādatte rājaśārdūla tathā yògaḥ paravartate

हिन्दी अर्थ

विष्णोमहित्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते

English

"Bhrigu said, 'There is a Primeval Being, known to the great Rishis, of the name of Manasa. He is without beginning and without end. That Divine Being is incapable of being penetrated by weapons. He is without decay and is Immortal. He is said to be Unmanifest. He is Eternal, Undecaying, and Unchangeable. Through Him are creatures born and through Him they die. He first created a Divine Being known by the name of Mahat. 2 Mahat created Consciousness. That Divine Being created Space.

अध्याय 12

श्लोक 287.13

यथा तिलानाम इह पुष्पसंश्रयात; पृथक्पृथग यानि गुणॊ ऽतिसौम्यताम तथा नराणां भुवि भावितात्मनां; यथाश्रयं सत्त्वगुणः परवर्तते

yathā tilānāma iha puṣpasaṃśrayāta; pṛthakpṛthaga yāni guṇò 'tisaumyatāma tathā narāṇāṃ bhuvi bhāvitātmanāṃ; yathāśrayaṃ sattvaguṇaḥ paravartate

हिन्दी अर्थ

महिमासे युक्त यह सार्थक वचन कहा-- एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुन:

English

Being is the holder of all created objects. From Space was born Water, and from Water were born Fire and Wind. Through the union of Fire and Wind was born the Earth. Self -born Manasa then created a divine Lotus pregnant with Energy. From that Lotus sprang Brahman, that Ocean of Veda. 1 The Srutis say that as soon as born, that divine Being uttered the words, 7 amHeV For this He came to be called by the name of Consciousness. He has all created things for his body and He is their Creator. 2 These five elements that we see are that Brahman of great energy. The mountains are his bones. The earth is his fat and flesh. The oceans are his blood. Space is his stomach. The Wind is his breath. Fire is his energy. The rivers are his arteries and veins. Agni and Soma, otherwise called the Sun

अध्याय 12

श्लोक 287.14

जहाति दारान इहते न संपदः; सदश्वयानं विविधाश च याः करियाः तरिविष्टपे जातमतिर यदा नरस; तदास्य बुद्धिर विषयेषु भिद्यते

jahāti dārāna ihate na saṃpadaḥ; sadaśvayānaṃ vividhāśa ca yāḥ kariyāḥ tariviṣṭape jātamatira yadā narasa; tadāsya buddhira viṣayeṣu bhidyate

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्‍्यते

English

He gives up his wives, he does not strive for wealth, good horses and carriages, and the varied rites; when a man's mind is set on the third heaven, his intellect is split on objects.

अध्याय 12

श्लोक 287.15

परसक्तबुद्धिर विषयेषु यॊ नरॊ; यॊ बुध्यते हय आत्महितं कदा चन स सर्वभावानुगतेन चेतसा; नृपामिषेणेव झषॊ विकृष्यते

parasaktabuddhira viṣayeṣu yò narò; yò budhyate haya ātmahitaṃ kadā cana sa sarvabhāvānugatena cetasā; nṛpāmiṣeṇeva jhaṣò vikṛṣyate

हिन्दी अर्थ

उनकी उपलब्धि हो सकती है वह परलोकमें अक्षय सुख (मोक्ष) को प्राप्त कर लेता है

English

The man whose mind is attached to objects, who never understands his own good, is dragged by the thought that follows all states, like a fish by a king's bait.

अध्याय 12

श्लोक 287.16

संघातवान मर्त्यलॊकः परस्परम अपाश्रितः कदली गर्भनिःसारॊ नौर इवाप्सु निमज्जति

saṃghātavāna martyalòkaḥ parasparama apāśritaḥ kadalī garbhaniḥsārò naura ivāpsu nimajjati

हिन्दी अर्थ

बहुशोतिप्रयत्नेन महता55त्मकृतेन ह

English

The world of mortals is an aggregate, depending on each other, like the pith of a plantain, and sinks like a boat in water.

अध्याय 12

श्लोक 287.17

न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितॊ; नापि मृत्युः पुरुषं परतीक्षते करिया हि धर्मस्य सदैव शॊभना; यदा नरॊ मृत्युमुखे ऽभिवर्तते

na dharmakālaḥ puruṣasya niścitò; nāpi mṛtyuḥ puruṣaṃ paratīkṣate kariyā hi dharmasya sadaiva śòbhanā; yadā narò mṛtyumukhe 'bhivartate

हिन्दी अर्थ

यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुद्धाते बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा

English

There is no appointed time for dharma for a man, nor does death wait for a man; the action of dharma is always beautiful when the man is turned to the mouth of death.

अध्याय 12

श्लोक 287.18

यथान्धः सवगृहे युक्तॊ हय अभ्यासाद एव गच्छति तथायुक्तेन मनसा पराज्ञॊ गच्छति तां गतिम

yathāndhaḥ savagṛhe yuktò haya abhyāsāda eva gacchati tathāyuktena manasā parājñò gacchati tāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

दोषोंको भी दूर कर सकता है

English

As a blind man at home, by practice, goes his way, so with a mind joined, the wise man goes that goal.

अध्याय 12

श्लोक 287.19

मरणं जन्मनि परॊक्तं जन्म वै मरणाश्रितम अविद्वान मॊक्षधर्मेषु बद्धॊभ्रमति चक्रवत

maraṇaṃ janmani paròktaṃ janma vai maraṇāśritama avidvāna mòkṣadharmeṣu baddhòbhramati cakravata

हिन्दी अर्थ

न मुज्चति स्वकं गन्धं तद्वत् सूक्ष्मस्य दर्शनम् ब्रह्मका साक्षात्कार ही हो पाता है

English

Death is said to belong to birth, and birth rests on death; the unlearned, bound in the dharmas of liberation, wanders like a wheel.

अध्याय 12

श्लोक 287.20

यथा मृणालॊ ऽनुगतम आशु मुञ्चति कर्दमम तथात्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते मनः परनयते ऽऽतमानं स एनम अभियुञ्जति

yathā mṛṇālò 'nugatama āśu muñcati kardamama tathātmā puruṣasyeha manasā parimucyate manaḥ paranayate ''tamānaṃ sa enama abhiyuñjati

हिन्दी अर्थ

बुद्धा निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह यथा कर्मविशेषांश्र प्राप्रुवन्ति तथा शूणु

English

As a lotus fibre quickly frees itself from mud that clings, so the self of a man here is freed by the mind; the mind leads the self and joins it.

अध्याय 12

श्लोक 287.21

परार्थे वर्तमानस तु सवकार्यं यॊ ऽभिमन्यते इन्द्रियार्थेषु सक्तः सन सवकार्यात परिहीयते

parārthe vartamānasa tu savakāryaṃ yò 'bhimanyate indriyārtheṣu saktaḥ sana savakāryāta parihīyate

हिन्दी अर्थ

एकाग्रचित्त होकर सुनो

English

Acting for another, he who thinks it his own affair, attached to objects of the senses, is deprived of his own affair.

अध्याय 12

श्लोक 287.22

अधस तिर्यग्गतिं चैव सवर्गे चैव परां गतिम पराप्नॊति सवकृतैर आत्मा पराज्ञस्येहेतरस्य च

adhasa tiryaggatiṃ caiva savarge caiva parāṃ gatima parāpnòti savakṛtaira ātmā parājñasyehetarasya ca

हिन्दी अर्थ

बाहवस्तु दिशो हैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्न दानव

English

The self of the wise and the other gains below, animal birth, and in heaven the highest goal, by its own deeds.

अध्याय 12

श्लोक 287.23

मृन मये भाजने पक्वे यथा वै नयस्यते दरवः तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयम अश्नुते

mṛna maye bhājane pakve yathā vai nayasyate daravaḥ tathā śarīraṃ tapasā taptaṃ viṣayama aśnute

हिन्दी अर्थ

सो55श्रमाणां फलं तात कर्मणस्तत् फलं विदु:

English

As liquid is put in a baked earthen vessel, so the body heated by austerity gains the object.

अध्याय 12

श्लोक 287.24

विषयान अश्नुते यस तु न स भॊक्ष्यत्य असंशयम यस तु भॊगांस तयजेद आत्मा स वै भॊक्तुं वयवस्यति

viṣayāna aśnute yasa tu na sa bhòkṣyatya asaṃśayama yasa tu bhògāṃsa tayajeda ātmā sa vai bhòktuṃ vayavasyati

हिन्दी अर्थ

छन्दांसि यस्य रोमाणि हााक्षरं च सरस्वती मन्त्र उनके रोम हैं तथा प्रणव उनकी वाणी है

English

He who enjoys objects will not, without doubt, be an enjoyer; but he who gives up enjoyments, that self is fit to enjoy.

अध्याय 12

श्लोक 287.25

नीहारेण हि संवीतः शिश्नॊदर परायनः जात्यन्ध इव पन्थानम आवृतात्मा न बुध्यते

nīhāreṇa hi saṃvītaḥ śiśnòdara parāyanaḥ jātyandha iva panthānama āvṛtātmā na budhyate

हिन्दी अर्थ

स ब्रह्म परमो धर्मस्तपश्च॒ सदसच्च स:

English

Covered by mist, intent on the organ and belly, like one blind from birth, with covered self, he does not know the road.

अध्याय 12

श्लोक 287.26

वणिग यथा समुद्राद वै यथार्थं लभते धनम तथा मर्त्यार्णवे जन्तॊः कर्म विज्ञानतॊ गतिः

vaṇiga yathā samudrāda vai yathārthaṃ labhate dhanama tathā martyārṇave jantòḥ karma vijñānatò gatiḥ

हिन्दी अर्थ

मित्रो5थ वरुणश्रैव यमो5थ धनदस्तथा एकस्य विद्धि देवस्य सर्व जगदिदं वशे

English

As a merchant gains wealth from the sea according to purpose, so in the ocean of mortality the course of a creature is by knowledge of action.

अध्याय 12

श्लोक 287.27

अहॊरात्र मये लॊके जरा रूपेण संचरन मृत्युर गरसति भूतानि पवनं पन्नगॊ यथा

ahòrātra maye lòke jarā rūpeṇa saṃcarana mṛtyura garasati bhūtāni pavanaṃ pannagò yathā

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण जगत्को एक परमात्मदेवके ही अधीन समझो

English

In a world made of days and nights, moving in the form of old age, death swallows beings, as a serpent the wind.

अध्याय 12

श्लोक 287.28

सवयं कृतानि कर्माणि जातॊ जन्तुः परपद्यते नाकृतं लभते कश चित किं चिद अत्र परियाप्रियम

savayaṃ kṛtāni karmāṇi jātò jantuḥ parapadyate nākṛtaṃ labhate kaśa cita kiṃ cida atra pariyāpriyama

हिन्दी अर्थ

जन्तुः पश्यति विज्ञानात् ततो ब्रह्म प्रकाशते वापीसहस्राणि बहूनि हैत्य

English

A creature born meets the deeds it has done; no one gets anything, pleasant or unpleasant, he has not done.

अध्याय 12

श्लोक 287.29

शयानं यान्तम आसीनं परवृत्तं विषयेषु च शुभाशुभानि कर्माणि परपद्यन्ते नरं सदा

śayānaṃ yāntama āsīnaṃ paravṛttaṃ viṣayeṣu ca śubhāśubhāni karmāṇi parapadyante naraṃ sadā

हिन्दी अर्थ

प्रत्येकशो योजनत: प्रवृद्धा:

English

Whether lying, going, sitting, or engaged in objects, good and bad deeds ever follow a man."

अध्याय 12

श्लोक 287.30

न हय अन्यत तीरम आसाद्य पुनस तर्तुं वयवस्यति दुर्लभॊ दृश्यते हय अस्य विनिपातॊ महार्णवे

na haya anyata tīrama āsādya punasa tartuṃ vayavasyati durlabhò dṛśyate haya asya vinipātò mahārṇave

हिन्दी अर्थ

सहस्रश: सिद्धिमुपैति जीव:

English

Having reached the other shore, one does not resolve to cross again; its fall in the great ocean is seen to be hard to find.

अध्याय 12

श्लोक 287.31

यथा भारावसक्ता हि नौर महाम्भसि तन्तुना तथा मनॊ ऽभियॊगाद वै शरीरं परतिकर्षति

yathā bhārāvasaktā hi naura mahāmbhasi tantunā tathā manò 'bhiyògāda vai śarīraṃ paratikarṣati

हिन्दी अर्थ

आकर कभी सिद्धि लाभ करता है वही सिद्धि प्राप्त होती है। वह वर्ण कालकृत माना गया है

English

As a boat laden and tied by a rope on the great waters, so the body drags by application of the mind.

अध्याय 12

श्लोक 287.32

यथा समुद्रम अभितः संस्यूताः सरितॊ ऽपराः तथाद्या परकृतिर यॊगाद अभिसंस्यूयते सदा

yathā samudrama abhitaḥ saṃsyūtāḥ saritò 'parāḥ tathādyā parakṛtira yògāda abhisaṃsyūyate sadā

हिन्दी अर्थ

स्थान तथा नि:सरणं च तेषाम्

English

As other rivers are stitched together around the ocean, so nature is ever stitched together by yoga.

अध्याय 12

श्लोक 287.33

सनेहपाशैर बहुविभैर आसक्तमनसॊ नराः परकृतिष्ठा विषीदन्ति जले सैकत वेश्मवत

sanehapāśaira bahuvibhaira āsaktamanasò narāḥ parakṛtiṣṭhā viṣīdanti jale saikata veśmavata

हिन्दी अर्थ

प्रजाविसर्गान् सुबहून् वदन्ति विवेक) के प्रभावसे सुरक्षित होकर उस संकटसे उद्धार पा जाता है

English

Men with minds clinging to snares of affection of many kinds, abiding in nature, sink like a house of sand in water.

अध्याय 12

श्लोक 287.34

शरीरगृह संस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः बुद्धिमार्ग परयातस्य सुखं तव इह परत्र च

śarīragṛha saṃsthasya śaucatīrthasya dehinaḥ buddhimārga parayātasya sukhaṃ tava iha paratra ca

हिन्दी अर्थ

मनुष्यलोके परिवर्तते च

English

For the embodied one who stays in the house of the body, whose holy place is purity, and who has set out on the path of intellect, there is happiness here and hereafter.

अध्याय 12

श्लोक 287.35

विस्तराः कलेशसंयुक्ताः संक्षेपास तु सुखावहाः परार्थं विस्तराः सर्वे तयागम आत्महितं विदुः

vistarāḥ kaleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepāsa tu sukhāvahāḥ parārthaṃ vistarāḥ sarve tayāgama ātmahitaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वेषु चान्येषु च सम्भवेषु स्तत् तेडभिधास्याम्यसुरप्रवीर

English

Expansions are joined with affliction, but brief statements bring happiness; all expansions are for others; they know renunciation as the good of the self.

अध्याय 12

श्लोक 287.36

संकल्पजॊ मित्रवर्गॊ जञातयः कारणात्मकाः भार्या दासाश च पुत्राश च सवम अर्थम अनुयुञ्जते

saṃkalpajò mitravargò jañātayaḥ kāraṇātmakāḥ bhāryā dāsāśa ca putrāśa ca savama arthama anuyuñjate

हिन्दी अर्थ

त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव

English

The circle of friends born of intention, kinsmen with a cause, wife, servants and sons all engage for their own ends.

अध्याय 12

श्लोक 287.37

न माता न पिता किं चित कस्य चित परतिपद्यते दानपथ्यॊदनॊ जन्तुः सवकर्मफलम अश्नुते

na mātā na pitā kiṃ cita kasya cita paratipadyate dānapathyòdanò jantuḥ savakarmaphalama aśnute

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होती है, वही उन योगियोंको मिलती है होता है एवं सातों लोकोंमें प्रभावशाली होकर एक कल्पतक निवास करता है

English

Neither mother nor father gets anything for anyone; a creature with the rice of giving as wholesome food enjoys the fruit of his own deeds.

अध्याय 12

श्लोक 287.38

मातापुत्रः पिता भराता भार्या मित्र जनस तथा अष्टापद पदस्थाने तव अक्षमुद्रेव नयस्यते

mātāputraḥ pitā bharātā bhāryā mitra janasa tathā aṣṭāpada padasthāne tava akṣamudreva nayasyate

हिन्दी अर्थ

ये ब्रह्मलोकादपरा: सम तेडपि

English

Mother, son, father, brother, wife and friends are set like a die in the place of a step on a chessboard.

अध्याय 12

श्लोक 287.39

सर्वाणि कर्माणि पुरा कृतानि; शुभाशुभान्य आत्मनॊ यान्ति जन्तॊर उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा; बुद्धिं तथा चॊदयते ऽनतरात्मा

sarvāṇi karmāṇi purā kṛtāni; śubhāśubhānya ātmanò yānti jantòra upasthitaṃ karmaphalaṃ viditvā; buddhiṃ tathā còdayate 'natarātmā

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हो जाते हैं सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्या:

English

All deeds done before, good and bad, go with a creature; knowing the fruit of action at hand, the inner self urges the intellect accordingly.

अध्याय 12

श्लोक 287.40

वयवसायं समाश्रित्य सहायान यॊ ऽधिगच्छति न तस्य कश चिद आरम्भः कदा चिद अवसीदति

vayavasāyaṃ samāśritya sahāyāna yò 'dhigacchati na tasya kaśa cida ārambhaḥ kadā cida avasīdati

हिन्दी अर्थ

स्वं स्वं विधि यान्ति विपर्ययेण संयम्य पज्चेन्द्रियरूपमेतत्

English

He who goes forth with resolve and finds helpers: for him no undertaking ever sinks.

अध्याय 12

श्लोक 287.41

अद्वैध मनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम न शरीः संत्यजते नित्यम आदित्यम इव रश्मयः

advaidha manasaṃ yuktaṃ śūraṃ dhīraṃ vipaścitama na śarīḥ saṃtyajate nityama ādityama iva raśmayaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् इन्द्रियोंक देवताओंका तथा अपरा और परा विद्याका निवास रहता है

English

Fortune never abandons the brave, steadfast, wise man of single mind, joined, as rays never leave the sun.

अध्याय 12

श्लोक 287.42

आस्तिक्य वयवसायाभ्याम उपायाद विस्मयाद धिया यम आरभत्य अनिन्द्यात्मा न सॊ ऽरथः परिषीदति

āstikya vayavasāyābhyāma upāyāda vismayāda dhiyā yama ārabhatya anindyātmā na sò 'rathaḥ pariṣīdati

हिन्दी अर्थ

दुष्प्रापमभ्येति स शाश्वतं वै वह उसीमें प्रतिष्ठित हो जाता है

English

The man of blameless self who begins anything with faith and resolve, by right means and wonder, with intellect, finds no purpose failing.

अध्याय 12

श्लोक 287.43

सर्वैः सवानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुः सवयं; गर्भात संप्प्रतिपद्यते तद उभयं यत तेन पूर्वं कृतम मृत्युश चापरिहारवान समगतिः कालेन विच्छेदिता; दारॊश चूर्णम इवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं परापयेत

sarvaiḥ savāni śubhāśubhāni niyataṃ karmāṇi jantuḥ savayaṃ; garbhāta saṃppratipadyate tada ubhayaṃ yata tena pūrvaṃ kṛtama mṛtyuśa cāparihāravāna samagatiḥ kālena viccheditā; dāròśa cūrṇama ivāśmasāravihitaṃ karmāntikaṃ parāpayeta

हिन्दी अर्थ

एवं प्रभाव बताया है”

English

A creature of itself meets the good and bad deeds that all fixed to it; from the womb it gains both what it did before; death is inescapable, equal in course, cut off by time; like flour ground by a stone, it brings the work to its end.

अध्याय 12

श्लोक 287.44

सवरूपताम आत्मकृतं च विस्तरं; कुलान्वयं दरव्यसमृद्धि संचयम नरॊ हि सर्वॊ लभते यथाकृतं; शुभशुभेनात्म कृतेन कर्मणा

savarūpatāma ātmakṛtaṃ ca vistaraṃ; kulānvayaṃ daravyasamṛddhi saṃcayama narò hi sarvò labhate yathākṛtaṃ; śubhaśubhenātma kṛtena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् जगत् सर्वमिदं प्रतिष्ठितम् तत्स्थ:सृजति तान् भावान् नानारूपान् महामना:

English

His own form, the extent of his making, family descent, accumulation of wealth: every man gains as he has done, by good or bad action made by himself.

अध्याय 12

श्लोक 287.45

[भी] इत्य उक्तॊ जनकॊ राजन यथातथ्यं मनीसिना शरुत्वा धर्मविदां शरेष्ठः परां मुदम अवाप ह

[bhī] itya uktò janakò rājana yathātathyaṃ manīsinā śarutvā dharmavidāṃ śareṣṭhaḥ parāṃ mudama avāpa ha

हिन्दी अर्थ

तुरीयार्थेन लोकांस्त्रीन् भावयत्येव बुद्धिमान्

English

[Bhishma said:] Thus addressed truly by the wise, Janaka, king, best of the knowers of dharma, heard it and reached supreme joy.

अध्याय 12

श्लोक 288.1

[य] सत्यं कषमां दमं परज्ञां परशंसन्ति पितामह विद्वांसॊ मनुजा लॊके कथम एतन मतं तव

[ya] satyaṃ kaṣamāṃ damaṃ parajñāṃ paraśaṃsanti pitāmaha vidvāṃsò manujā lòke kathama etana mataṃ tava

हिन्दी अर्थ

तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृत:

English

and the Moon, are called his eyes. The firmament above is his head. The earth is his two feet. The cardinal and subsidiary points of the horizon are his arms. Without doubt, He is incapable of being known and His Soul is inconceivable by even persons crowned with ascetic success. The Divine Being, who pervades the whole universe, is also known by the name of Ananta (Infinite). He lives in Consciousness, and is incapable of being known by persons of uncleansed souls. Asked by thee I have now told thee of Him who created Consciousness for evoking into existence all created objects, and from whom this universe has sprung.'

अध्याय 12

श्लोक 288.2

[भी] अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम साध्यानाम इह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर

[bhī] atra te vartayiṣye 'hama itihāsaṃ purātanama sādhyānāma iha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

पर्वतके समान विशालकाय वृत्रको देखा शतानि विस्तरेणाथ त्रीण्येवाभ्यधिकानि वै

English

[Bhishma said:] "Here I shall relate to you an ancient tale, the dialogue of the Sadhyas with the Swan, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 288.3

हंसॊ भूत्वाथ सौवर्णस तव अजॊ नित्यः परजापतिः स वै पर्येति लॊकांस तरीन अथ साध्यान उपागमत

haṃsò bhūtvātha sauvarṇasa tava ajò nityaḥ parajāpatiḥ sa vai paryeti lòkāṃsa tarīna atha sādhyāna upāgamata

हिन्दी अर्थ

आर्या युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रून् सुराधिप

English

Becoming a golden swan, the unborn, eternal Prajapati roams the three worlds, and then approached the Sadhyas.

अध्याय 12

श्लोक 288.4

[साध्या] शकुने वयं सम देवा वै साध्यास तवाम अनुयुज्महे पृच्छामस तवां मॊक्षधर्मं भवंश च किल मॊक्षवित

[sādhyā] śakune vayaṃ sama devā vai sādhyāsa tavāma anuyujmahe pṛcchāmasa tavāṃ mòkṣadharmaṃ bhavaṃśa ca kila mòkṣavita

हिन्दी अर्थ

कारण बहुत व्यग्र हो रहा है; इसी अवस्थामें तुम वज़से इसे मार डालो वज्नेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ

English

[The Sadhyas said:] 'Bird, we are the gods called Sadhyas; we ask you, for you are said to know liberation: we ask the dharma of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 288.5

शरुतॊ ऽसि नः पण्डितॊ धीरवादी; साधु शब्दः पतते ते पतत्रिन किं मन्यसे शरेष्ठतमं दविज तवं; कस्मिन मनस ते रमते महात्मन

śarutò 'si naḥ paṇḍitò dhīravādī; sādhu śabdaḥ patate te patatrina kiṃ manyase śareṣṭhatamaṃ davija tavaṃ; kasmina manasa te ramate mahātmana

हिन्दी अर्थ

युद्धमें उस हैत्यकी ओर देखा

English

We have heard you are wise and a speaker of the steadfast; a good word falls from you, bird: what do you hold the best, twice-born, and in what does your mind, great soul, delight?

अध्याय 12

श्लोक 288.6

तन नः कार्यं पक्षिवरप्रशाधि; यत कार्याणां मन्यसे शरेष्ठम एकम यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धैर; विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम

tana naḥ kāryaṃ pakṣivarapraśādhi; yata kāryāṇāṃ manyase śareṣṭhama ekama yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhaira; vimucyate vihagendreha śīghrama

हिन्दी अर्थ

व्यजृम्भच्चैव राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वित: स वज्र: सुमहातेजा: कालाग्निसदृशोपम:

English

Instruct us, best of birds, in the one task you hold best among tasks, by doing which a man is quickly freed from all bonds, lord of birds.'

अध्याय 12

श्लोक 288.7

[हम्स] इदं कार्यम अमृताशाः शृणॊमि; तपॊ दमः सत्यम आत्माभिगुप्तिः गरन्थीन विमुच्य हृदयस्य सर्वान; परियाप्रिये सवं वशम आनयीत

[hamsa] idaṃ kāryama amṛtāśāḥ śṛṇòmi; tapò damaḥ satyama ātmābhiguptiḥ garanthīna vimucya hṛdayasya sarvāna; pariyāpriye savaṃ vaśama ānayīta

हिन्दी अर्थ

वृत्रं तु हत्वा मघवा दानवारिमहायशा:

English

[The Swan said:] 'I hear this is the task, you who eat nectar: austerity, self-control, truth, guarding the self; loosening all the knots of the heart, one should bring the dear and undear under one's power.

अध्याय 12

श्लोक 288.8

नारुन्तुदः सयान न नृशंसवादी; न हीनतः परम अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद रुशतीं पापलॊक्याम

nāruntudaḥ sayāna na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ parama abhyādadīta yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadeda ruśatīṃ pāpalòkyāma

हिन्दी अर्थ

अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनि:सृता करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिड्ूला

English

He should not be a wounder of others, nor speak cruelly, nor take the highest from the lowly; with whatever speech another is alarmed, he should not speak that harsh, sinful speech.

अध्याय 12

श्लोक 288.9

वाक सायका वदनान निष्पतन्ति; यैर आहतः शॊचति रात्र्यहानि परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषु

vāka sāyakā vadanāna niṣpatanti; yaira āhataḥ śòcati rātryahāni parasya nāmarmasu te patanti; tāna paṇḍitò nāvasṛjeta pareṣu

हिन्दी अर्थ

कपालमालिनी चैव कृत्येव भरतर्षभ

English

Arrows of speech go out from the mouth, struck by which one grieves day and night; they fall on the vital parts of another; the wise man should not let them go on others.

अध्याय 12

श्लोक 288.10

परश चेद एनम अतिवाद बानैर; भृशं विध्येच छम एवेह कार्यः संरॊष्यमाणः परतिमृष्यते यः; स आदत्ते सुकृतं वै परस्य

paraśa ceda enama ativāda bānaira; bhṛśaṃ vidhyeca chama eveha kāryaḥ saṃròṣyamāṇaḥ paratimṛṣyate yaḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya

हिन्दी अर्थ

कभी तामस कर्मोंसे आवृत होकर तिर्यग्योनिका भी दर्शन कर सकता है कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ

English

"Bharadwaja said, 'What is the extent of the firmament, of the points of the horizon, of the surface of this earth, and of the Wind? By telling me the truth, solve my doubts.'

अध्याय 12

श्लोक 288.11

कषेपाभिमानाद अभिषङ्ग वयलीकं; निगृह्णाति जवलितं यश च मन्युम अदुष्टचेतॊ मुदितॊ ऽनसूयुः; स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम

kaṣepābhimānāda abhiṣaṅga vayalīkaṃ; nigṛhṇāti javalitaṃ yaśa ca manyuma aduṣṭacetò muditò 'nasūyuḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣāma

हिन्दी अर्थ

विह्ृत्य देवलोकेषु पुनर्मानुषमेष्यथ

English

"Bhrigu said, 'The sky thou seest above is Infinite. It is the abode of persons crowned with ascetic success and of divine beings. It is delightful, and consists of various regions. Its limits cannot be ascertained. The Sun and the Moon cannot see, above or below, beyond the range of their own rays. There where the rays of the Sun and the Moon cannot reach are luminaries 3 which are self-effulgent and which possess splendour like that of the Sun or the fire. Know this, O giver of honours, that possessed of far-famed splendour, even these last do not behold the limits of the firmament in consequence of the inaccessibility and infinity of those limits. This Space which the very gods cannot measure is fall of many blazing and self-luminous worlds each above the other. Beyond the limits of land are oceans of water. Beyond water is darkness. Beyond darkness is water again, and beyond the last is fire. Downwards, beyond the nether regions, is water. Beyond water is the region belonging to the great snakes. Beyond that is sky once more, and beyond the sky is water again. Even thus there is water and sky alternately without end. Even such are the limits of the Divinity represented by water. The very gods are unable to ascertain limits of fire and wind and

अध्याय 12

श्लोक 288.12

आक्रुश्यमानॊ न वदामि किं चित; कषमाम्य अहं ताद्यमानश च नित्यम शरेष्ठं हय एतत कषमम अप्य आहुर आर्याः; सत्यं तथैवार्जवम आनृशंस्यम

ākruśyamānò na vadāmi kiṃ cita; kaṣamāmya ahaṃ tādyamānaśa ca nityama śareṣṭhaṃ haya etata kaṣamama apya āhura āryāḥ; satyaṃ tathaivārjavama ānṛśaṃsyama

हिन्दी अर्थ

मा वो भयं भूद् विमला: स्थ सर्वे अशीत्यधिकद्वधिशततमोध्याय:

English

water. The nature of fire, wind, water, and land, is like that of space. They are distinguished through want of true Knowledge. Sages read in diverse scriptures the limits that have been declared of the three worlds and the ocean. Who is there, however, that would set limits to what cannot be grasped by vision and what is inaccessible (in all its parts)? If even it becomes possible to ascertain the limits of the firmament which is the track of the gods and beings crowned with ascetic success, it can never be possible to set limits to that which is limitless and known by the name of the Infinite, to that which correspond with the name by which it is known, viz., what has been called the high-souled Manasal When again His form is sometimes contracted and sometimes expanded, how can any one else except one that is equal to Him, be able to comprehend His limits? From the Lotus (of which I have already spoken) was first created the Omniscient lord, Brahman, endued with form, of essence comprised of Righteousness, and the Creator of all mobile and immobile things.

अध्याय 12

श्लोक 288.13

वेदस्यॊपनिषत सत्यं सत्यस्यॊपनिषद दमः दमस्यॊपनिषन मॊक्ष एतत सर्वानुशासनम

vedasyòpaniṣata satyaṃ satyasyòpaniṣada damaḥ damasyòpaniṣana mòkṣa etata sarvānuśāsanama

हिन्दी अर्थ

यस्य विज्ञानमतुलं विष्णोर्भक्तिश्व तादृशी

English

"Bharadwaja said, 'If Brahman sprang from the Lotus, then it is the Lotus that should be regarded as the First-born and not Brahman. Why, however, is Brahma said to be the first? Do thou remove that doubt

अध्याय 12

श्लोक 288.14

वाचॊ वेगं मनसः करॊधवेगं; विवित्सा वेगम उदरॊपस्थ वेगम एतान वेगान यॊ विषहत्य उदीर्णांस; तं मन्ये ऽहं बराह्मणं वै मुनिं च

vācò vegaṃ manasaḥ karòdhavegaṃ; vivitsā vegama udaròpastha vegama etāna vegāna yò viṣahatya udīrṇāṃsa; taṃ manye 'haṃ barāhmaṇaṃ vai muniṃ ca

हिन्दी अर्थ

कथं वा राजशार्दूल पदं तु ज्ञातवानसौ भूयस्तु मे समुत्पन्ना बुद्धिरव्यक्तदर्शनात्

English

The force of speech, the force of mind, the force of anger, the force of contentiousness, the force of belly and genitals: the one who bears these forces when they rise, I think a brahmana and a sage.

अध्याय 12

श्लोक 288.15

अक्रॊधनः करुध्यतां वै विशिष्टस; तथा तितिक्षुर अतितिक्षॊर विशिष्टः अमानुषान मानुषॊ वै विशिष्टस; तथाज्ञानाज जञानवान वै परधानः

akròdhanaḥ karudhyatāṃ vai viśiṣṭasa; tathā titikṣura atitikṣòra viśiṣṭaḥ amānuṣāna mānuṣò vai viśiṣṭasa; tathājñānāja jañānavāna vai paradhānaḥ

हिन्दी अर्थ

समझमें नहीं आयी है; अतः पुनः मेरी बुद्धिमें प्रश्न उत्पन्न हो गया

English

The unangry is better than the angry; the patient better than the impatient; the human better than the non-human; the knowing better than the ignorant is chief.

अध्याय 12

श्लोक 288.16

आक्रुश्यमानॊ नाक्रॊशेन मन्युर एव तितिक्षतः आक्रॊष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दते

ākruśyamānò nākròśena manyura eva titikṣataḥ ākròṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindate

हिन्दी अर्थ

धार्मिको विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्ष पदान्वये वृत्रस्तु राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जित:

English

Abused, one should not abuse; the anger of the patient burns the abuser and he gains his good deeds.

अध्याय 12

श्लोक 288.17

यॊ नात्युक्तः पराह रूक्षं परियं वा; यॊ वा हतॊ न परतिहन्ति धैर्यात पापं च यॊ नेच्छति तस्य हन्तुस; तस्मै देवाः सपृहयन्ते सदैव

yò nātyuktaḥ parāha rūkṣaṃ pariyaṃ vā; yò vā hatò na paratihanti dhairyāta pāpaṃ ca yò necchati tasya hantusa; tasmai devāḥ sapṛhayante sadaiva

हिन्दी अर्थ

कीजिये। इन्द्रने वृत्रासुरको कैसे परास्त किया?

English

He who, when addressed harshly, does not speak rough or dear words, and, struck, does not strike back from steadiness, nor wishes ill for his striker: the gods always long for him.

अध्याय 12

श्लोक 288.18

पापीयसः कषमेतैव शरेयसः सदृशस्य च विमानितॊ हतॊ ऽऽकरुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति

pāpīyasaḥ kaṣametaiva śareyasaḥ sadṛśasya ca vimānitò hatò ''karuṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

विस्तरेण महाबाहो परं कौतूहलं हि मे बताइये; इसे सुननेके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्सुकता हो रही है

English

One should be patient with a worse, a better and an equal; slighted, struck and abused thus he will reach success.

अध्याय 12

श्लोक 288.19

सदाहम आर्यान निभृतॊ ऽपय उपासे; न मे विवित्सा न चमे ऽसति रॊषः न चाप्य अहं लिप्समानः परैमि; न चैव किं चिद विषमेण यामि

sadāhama āryāna nibhṛtò 'paya upāse; na me vivitsā na came 'sati ròṣaḥ na cāpya ahaṃ lipsamānaḥ paraimi; na caiva kiṃ cida viṣameṇa yāmi

हिन्दी अर्थ

ददर्शाथाग्रतो वृत्रं धिष्ठितं पर्वतोपमम्

English

I ever serve the noble, humble as I am; I have no contentiousness and no anger; nor do I go seeking gain, nor do I go by any crookedness.

अध्याय 12

श्लोक 288.20

नाहं शप्तः परतिशपामि किं चिद; दमं दवारं हय अमृतस्येह वेद्मि गुह्यं बरह्म तद इदं वॊ बरवीमि; न मानुषाच छरेष्ठतरं हि किं चित

nāhaṃ śaptaḥ paratiśapāmi kiṃ cida; damaṃ davāraṃ haya amṛtasyeha vedmi guhyaṃ barahma tada idaṃ vò baravīmi; na mānuṣāca chareṣṭhataraṃ hi kiṃ cita

हिन्दी अर्थ

वृत्रस्य देवा: संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे

English

Cursed, I do not curse back; I know self-control as the door to the immortal here; this secret Brahman I tell you: there is nothing higher than man.

अध्याय 12

श्लोक 288.21

विमुच्यमानः पापेभ्यॊ धनेभ्य इव चन्द्रमः विरजः कालम आकाङ्क्षन धीरॊ धैर्येण सिध्यति

vimucyamānaḥ pāpebhyò dhanebhya iva candramaḥ virajaḥ kālama ākāṅkṣana dhīrò dhairyeṇa sidhyati

हिन्दी अर्थ

गये। उन्हें शान्ति नहीं मिलती थी भयाद् वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्भूपमुत्तमम्

English

Freed from sins, like the moon from clouds, free of dust, awaiting time, the steadfast one succeeds by steadiness.

अध्याय 12

श्लोक 288.22

यः सर्वेषां भवति हय अर्चनीय; उत्सेचने सतम्भ इवाभिजातः यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति; स वै देवान गच्छति संयतात्मा

yaḥ sarveṣāṃ bhavati haya arcanīya; utsecane satambha ivābhijātaḥ yasmai vācaṃ supraśastāṃ vadanti; sa vai devāna gacchati saṃyatātmā

हिन्दी अर्थ

इन्द्रकी दोनों जाँघें अकड़ गयीं

English

He who is worthy of honour by all, like a post in a sprinkling, well born, of whom good speech is said: that self-controlled one goes to the gods.

अध्याय 12

श्लोक 288.23

न तथा वक्तुम इच्छन्ति कल्यानान पुरुषे गुणान यथैषां वक्तुम इच्छन्ति नैर्गुण्यम अनुयुज्ञकाः

na tathā vaktuma icchanti kalyānāna puruṣe guṇāna yathaiṣāṃ vaktuma icchanti nairguṇyama anuyujñakāḥ

हिन्दी अर्थ

देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन् युद्धे ह्युपस्थिते शक्रस्य च सुरेन्‍्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मन:

English

They do not wish to speak of the virtues of a man as they wish to speak of his lack of virtues, those who inquire after them.

अध्याय 12

श्लोक 288.24

यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक परनिहिते सदा वेदास तपश च तयागश च स इदं सर्वम आप्नुयात

yasya vāṅmanasī gupte samyaka paranihite sadā vedāsa tapaśa ca tayāgaśa ca sa idaṃ sarvama āpnuyāta

हिन्दी अर्थ

लोकोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाला था

English

He whose speech and mind are always rightly set gains all this, the Vedas, austerity and renunciation.

अध्याय 12

श्लोक 288.25

आक्रॊशनावमानाभ्याम अबुधाद वर्धते बुधः तस्मान न वर्धयेद अन्यं न चात्मानं विमिंसयेत

ākròśanāvamānābhyāma abudhāda vardhate budhaḥ tasmāna na vardhayeda anyaṃ na cātmānaṃ vimiṃsayeta

हिन्दी अर्थ

शिलाभिवविंविधाभिश्न कार्मुकैश्न महास्वनै: ऋषयश्च महाभागास्तद् युद्ध द्रष्टमागमन्

English

The wise grows by the abuse and dishonour of the unwise; therefore one should not exalt another nor despise oneself.

अध्याय 12

श्लोक 288.26

अमृतस्येव संतृप्येद अवमानस्य वै दविजः सुखं हय अवमतः शेते यॊ ऽवमन्ता स नश्यति

amṛtasyeva saṃtṛpyeda avamānasya vai davijaḥ sukhaṃ haya avamataḥ śete yò 'vamantā sa naśyati

हिन्दी अर्थ

अश्मवर्षेण देवेन्द्र समाकिरदतिद्रुतम्

English

The twice-born should be satisfied with dishonour as with nectar; the dishonoured sleeps happily, but he who dishonours perishes.

अध्याय 12

श्लोक 288.27

यत करॊधनॊ यजते यद ददाति; यद वा तपस तप्यति यज जुहॊति वैवस्वतस तद धरते ऽसय सर्वं; मॊघः शरमॊ भवति करॊधनस्य

yata karòdhanò yajate yada dadāti; yada vā tapasa tapyati yaja juhòti vaivasvatasa tada dharate 'saya sarvaṃ; mòghaḥ śaramò bhavati karòdhanasya

हिन्दी अर्थ

इन्द्रपर पत्थरोंकी वर्षा आरम्भ कर दी अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे

English

What the angry man sacrifices, what he gives, the austerity he practises, what he offers: Vaivasvata takes it all of his; the angry man's toil is in vain.

अध्याय 12

श्लोक 288.28

चत्वारि यस्य दवाराणि सुगुप्तान्य अमरॊत्तमाः उपस्थम उदरं हस्तौ वाक चतुर्थी स धर्मवित

catvāri yasya davārāṇi suguptānya amaròttamāḥ upasthama udaraṃ hastau vāka caturthī sa dharmavita

हिन्दी अर्थ

मोहयामास देदवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वश:

English

He who has four doors well guarded, best of the immortals: the genital, belly, hands and speech as fourth, he knows dharma.

अध्याय 12

श्लोक 288.29

सत्यं दमं हय आर्जवम आनृशंस्यं; धृतिं तितिक्षाम अभिसेवमानः सवाध्यायनित्यॊ ऽसपृहयन परेषाम; एकान्तशील्य ऊर्ध्वगतिर भवेत सः

satyaṃ damaṃ haya ārjavama ānṛśaṃsyaṃ; dhṛtiṃ titikṣāma abhisevamānaḥ savādhyāyanityò 'sapṛhayana pareṣāma; ekāntaśīlya ūrdhvagatira bhaveta saḥ

हिन्दी अर्थ

रथन्तरेण तं तत्र वसिष्ठ: समबोधयत् त्रैलोक्यबलसंयुक्त: कस्माच्छक्र विषीदसि

English

Practising truth, self-control, honesty, non-cruelty, steadiness and patience, ever devoted to study, coveting nothing of others, delighting in solitude, he would go upward.

अध्याय 12

श्लोक 288.30

सर्वान एतान अनुचरन वत्सवच चतुरः सतनान न पावनतमं किं चित सत्याद अध्यगमं कव चित

sarvāna etāna anucarana vatsavaca caturaḥ satanāna na pāvanatamaṃ kiṃ cita satyāda adhyagamaṃ kava cita

हिन्दी अर्थ

लिये श्रेष्ठ बुद्धिका सहारा लेकर अपने शत्रुओंका संहार करो निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुराधिप

English

Following all these as a calf follows four teats, I have found nothing anywhere more purifying than truth.

अध्याय 12

श्लोक 288.31

आचक्षाहं मनुष्येभ्यॊ देवेभ्यः परतिसंचरन सत्यं सवर्गस्य सॊपानं पारावारस्य नौर इव

ācakṣāhaṃ manuṣyebhyò devebhyaḥ paratisaṃcarana satyaṃ savargasya sòpānaṃ pārāvārasya naura iva

हिन्दी अर्थ

स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै

English

I say to men, moving among the gods: truth is the stairway to heaven, like a boat to the far shore of the sea.

अध्याय 12

श्लोक 288.32

यादृशैः संनिवसति यादृशांश चॊपसेवते यादृग इच्छेच च भवितुं तादृग भवति पूरुषः

yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃśa còpasevate yādṛga iccheca ca bhavituṃ tādṛga bhavati pūruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

अतीव वासवस्यासीद् बलमुत्तमतेजस: योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत

English

As a man lives with such, as he serves such, and as he wishes to be, such he becomes.

अध्याय 12

श्लोक 288.33

यदि सन्तं सेवते यद्य असन्तं; तपस्विनं यदि वा सतेनम एव वासॊ यथा रङ्ग वशं परयाति; तथा स तेषां वशम अभ्युपैति

yadi santaṃ sevate yadya asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā satenama eva vāsò yathā raṅga vaśaṃ parayāti; tathā sa teṣāṃ vaśama abhyupaiti

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा वृत्रस्य विक्रान्तमुपागम्य महेश्वरम्

English

Whether one serves the good or the bad, an ascetic or a thief, as a garment takes the colour it is dyed, so he comes under their power.

अध्याय 12

श्लोक 288.34

सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते; न मानुषं विषयं यान्ति दरष्टुम नेन्दुः समः सयाद असमॊ हि वायुर; उच्चावचं विषयं यः स वेद

sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante; na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti daraṣṭuma nenduḥ samaḥ sayāda asamò hi vāyura; uccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda

हिन्दी अर्थ

लिये उनसे निवेदन किया विष्णुश्न भगवान् देव: सर्वलोकाभिपूजित:

English

The gods always converse with the good; they do not go to see a human object; not even the moon is equal; for the wind is unequal, who knows high and low objects.

अध्याय 12

श्लोक 288.35

अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तर पूरुषे तेनैव देवाः परीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै

aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntara pūruṣe tenaiva devāḥ parīyante satāṃ mārgasthitena vai

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठ श्ष महातेजा: सर्वे च परमर्षय:

English

When a man is of blameless heart, the gods are pleased by him who stands in the path of the good.

अध्याय 12

श्लोक 288.36

शिश्नॊदरे ये ऽभिरताः सदैव; सतेना नरा वाक परुषाश च नित्यम अपेद दॊषान इति तान विदित्वा; दूराद देवाः संपरिवर्जयन्ति

śiśnòdare ye 'bhiratāḥ sadaiva; satenā narā vāka paruṣāśa ca nityama apeda dòṣāna iti tāna viditvā; dūrāda devāḥ saṃparivarjayanti

हिन्दी अर्थ

ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो विश्वात्मा सर्वगश्नैव बहुमायश्व विश्रुतः

English

Those who are always devoted to the organ and belly, thieves and always harsh in speech: the gods, knowing them to be full of faults, avoid them from afar.

अध्याय 12

श्लोक 288.37

न वै देवा हीनसत्त्वेन तॊष्याः; सर्वाशिना दुष्कृत कर्मणा वा सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा; धर्मे रतास तैः सह संभजन्ते

na vai devā hīnasattvena tòṣyāḥ; sarvāśinā duṣkṛta karmaṇā vā satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā; dharme ratāsa taiḥ saha saṃbhajante

हिन्दी अर्थ

शक्ति है। यह अनेक प्रकारकी मायाओंका सुविख्यात ज्ञाता भी है

English

The gods are not to be pleased by a man of low goodness, an all-eater or doer of bad deeds; those true to truth, grateful, devoted to dharma, they meet with.

अध्याय 12

श्लोक 288.38

अव्याहृतं वयाकृताच छरेय आहुः; सत्यं वदेद वयाहृतं तद दवितीयम धर्मं वदेद वयाहृतं तत तृतीयं; परियंवदेद वयाहृतं तच चतुर्थम

avyāhṛtaṃ vayākṛtāca chareya āhuḥ; satyaṃ vadeda vayāhṛtaṃ tada davitīyama dharmaṃ vadeda vayāhṛtaṃ tata tṛtīyaṃ; pariyaṃvadeda vayāhṛtaṃ taca caturthama

हिन्दी अर्थ

जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्था: सुरेश्वर षष्टिं वर्षमहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ

English

The unspoken is better than the spoken, they say; one should speak truth, which is second to the unspoken; one should speak dharma, the third; one should speak the pleasant, the fourth.'

अध्याय 12

श्लोक 288.39

[साध्या] केनायम आवृतॊ लॊकः केन वा न परकाशते केन तयजति मित्राणि केन सवर्गं न गच्छति

[sādhyā] kenāyama āvṛtò lòkaḥ kena vā na parakāśate kena tayajati mitrāṇi kena savargaṃ na gacchati

हिन्दी अर्थ

और तब ब्रह्माजीने इसे मनोवाजञ्छित वर दिया था

English

[The Sadhyas said:] 'By what is the world covered, by what does it not shine? By what does one give up friends, and by what does one not go to heaven?'

अध्याय 12

श्लोक 288.40

[हम्स] अनानेनावृतॊ लॊकॊ मात्सर्यान न परकाशते लॊभात तयजति मित्राणि सङ्गात सवर्गं न गच्छति

[hamsa] anānenāvṛtò lòkò mātsaryāna na parakāśate lòbhāta tayajati mitrāṇi saṅgāta savargaṃ na gacchati

हिन्दी अर्थ

देवतानामृषीणां च हर्षानज्नादो महानभूत्

English

[The Swan said:] 'The world is covered by ignorance; from envy it does not shine; from greed one gives up friends; from attachment one does not go to heaven.'

अध्याय 12

श्लोक 288.41

[साध्याह] कः सविद एकॊ रमते बराह्मणानां; कः सविद एकॊ बहुभिर जॊषम आस्ते कः सविद एकॊ बलवान दुर्बलॊ ऽपि; कः सविद एषां कलहं नान्ववैति

[sādhyāha] kaḥ savida ekò ramate barāhmaṇānāṃ; kaḥ savida ekò bahubhira jòṣama āste kaḥ savida ekò balavāna durbalò 'pi; kaḥ savida eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti

हिन्दी अर्थ

मुरजा डिण्डिमाश्नैव प्रावाद्यन्त सहस्रश: मायानाशश्व बलवान् क्षणेन समपद्यत

English

[The Sadhyas said:] 'Who alone delights among brahmanas? Who alone sits in silence with many? Who alone is strong, though weak? Who of these does not enter into quarrel?'

अध्याय 12

श्लोक 288.42

[हम्स] पराज्ञ एकॊ रमते बराह्मणानां; पराज्ञ एकॊ बहुभिर जॊषम आस्ते पराज्ञ एकॊ बलवान दुर्बलॊ ऽपि; पराज्ञ एषां कलहं नान्ववैति

[hamsa] parājña ekò ramate barāhmaṇānāṃ; parājña ekò bahubhira jòṣama āste parājña ekò balavāna durbalò 'pi; parājña eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti

हिन्दी अर्थ

मायाओंका पूर्णरूपसे विनाश हो गया

English

[The Swan said:] 'The wise one alone delights among brahmanas; the wise one alone sits in silence with many; the wise one alone is strong though weak; the wise one does not enter into quarrel.'

अध्याय 12

श्लोक 288.43

[साध्याह] किं बराह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वम उच्यते असाधुत्वं च किं तेषां किम एषां मानुषं मतम

[sādhyāha] kiṃ barāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvama ucyate asādhutvaṃ ca kiṃ teṣāṃ kima eṣāṃ mānuṣaṃ matama

हिन्दी अर्थ

स्तुवन्त: शक्रमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि ऋषिभ: स्तूयमानस्य रूपमासीत् सुदुर्दूशम्

English

[The Sadhyas said:] 'What is the godhood of brahmanas, what is their goodness said to be, what their badness, what their humanness?'

अध्याय 12

श्लोक 288.44

[हम्स] सवाध्याय एषां देवत्वं वरतं साधुत्वम उच्यते असाधुत्वं परीवादॊ मृत्युर मानुषम उच्यते

[hamsa] savādhyāya eṣāṃ devatvaṃ varataṃ sādhutvama ucyate asādhutvaṃ parīvādò mṛtyura mānuṣama ucyate

हिन्दी अर्थ

एकाशीत्यधिकद्धिशततमो5ध्याय:

English

[The Swan said:] 'Study is their godhood, vow is said to be their goodness, slander their badness, and death their humanness.'

अध्याय 12

श्लोक 288.45

[भी] संवाद इत्य अयं शरेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः कषेत्रं वै कर्मणां यॊनिः सद्भावः सत्यम उच्यते

[bhī] saṃvāda itya ayaṃ śareṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ kaṣetraṃ vai karmaṇāṃ yòniḥ sadbhāvaḥ satyama ucyate

हिन्दी अर्थ

वृत्रस्योपरि संसृष्टा श्रक्रवत् परिब भ्रमु: वज्नोद्यतकर: शक्रस्तं हैत्यं समवैक्षत

English

[Bhishma said:] This dialogue of the Sadhyas is called supreme; the field of actions, the womb, goodness, is called truth."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।