Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 146/172 · श्लोक 308.100–308.191

पूर्ण अध्याय पाठ92 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 308.100

न वेद चक्षुश चक्षुस तवं शरॊत्रं नात्मनि वर्तते तथैव वयभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः

na veda cakṣuśa cakṣusa tavaṃ śaròtraṃ nātmani vartate tathaiva vayabhicāreṇa na vartante parasparama saṃśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṃsavaḥ

हिन्दी अर्थ

देहाद् देहलहस्नाणि तथा समभिपद्यते

English

The eye does not know the eye, you; the ear does not abide in the self; so they do not act upon one another by deviation; joined, they are not born, like dust here with water.

अध्याय 12

श्लोक 308.101

बाह्यान अन्यान अपेक्षन्ते गुणांस तान अपि मे शृणु रूपं चक्षुः परकाशश च दर्शने हेतवस तरयः यथैवात्र तथान्येषु जञानज्ञेयेषु हेतवः

bāhyāna anyāna apekṣante guṇāṃsa tāna api me śṛṇu rūpaṃ cakṣuḥ parakāśaśa ca darśane hetavasa tarayaḥ yathaivātra tathānyeṣu jañānajñeyeṣu hetavaḥ

हिन्दी अर्थ

उपपसद्यति संयोगाद् गुणै: सह गुणक्षयात् तिर्यग्योनियोंमें और कभी देवताओंमें जन्म लेता है

English

They depend on outer virtues; hear those too: form, eye and light are three causes in seeing; as here, so in other knowings and knowables.

अध्याय 12

श्लोक 308.102

जञानज्ञेयान्तरे तस्मिन मनॊ नामापरॊ गुणः विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी

jañānajñeyāntare tasmina manò nāmāparò guṇaḥ vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī

हिन्दी अर्थ

है। मनुष्यलोकसे कभी-कभी अनन्त नरकोंमें भी पड़ता है

English

In that interval between knowledge and knowable, another quality named mind, by which one deliberates good and bad in decision.

अध्याय 12

श्लोक 308.103

दवादशस तव अपरस तत्र बुद्धिर नाम गुणः समृतः येन संशय पूर्वेषु बॊद्धव्येषु वयवस्यति

davādaśasa tava aparasa tatra buddhira nāma guṇaḥ samṛtaḥ yena saṃśaya pūrveṣu bòddhavyeṣu vayavasyati

हिन्दी अर्थ

सूत्रतन्तुगुणर्नित्यं तथायमगुणो गुणौ: शीर्षरोगेडक्षिरोगे च दन्‍तशूले गलग्रहे

English

A twelfth quality there is intellect, by which one decides, with doubt first, in things to be known.

अध्याय 12

श्लोक 308.104

अथ दवादशके तस्मिन सत्त्वं नामापरॊ गुणः महासत्त्वॊ ऽलपसत्त्वॊ वा जन्तुर येनानुमीयते

atha davādaśake tasmina sattvaṃ nāmāparò guṇaḥ mahāsattvò 'lapasattvò vā jantura yenānumīyate

हिन्दी अर्थ

व्यथा होती और कभी गलेमें घेधा निकल आता है

English

Then in the twelve there is another quality named sattva, by which a creature is inferred to be of great or little goodness.

अध्याय 12

श्लोक 308.105

कषेत्रज्ञ इति चाप्य अन्यॊ गुणस तत्र चतुर्दशः ममायम इति येनायं मन्यते न च मन्यते

kaṣetrajña iti cāpya anyò guṇasa tatra caturdaśaḥ mamāyama iti yenāyaṃ manyate na ca manyate

हिन्दी अर्थ

श्वित्रकुछे3ग्निदग्थे च सिध्मापस्मारयोरपि शिकार होता रहता है

English

Another is the fourteenth quality there, the knower of the field, by which this one thinks "this is mine" and does not think it.

अध्याय 12

श्लोक 308.106

अथ पञ्चदशॊ राजन गुणस तत्रापरः समृतः पृथक कला समूहस्य सामग्र्यं तद इहॊच्यते

atha pañcadaśò rājana guṇasa tatrāparaḥ samṛtaḥ pṛthaka kalā samūhasya sāmagryaṃ tada ihòcyate

हिन्दी अर्थ

उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषो5प्यभिमन्यते

English

Then a fifteenth quality there, king: the totality of the aggregate of the several parts, so it is said here.

अध्याय 12

श्लोक 308.107

गुणस तव एवापरस तत्र संघात इति सॊदशः आकृतिर वयक्तिर इत्य एतौ गुणौ यस्मिन समाश्रितौ

guṇasa tava evāparasa tatra saṃghāta iti sòdaśaḥ ākṛtira vayaktira itya etau guṇau yasmina samāśritau

हिन्दी अर्थ

मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा वीरस्थानाम्बुपड़के च शयनं फलकेषु च

English

Another quality there is the sixteenth, the aggregate, in which these two qualities, shape and manifestation, rest.

अध्याय 12

श्लोक 308.108

सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ परियाप्रिये इति चैकॊनविंशॊ ऽयं दवन्द्वयॊग इति समृतः

sukhaduḥkhe jarāmṛtyū lābhālābhau pariyāpriye iti caikònaviṃśò 'yaṃ davandvayòga iti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मुज्जमेखलनग्नत्वं क्षौीमकृष्णाजिनानि च

English

Pleasure and pain, old age and death, gain and loss, dear and undear: this is the nineteenth, held to be the conjunction of pairs.

अध्याय 12

श्लोक 308.109

ऊर्ध्वम एकॊनविंशत्याः कालॊ नामापरॊ गुणः इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां परभवाप्ययम

ūrdhvama ekònaviṃśatyāḥ kālò nāmāparò guṇaḥ itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ parabhavāpyayama

हिन्दी अर्थ

अंगोंको ढँक लेता है। कभी रेशमी पीताम्बर पहनता है कीटकावसनश्लैव चीरवासास्तथैव च

English

Beyond the nineteen, another quality named time; by these twenty know the origin and dissolution of beings.

अध्याय 12

श्लोक 308.110

विश्मकश चैष संघातॊ महाभूतानि पञ्च च सदसद भावयॊगौ च गुणाव अन्यौ परकाशकौ

viśmakaśa caiṣa saṃghātò mahābhūtāni pañca ca sadasada bhāvayògau ca guṇāva anyau parakāśakau

हिन्दी अर्थ

भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च करता है और कभी दिनके चौथे, छठे या आठवें पहरमें भोजन करता है

English

And this aggregate is wonderful; the five great elements, and being and non-being, the two other qualities that illuminate.

अध्याय 12

श्लोक 308.111

इत्य एवं विंशतिश चैव गुणाः सप्त च ये समृताः विधिः शुक्रं बलं चेति तरय एते गुणाः परे

itya evaṃ viṃśatiśa caiva guṇāḥ sapta ca ye samṛtāḥ vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti taraya ete guṇāḥ pare

हिन्दी अर्थ

वायुभक्षोम्बुपिण्याकदधिगोमय भोजन:

English

So the twenty qualities and the seven that are remembered: the rule, semen and strength are three other qualities.

अध्याय 12

श्लोक 308.112

एकविंशश च दश च कलाः संख्यानतः समृताः समग्रा यत्र वर्तन्ते तच छरीरम इति समृतम

ekaviṃśaśa ca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ samṛtāḥ samagrā yatra vartante taca charīrama iti samṛtama

हिन्दी अर्थ

खली, कभी दही और कभी गोबर खाकर ही रहता है शैवालभोजननश्चैव तथा5चामेन वर्तयन्

English

The twenty-first and the ten are held to be parts by count; where all are present together, that is called the body.

अध्याय 12

श्लोक 308.113

अव्यक्तं परकृतिं तव आसां कलानां कश चिद इच्छति वयक्तं चासां तथैवान्यः सथूलदर्शी परपश्यति

avyaktaṃ parakṛtiṃ tava āsāṃ kalānāṃ kaśa cida icchati vayaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sathūladarśī parapaśyati

हिन्दी अर्थ

विविधानि च कृच्छाणि सेवते सिद्धिकाड्क्षया

English

Of these parts some want the unmanifest, nature; another, seeing grossly, sees the manifest.

अध्याय 12

श्लोक 308.114

अव्यक्तं यदि वा वयक्तं दवयीम अथ चतुष्टयीम परकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्य अध्यात्मचिन्तकाः

avyaktaṃ yadi vā vayaktaṃ davayīma atha catuṣṭayīma parakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantya adhyātmacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि विविक्ताश्न शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च

English

Whether unmanifest or manifest, twofold or fourfold, those who think on the self see the nature of all beings.

अध्याय 12

श्लोक 308.115

सेयं परकृतिर अव्यक्ता कलाभिर वयक्ततां गता अहं च तवं च राजेन्द्र ये चाप्य अन्ये शरीरिणः

seyaṃ parakṛtira avyaktā kalābhira vayaktatāṃ gatā ahaṃ ca tavaṃ ca rājendra ye cāpya anye śarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च

English

This unmanifest nature has become manifest through the parts: I, you, king of kings, and the other embodied beings.

अध्याय 12

श्लोक 308.116

बिन्दुन्यासादयॊ ऽवस्थाः शुक्रशॊनित संभवाः यासाम एव निपातेन कललं नाम जायते

bindunyāsādayò 'vasthāḥ śukraśònita saṃbhavāḥ yāsāma eva nipātena kalalaṃ nāma jāyate

हिन्दी अर्थ

विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च यज्ञांश्न विविधाकारान् विधींश्व विविधांस्तथा

English

States beginning with the placing of a drop, arisen from semen and blood, by whose falling alone the embryo is formed.

अध्याय 12

श्लोक 308.117

कललाद अर्बुदॊत्पत्तिः पेशी चाप्य अर्बुदॊद्भवा पेश्यास तव अङ्गाभिनिर्वृत्तिर नखरॊमाणि चाङ्गतः

kalalāda arbudòtpattiḥ peśī cāpya arbudòdbhavā peśyāsa tava aṅgābhinirvṛttira nakharòmāṇi cāṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु

English

From the embryo the swelling arises, from the swelling the flesh-mass, from the flesh-mass the formation of the limbs, and nails and hair from the limbs.

अध्याय 12

श्लोक 308.118

संपूर्णे नवमे मासे जन्तॊर जातस्य मैथिल जायते नाम रूपत्वं सत्री पुमान वेति लिङ्गतः

saṃpūrṇe navame māse jantòra jātasya maithila jāyate nāma rūpatvaṃ satrī pumāna veti liṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रिया: शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहु: क्रियापथम्

English

In the ninth month complete, Maithila, of the born creature, name and form arise, woman or man by the mark.

अध्याय 12

श्लोक 308.119

जातमात्रं तु तद रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि कौमार रूपम आपन्नं रूपतॊ न पलभ्यते

jātamātraṃ tu tada rūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli kaumāra rūpama āpannaṃ rūpatò na palabhyate

हिन्दी अर्थ

सबको समेटकर अकेला ही रह जाता है

English

Seeing a form newly born, with copper-red nails and fingers, then it becomes the form of a child, and the earlier is not found in the form.

अध्याय 12

श्लोक 308.120

कौमाराद यौवनं चापि सथाविर्यं चापि यौवनात अनेन करमयॊगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते

kaumārāda yauvanaṃ cāpi sathāviryaṃ cāpi yauvanāta anena karamayògena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate

हिन्दी अर्थ

क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते

English

From childhood to youth and from youth to old age; by this sequence the earlier is not found.

अध्याय 12

श्लोक 308.121

कलानां पृथग अर्थानां परतिभेदः कषणे कषणे वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात तु न विभाव्यते

kalānāṃ pṛthaga arthānāṃ paratibhedaḥ kaṣaṇe kaṣaṇe vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāta tu na vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकथा ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति

English

The separation of the parts, of different purposes, goes on moment by moment in all beings, but from subtlety it is not perceived.

अध्याय 12

श्लोक 308.122

न चैषाम अप्ययॊ राजँल लक्ष्यते परभवॊ न च अवस्थायाम अवस्थायां दीपस्येवार्चिषॊ गतिः

na caiṣāma apyayò rāja~la lakṣyate parabhavò na ca avasthāyāma avasthāyāṃ dīpasyevārciṣò gatiḥ

हिन्दी अर्थ

मन्यतेयं हाबुद्धत्वात् तथैव सुकृतान्यपि

English

Neither their dissolution nor their origin is seen, king; the course of state to state is like the flame of a lamp.

अध्याय 12

श्लोक 308.123

तस्याप्य एवं परभावस्य सदश्वस्येव धावतः अजस्रं सर्वलॊकस्य कः कुतॊ वा न वा कुतः

tasyāpya evaṃ parabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ ajasraṃ sarvalòkasya kaḥ kutò vā na vā kutaḥ

हिन्दी अर्थ

इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति

English

And with its origin so, running like a good horse constantly, who is this of the whole world, whence, or whence not?

अध्याय 12

श्लोक 308.124

कस्येदं कस्य वा नेदं कुतॊ वेदं न वा कुतः संबन्धः कॊ ऽसति भूतानां सवैर अप्य अवयवैर इह

kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kutò vedaṃ na vā kutaḥ saṃbandhaḥ kò 'sati bhūtānāṃ savaira apya avayavaira iha

हिन्दी अर्थ

महद् दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्

English

Whose is this, or whose not? Whence is this, or not? What relation is there among beings even with their own members here?

अध्याय 12

श्लोक 308.125

यथादित्यान मणेश चैव वीरुद्भ्यश चैव पावकः भवेत्य एवं समुदयात कलानाम अपि जन्तवः

yathādityāna maṇeśa caiva vīrudbhyaśa caiva pāvakaḥ bhavetya evaṃ samudayāta kalānāma api jantavaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुन: य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मा55त्मगुणैवुत:

English

As fire arises from the sun, from the jewel and from the plants, so beings arise from the combination of parts.

अध्याय 12

श्लोक 308.126

आत्मन्य एवात्मनात्मानं यथा तवम अनुपश्यसि एवम एवात्मनात्मानम अन्यस्मिन किं न पश्यसि यद्य आत्मनि परस्मिंश च समताम अध्यवस्यसि

ātmanya evātmanātmānaṃ yathā tavama anupaśyasi evama evātmanātmānama anyasmina kiṃ na paśyasi yadya ātmani parasmiṃśa ca samatāma adhyavasyasi

हिन्दी अर्थ

ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते

English

As you see the self in the self by the self, so why do you not see the self in another by the self? If you resolve upon equality of self and other...

अध्याय 12

श्लोक 308.127

अथ मां कासि कस्येति किमर्थम अनुपृच्छसि इदं मे सयाद इदं नेति दवन्द्वैर मुक्तस्य मैथिल कासि कस्य कुतॊ वेति वचने किं परयॊजनम

atha māṃ kāsi kasyeti kimarthama anupṛcchasi idaṃ me sayāda idaṃ neti davandvaira muktasya maithila kāsi kasya kutò veti vacane kiṃ parayòjanama

हिन्दी अर्थ

कोटि सृष्टिपर्यन्त नश्वर शरीरोंमें ही सदा चक्कर लगाता रहता है य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्

English

then why do you ask me 'who are you, whose?' For one freed from the pairs, 'this is mine, this is not,' what purpose is there in asking 'who are you, whose, whence?'

अध्याय 12

श्लोक 308.128

रिपौ मित्रे ऽथ मध्यस्थे विजये संधिविग्रहे कृतवान यॊ महीपाल किं तस्मिन मुक्तलक्षणम

ripau mitre 'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahe kṛtavāna yò mahīpāla kiṃ tasmina muktalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा

English

He who has made enemy, friend and neutral, victory, peace and war, lord of the earth, what mark of the freed is in him?

अध्याय 12

श्लोक 308.129

तरिवर्गे सप्तधा वयक्तं यॊ न वेदेह कर्मसु सङ्गवान यस तरिवर्गे च किं तस्मिन मुक्तलक्षणम

tarivarge saptadhā vayaktaṃ yò na vedeha karmasu saṅgavāna yasa tarivarge ca kiṃ tasmina muktalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

पुरुष अज्ञानके कारण कर्ता-भोक्ता बन जाता है) त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्रकृतानि ह

English

He who does not know the sevenfold manifest in the three aims in actions, and who is attached to the three aims, what mark of the freed is in him?

अध्याय 12

श्लोक 308.130

परिये चैवाप्रिये चैव दुर्बले बलवत्य अपि यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन मुक्तलक्षणम

pariye caivāpriye caiva durbale balavatya api yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasmina muktalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

तथैव पौरुषं लिड्रमनुमानाद्धि मन्‍्यते व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मण्यात्मनि मन्यते

English

He who has no equal eye in the dear and undear, the weak and strong, what mark of the freed is in him?

अध्याय 12

श्लोक 308.131

तद अमुक्तस्य ते मॊक्षे यॊ ऽभिमानॊ भवेन नृप सुहृद्भिः स निवार्यस ते विचित्तस्येव भेषजैः

tada amuktasya te mòkṣe yò 'bhimānò bhavena nṛpa suhṛdbhiḥ sa nivāryasa te vicittasyeva bheṣajaiḥ

हिन्दी अर्थ

अपनेमें मान लेता है

English

The conceit you have in your liberation, while unfreed, king, should be turned aside by friends, as a deranged man by physicians.

अध्याय 12

श्लोक 308.132

तानि तान्य अनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्य अरिंदम आत्मनात्मनि संपश्येत किं तस्मिन मुक्तलक्षणम

tāni tānya anusaṃdṛśya saṅgasthānānya ariṃdama ātmanātmani saṃpaśyeta kiṃ tasmina muktalakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणा: सह सृष्टिसे उसका कोई सम्बन्ध नहीं होनेपर भी सृष्टिको अपनी ही समझता है

English

Looking at those and those places of attachment, scourge of foes, he should see in the self by the self; what mark of the freed is in him?

अध्याय 12

श्लोक 308.133

इमान्य अन्यानि सूक्ष्माणि मॊक्षम आश्रित्य कानि चित चतुरङ्ग परवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु

imānya anyāni sūkṣmāṇi mòkṣama āśritya kāni cita caturaṅga paravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

अक्षर: क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते

English

Hear from me these other subtle seats of attachment, resorting to liberation, that go on in four limbs.

अध्याय 12

श्लोक 308.134

य इमां पृथिवीं कृत्स्नाम एकछत्त्रां परशास्ति ह एकम एव स वै राजा पुरम अध्यावसत्य उत

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāma ekachattrāṃ paraśāsti ha ekama eva sa vai rājā purama adhyāvasatya uta

हिन्दी अर्थ

सर्गकोटि सहस्राणि पतनान्तानि गच्छति जीवका निरन्तर पतन होता है तथा उसे हजारों-करोड़ बार जन्म लेने पड़ते हैं

English

The king who rules this whole earth under one parasol dwells in just one city.

अध्याय 12

श्लोक 308.135

तत पुरे चैकम एवास्य गृहं यद अधितिष्ठति गृहे शयनम अप्य एकं निशायां यत्र लीयते

tata pure caikama evāsya gṛhaṃ yada adhitiṣṭhati gṛhe śayanama apya ekaṃ niśāyāṃ yatra līyate

हिन्दी अर्थ

लीयतेडप्रतिबुद्धत्वादेवमेष हाबुद्धिमान्

English

In that city he occupies just one house; in the house, one bed in which he lies at night.

अध्याय 12

श्लोक 308.136

शय्यार्धं तस्य चाप्य अत्र सत्रीपूर्वम अधितिष्ठति तद अनेन परसङ्गेन फलेनैवेह युज्यते

śayyārdhaṃ tasya cāpya atra satrīpūrvama adhitiṣṭhati tada anena parasaṅgena phalenaiveha yujyate

हिन्दी अर्थ

नित्यमेतद् विजानीहि सोम॑ वै षोडशीं कलाम् उसको तुम नित्य समझो। वह चन्द्रमाकी अमा नामक सोलहवीं कलाके समान है

English

Half the bed, too, a woman occupies first; so by this connection he is joined with its fruit.

अध्याय 12

श्लोक 308.137

एवम एवॊपभॊगेषु भॊजनाच छादनेषु च गुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहौ परति

evama evòpabhògeṣu bhòjanāca chādaneṣu ca guṇeṣu parimeyeṣu nigrahānugrahau parati

हिन्दी अर्थ

धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एवोपजायते

English

So too in enjoyments, in food and clothing, in measured virtues, regarding restraint and favour:

अध्याय 12

श्लोक 308.138

परतन्त्रः सदा राजा सवल्पे सॊ ऽपि परसज्यते संधिविग्रहयॊगे च कुतॊ राज्ञः सवतन्त्रता

paratantraḥ sadā rājā savalpe sò 'pi parasajyate saṃdhivigrahayòge ca kutò rājñaḥ savatantratā

हिन्दी अर्थ

न तूपयुज्यते देवै्देवानुपयुनक्ति सा सोलहवीं कला अर्थात् उन सबकी कारणभूता प्रकृति ही उनका उपयोग करती है

English

a king is ever dependent, and engaged in small things; in peace and war where is the king's independence?

अध्याय 12

श्लोक 308.139

सत्रीषु करीदा विहारेषु नित्यम अस्यास्वतन्त्रता मन्त्रे चामात्य समितौ कुत एव सवतन्त्रता

satrīṣu karīdā vihāreṣu nityama asyāsvatantratā mantre cāmātya samitau kuta eva savatantratā

हिन्दी अर्थ

उसीमें भटकता रहता है

English

In pleasures of women and recreation, he is always unfree; in counsel and in the assembly of ministers how is he independent?

अध्याय 12

श्लोक 308.140

यदा तव आज्ञापयत्य अन्यांस तदास्यॊक्ता सवतन्त्रता अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस तस्मिन गुणे सथितः

yadā tava ājñāpayatya anyāṃsa tadāsyòktā savatantratā avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃsa tasmina guṇe sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीपुंसोर्वापि भगवन् सम्बन्धस्तद्वदुच्यते

English

When he commands others, then his independence is said; but he is made helplessly to do things in this and that quality.

अध्याय 12

श्लोक 308.141

सवप्तु कामॊ न लभते सवप्तुं कार्यार्थिभिर जनैः शयने चाप्य अनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यते ऽवशः

savaptu kāmò na labhate savaptuṃ kāryārthibhira janaiḥ śayane cāpya anujñātaḥ supta utthāpyate 'vaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूप॑ निर्वर्त येत् तथा पुरुष ही किसी शरीरको उत्पन्न कर सकता है

English

Wanting to sleep, he cannot sleep because of people seeking business; even permitted to sleep in bed, he is woken helplessly.

अध्याय 12

श्लोक 308.142

सनाह्य आलभ पिब पराश जुहुध्य अग्नीन यजेति च वदस्य शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः

sanāhya ālabha piba parāśa juhudhya agnīna yajeti ca vadasya śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ

हिन्दी अर्थ

निर्माण होता है। प्रायः सभी योनियोंमें ऐसी ही स्थिति है

English

"Bathe, anoint, drink, eat, offer to the fires, sacrifice, speak, listen": thus he is made helplessly to act by others.

अध्याय 12

श्लोक 308.143

अभिगम्याभिगम्यैनं याचन्ते सततं नराः न चाप्य उत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनात

abhigamyābhigamyainaṃ yācante satataṃ narāḥ na cāpya utsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanāta

हिन्दी अर्थ

अस्थि स्नायुश्न मज्जा च जानीम: पितृतो गुणा: एवमेतद् द्विजश्रेष्ठ वेदे शास्त्रे च पठ्यते

English

Men approach and approach him begging always, and, guarding his wealth, he cannot bring himself to give to a great multitude.

अध्याय 12

श्लोक 308.144

दाने कॊशक्षयॊ हय अस्य वैरं चाप्य अरयच्छतः कषणेनास्यॊपवर्तन्ते दॊषा वैराग्य कारकाः

dāne kòśakṣayò haya asya vairaṃ cāpya arayacchataḥ kaṣaṇenāsyòpavartante dòṣā vairāgya kārakāḥ

हिन्दी अर्थ

वेदशास्त्रद्धयं चैव प्रमाणं तत् सनातनम्

English

In giving, his treasury is lost; if he refuses, enmity; in a moment faults that cause detachment arise in him.

अध्याय 12

श्लोक 308.145

पराज्ञाञ शूरांस तथैवाध्यान एकस्थाने ऽपि शङ्कते भयम अप्य अभये राज्ञॊ यैश च नित्यम उपास्यते

parājñāña śūrāṃsa tathaivādhyāna ekasthāne 'pi śaṅkate bhayama apya abhaye rājñò yaiśa ca nityama upāsyate

हिन्दी अर्थ

जाता है, वह सब ठीक है; क्योंकि वेद और शास्त्र दोनों ही सनातन प्रमाण हैं एवमेवाभिसम्बद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषी

English

He fears the wise, the brave and the rich even in one place; in safety there is fear for a king from those who always attend him.

अध्याय 12

श्लोक 308.146

यदा चैते परदुष्यन्ति राजन ये कीर्तिता मया तदैवास्य भयं तेभ्यॊ जायते पश्य यादृशम

yadā caite paraduṣyanti rājana ye kīrtitā mayā tadaivāsya bhayaṃ tebhyò jāyate paśya yādṛśama

हिन्दी अर्थ

अथवानन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्

English

When these whom I have named turn bad, king, from them fear arises in him, see what kind.

अध्याय 12

श्लोक 308.147

सर्वः सवे सवे गृहे राजा सर्वः सवे सवे गृहे गृही निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस तुल्यॊ जनकराजभिः

sarvaḥ save save gṛhe rājā sarvaḥ save save gṛhe gṛhī nigrahānugrahau kurvaṃsa tulyò janakarājabhiḥ

हिन्दी अर्थ

और मुझे ठीक-ठीक समझा दीजिये; क्योंकि आपको सदा सब कुछ प्रत्यक्ष है कोई शासक नहीं रहता

English

Each king in his own house, each householder in his own house, doing restraint and favour, is equal to King Janaka.

अध्याय 12

श्लोक 308.148

पुत्रा दारास तथैवात्मा कॊशॊ मित्राणि संचयः परैः साधारणा हय एते तैस तैर एवास्य हेतुभिः

putrā dārāsa tathaivātmā kòśò mitrāṇi saṃcayaḥ paraiḥ sādhāraṇā haya ete taisa taira evāsya hetubhiḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह ठीक है। तुम जैसा समझते हो, वैसी ही बात है

English

Sons, wives, the self, treasury, friends and hoard are shared with others; by those and those causes they are his.

अध्याय 12

श्लोक 308.149

हतॊ देशः पुरं दग्धं परधानः कुञ्जरॊ मृतः लॊकसाधारणेष्व एषु मिथ्या जञानेन तप्यते

hatò deśaḥ puraṃ dagdhaṃ paradhānaḥ kuñjarò mṛtaḥ lòkasādhāraṇeṣva eṣu mithyā jañānena tapyate

हिन्दी अर्थ

नच ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्व॑ नरेश्वर नच ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा

English

If a country is destroyed, a city burnt, the chief elephant dead, he is tormented by false knowledge in these common things of the world.

अध्याय 12

श्लोक 308.150

अमुक्तॊ मानसैर दुःखैर इछा दवेषप्रियॊद्भवैः शिरॊ रॊगादिभी रॊगैस तथैव विनिपातिभिः

amuktò mānasaira duḥkhaira ichā daveṣapriyòdbhavaiḥ śirò rògādibhī rògaisa tathaiva vinipātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा यथा तत्त्वाभिगमनादर्थ तस्य स विन्दति

English

Unfreed from mental sorrows born of wish, aversion and love, by diseases like headache, and by the falling kind,

अध्याय 12

श्लोक 308.151

दवन्द्वैस तैस तैर उपहतः सर्वतः परिशङ्कितः बहु परत्यर्थिकं राज्यम उपास्ते गणयन निशाः

davandvaisa taisa taira upahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ bahu paratyarthikaṃ rājyama upāste gaṇayana niśāḥ

हिन्दी अर्थ

स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्

English

struck by those and those pairs, suspicious on every side, he serves a kingdom with many foes, counting the nights.

अध्याय 12

श्लोक 308.152

तद अल्पसुखम अत्यर्थं बहुदुःखम असारवत कॊ राज्यम अभिपद्येत पराप्य चॊपशमं लभेत

tada alpasukhama atyarthaṃ bahuduḥkhama asāravata kò rājyama abhipadyeta parāpya còpaśamaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

नहीं बता सकता, वह निर्णयपूर्वक उस ग्रन्थका तात्पर्य कैसे कह सकता है? सोपहासात्मतामेति यस्माच्चैवात्मवानपि

English

That is very little happiness, much sorrow, without essence; who would take a kingdom, and having taken it, find peace?

अध्याय 12

श्लोक 308.153

ममेदम इति यच चेदं पुरं रास्त्रं च मन्यसे बलं कॊशम अमात्यांश च कस्यैतानि न वा नृप

mamedama iti yaca cedaṃ puraṃ rāstraṃ ca manyase balaṃ kòśama amātyāṃśa ca kasyaitāni na vā nṛpa

हिन्दी अर्थ

याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु

English

This city and kingdom, army, treasury and ministers which you think 'mine': whose are they, or not, king?

अध्याय 12

श्लोक 308.154

मित्रामात्यं पुरं रास्त्रं दन्दः कॊशॊ महीपतिः सप्ताङ्गश चक्रसंघातॊ राज्यम इत्य उच्यते नृप

mitrāmātyaṃ puraṃ rāstraṃ dandaḥ kòśò mahīpatiḥ saptāṅgaśa cakrasaṃghātò rājyama itya ucyate nṛpa

हिन्दी अर्थ

एकं सांख्यं च योगं च य: पश्यति स बुद्धिमान् देहाद् देहमवाप्रोति बीजाद बीज॑ तथैव च

English

Ally, minister, city, realm, rod, treasury and the king: this sevenfold wheel-aggregate is called a kingdom, king.

अध्याय 12

श्लोक 308.155

सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य तरिदण्डस्येव तिष्ठतः अन्यॊन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतॊ ऽधिकः

saptāṅgasyāsya rājyasya taridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ anyònyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇatò 'dhikaḥ

हिन्दी अर्थ

देहसे देहकी प्राप्ति होती है

English

In this sevenfold kingdom, standing like a triple staff, joined to each other's qualities, which is greater than which by quality?

अध्याय 12

श्लोक 308.156

तेषु तेषु हि कालेषु तत तद अङ्गं विशिष्यते येन यत सिध्यते कार्यं तत पराधान्याय कल्पते

teṣu teṣu hi kāleṣu tata tada aṅgaṃ viśiṣyate yena yata sidhyate kāryaṃ tata parādhānyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

एवं गुणा: प्रकृतितो जायन्ते निविशन्ति च अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै

English

At those and those times that member is the more distinguished; by which a work is accomplished, it becomes chief.

अध्याय 12

श्लोक 308.157

सप्ताङ्गश चापि संघातस तरयश चान्ये नृपॊत्तम संभूय दशवर्गॊ ऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत

saptāṅgaśa cāpi saṃghātasa tarayaśa cānye nṛpòttama saṃbhūya daśavargò 'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavata

हिन्दी अर्थ

न वापुमान् पुमांश्चैव स लिज्लीत्यभिधीयते

English

The sevenfold aggregate and three others, best of kings, together are the tenfold group, and enjoy the kingdom as a king.

अध्याय 12

श्लोक 308.158

यश च राजा महॊत्साहः कषत्रधर्मरतॊ भवेत स तुष्येद दश भागेन ततस तव अन्यॊ दशावरैः

yaśa ca rājā mahòtsāhaḥ kaṣatradharmaratò bhaveta sa tuṣyeda daśa bhāgena tatasa tava anyò daśāvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो 5मूर्तयस्तथा रखता है। तात! वही पचीसवाँ तत्त्व है, जो सभी लिंगोंमें नियतरूपसे व्याप्त है

English

The king who is of great energy and devoted to kshatriya dharma should be content with a tenth part, and the others with a tenth less.

अध्याय 12

श्लोक 308.159

नास्त्य असाधारणॊ राजा नास्ति राज्यम अराजकम राज्ये ऽसति कुतॊ धर्मॊ धर्मे ऽसति कुतः परम

nāstya asādhāraṇò rājā nāsti rājyama arājakama rājye 'sati kutò dharmò dharme 'sati kutaḥ parama

हिन्दी अर्थ

केवल त्वभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते

English

There is no king not shared; there is no kingdom without a king; where there is no kingdom, how dharma? Where there is no dharma, how the supreme?

अध्याय 12

श्लोक 308.160

यॊ ऽपय अत्र परमॊ धर्मः पवित्रं राजराज्ययॊः पृथिवी दक्षिणा यस्य सॊ ऽशवमेधॊ न विद्यते

yò 'paya atra paramò dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayòḥ pṛthivī dakṣiṇā yasya sò 'śavamedhò na vidyate

हिन्दी अर्थ

बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्

English

The supreme dharma here, the purifier of king and kingdom, is that of which the earth is the fee: there is no horse sacrifice like it.

अध्याय 12

श्लोक 308.161

साहम एतानि कर्माणि राज्यदुःखानि मैथिल समर्था शतशॊ वक्तुम अथ वापि सहस्रशः

sāhama etāni karmāṇi rājyaduḥkhāni maithila samarthā śataśò vaktuma atha vāpi sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्गुणं चेश्वर॑ नित्यमधिष्ठातारमेव च सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिण:

English

I, Maithila, can tell these actions and sorrows of kingship by hundreds or even thousands.

अध्याय 12

श्लोक 308.162

सवदेहे नाभिषङ्गॊ मे कुतः परपरिग्रहे न माम एवंविधां मुक्ताम ईदृशं वक्तुम अर्हसि

savadehe nābhiṣaṅgò me kutaḥ paraparigrahe na māma evaṃvidhāṃ muktāma īdṛśaṃ vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

बुध्यमान प्रबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा

English

I have no attachment even to my own body; how to another's possession? You ought not to speak so to one such as me, freed.

अध्याय 12

श्लोक 308.163

ननु नाम तवया मॊक्षः कृत्स्नः पञ्च शिखाच छरुतः सॊपायः सॊपनिषदः सॊपासङ्गः सनिश्चयः

nanu nāma tavayā mòkṣaḥ kṛtsnaḥ pañca śikhāca charutaḥ sòpāyaḥ sòpaniṣadaḥ sòpāsaṅgaḥ saniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

परब्रह्म परमात्माके स्वरूपकी प्राप्ति हो जाती है बुध्यमानाप्रबुद्धानां पृथग्पृथगरिंदम

English

Surely you heard whole liberation from Panchashikha, with its means, with the Upanishad, with its appendages and its settlement?

अध्याय 12

श्लोक 308.164

तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशान आक्रम्य तिष्ठतः छत्त्रादिषु विशेषेषु कथं सङ्गः पुनर नृप

tasya te muktasaṅgasya pāśāna ākramya tiṣṭhataḥ chattrādiṣu viśeṣeṣu kathaṃ saṅgaḥ punara nṛpa

हिन्दी अर्थ

एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम्

English

How then, king, is there attachment again in parasols and the like, for you freed from attachment, standing over the snares?

अध्याय 12

श्लोक 308.165

शरुतं ते न शरुतं मन्ये मिथ्या वापि शरुतं शरुतम अथ वा शरुतसंकाशं शरुतम अन्यच छरुतं तवया

śarutaṃ te na śarutaṃ manye mithyā vāpi śarutaṃ śarutama atha vā śarutasaṃkāśaṃ śarutama anyaca charutaṃ tavayā

हिन्दी अर्थ

पञ्चविंशतिसर्ग तु तत्त्वमाहुर्मनीषिण: पश्याम्येतद्धि संदिग्धमेतयोर्व निदर्शनम्

English

I think what you heard was not heard; or what you heard was falsely heard; or it was heard like heard, and what you heard was another heard.

अध्याय 12

श्लोक 308.166

अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु परतिष्ठसि अभिषङ्गावरॊधाभ्यां बद्धस तवं पराकृतॊ मया

athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu paratiṣṭhasi abhiṣaṅgāvaròdhābhyāṃ baddhasa tavaṃ parākṛtò mayā

हिन्दी अर्थ

स्थूलबुद्धया न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशय:

English

And yet you stand in these worldly designations; bound by attachment and obstruction, you are, to me, common.

अध्याय 12

श्लोक 308.167

सत्त्वेनानुप्रवेशॊ हि यॊ ऽयं तवयि कृतॊ मया किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तॊ ऽसि सर्वतः

sattvenānupraveśò hi yò 'yaṃ tavayi kṛtò mayā kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi muktò 'si sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

कथनमें तनिक भी संशय नहीं है तदप्यस्थिरबुद्धित्वात् प्रणष्टमिव मेडनघ

English

The entry I made into you by goodness: what harm was done to you by it, if you are wholly freed?

अध्याय 12

श्लोक 308.168

नियमॊ हय एष धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता शून्यम आवासयन्त्या च मया किं कस्य दूसितम

niyamò haya eṣa dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā śūnyama āvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūsitama

हिन्दी अर्थ

बुद्ध चाप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः

English

This is the rule in the dharmas of ascetics: dwelling in empty places; in occupying an empty place what is spoiled, and of whom?

अध्याय 12

श्लोक 308.169

न पानिभ्यां न बाहुभ्यां पादॊरुभ्यां न चानघ न गात्रावयवैर अन्यैः सपृशामि तवा नराधिप

na pānibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādòrubhyāṃ na cānagha na gātrāvayavaira anyaiḥ sapṛśāmi tavā narādhipa

हिन्दी अर्थ

पूर्णरूपसे समझना चाहता हूँ योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे

English

Not with hands, not with arms, not with feet and thighs, sinless one, not with any other limbs do I touch you, lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 308.170

कुले महति जातेन हरीमता दीर्घदर्शिना नैतत सदसि वक्तव्यं सद वासद वा मिथः कृतम

kule mahati jātena harīmatā dīrghadarśinā naitata sadasi vaktavyaṃ sada vāsada vā mithaḥ kṛtama

हिन्दी अर्थ

योगका अभ्यास न करे। शेष समयमें तत्परतापूर्वक योगका अभ्यास करना चाहिए तिष्ठन्तमजरं तं तु यत् तदुक्तं मनीषिभि:

English

By one born in a great family, modest, far-sighted, this should not be said in an assembly: what is done between two, whether good or bad.

अध्याय 12

श्लोक 308.171

बराह्मणा गुरवश चेमे तथामात्या गुरूत्तमाः तवं चाथ गुरुर अप्य एषाम एवम अन्यॊन्यगौरवम

barāhmaṇā guravaśa ceme tathāmātyā gurūttamāḥ tavaṃ cātha gurura apya eṣāma evama anyònyagauravama

हिन्दी अर्थ

निश्चितरूपसे जानना चाहिए

English

These brahmanas are teachers and these ministers are the best teachers; you too are a teacher of them; so is mutual respect.

अध्याय 12

श्लोक 308.172

तद एवम अनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता सत्रीपुंसॊ समवायॊ ऽयं तवया वाच्यॊ न संसदि

tada evama anusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā satrīpuṃsò samavāyò 'yaṃ tavayā vācyò na saṃsadi

हिन्दी अर्थ

पूर्वरात्रेडपररात्रे धारयीत मनो55त्मनि पहले और पिछले भागमें मनको आत्मामें एकाग्र करे

English

So, having considered this and testing what is to be said and not said, this union of woman and man should not be spoken by you in the assembly.

अध्याय 12

श्लोक 308.173

यथा पुष्कर पर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम तिष्ठत्य अस्पृशती तद्वत्त्वयि वत्स्यामि मैथिल

yathā puṣkara parṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitama tiṣṭhatya aspṛśatī tadvattvayi vatsyāmi maithila

हिन्दी अर्थ

मनो बुद्धया स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चल:

English

As water standing on a lotus leaf stays on the leaf without touching it, so I shall dwell in you, Maithila.

अध्याय 12

श्लोक 308.174

यदि वाप्य अस्पृशन्त्या मे सपर्शं जानासि कं चन जञानं कृतम अबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा

yadi vāpya aspṛśantyā me saparśaṃ jānāsi kaṃ cana jañānaṃ kṛtama abījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā

हिन्दी अर्थ

न च स्पर्श विजानाति न संकल्पयते मन: तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिण:

English

And if, though I do not touch, you know some touch of mine, how did that mendicant make your knowledge seedless?

अध्याय 12

श्लोक 308.175

स गार्हस्थ्याच चयुतश च तवं मॊक्षं नावाप्य दुर्विदम उभयॊर अन्तराले च वर्तसे मॊक्षवातिकः

sa gārhasthyāca cayutaśa ca tavaṃ mòkṣaṃ nāvāpya durvidama ubhayòra antarāle ca vartase mòkṣavātikaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्लिड्रोडविचलश्नोर्ध्व न तिर्यग् गतिमाप्रुयात्

English

You, fallen from the household life and not having gained liberation hard to know, live in the middle of both, a wind-bag of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 308.176

न हि मुक्तस्य मुक्तेन जञस्यैकत्व पृथक्त्वयॊः भावाभाव समायॊगे जायते वर्णसंकरः

na hi muktasya muktena jañasyaikatva pṛthaktvayòḥ bhāvābhāva samāyòge jāyate varṇasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

हृदयस्थो न्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्धिधै: अन्तरात्माका ही ज्ञान प्राप्त करना उचित है

English

For one freed, knowing, with the freed, in oneness and separateness, in the meeting of being and non-being, there arises no mixing of classes.

अध्याय 12

श्लोक 308.177

वर्णाश्रमपृथक्त्वे च दृष्टार्थस्यापृथक्त्विनः नान्यद अन्यद इति जञात्वा नान्यद अन्यत परवर्तते

varṇāśramapṛthaktve ca dṛṣṭārthasyāpṛthaktvinaḥ nānyada anyada iti jañātvā nānyada anyata paravartate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणा ब्रह्म॒योनिस्था हयोनिममृतात्मकम्

English

In the separateness of classes and stages, for one who has seen the purpose and does not see separateness, knowing 'not one thing and another,' nothing goes on as one thing and another.

अध्याय 12

श्लोक 308.178

पानौ कुन्दं तथा कुन्दे पयः पयसि मक्षिकाः आश्रिताश्रय यॊगेन पृथक्त्वेनाश्रया वयम

pānau kundaṃ tathā kunde payaḥ payasi makṣikāḥ āśritāśraya yògena pṛthaktvenāśrayā vayama

हिन्दी अर्थ

विमलो वितमस्कक्न निर्लिड्रोडलिड्गसंज्ञित: एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम्

English

As a jasmine in the hand, milk in the jasmine, flies in the milk, we are separate supports by union of support and supported.

अध्याय 12

श्लोक 308.179

न तु कुन्दे पयॊ भावः पयश चापि न मक्षिकाः सवयम एवाश्रयन्त्य एते भावा न तु पराश्रयम

na tu kunde payò bhāvaḥ payaśa cāpi na makṣikāḥ savayama evāśrayantya ete bhāvā na tu parāśrayama

हिन्दी अर्थ

सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम्

English

There is no being of milk in the jasmine, nor of flies in the milk; these states themselves resort, not to another's support.

अध्याय 12

श्लोक 308.180

पृथक्त्वाद आश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च परस्परपृथक्त्वाच च कथं ते वर्णसंकरः

pṛthaktvāda āśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca parasparapṛthaktvāca ca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चभूतान्यहड्कारादाहु: सांख्यात्मदर्शिन:

English

By the separateness of stages and the difference of classes and mutual separateness, how is there mixing of classes for you?

अध्याय 12

श्लोक 308.181

नास्मि वर्णॊत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा तव राजन सवर्णास्मि शुद्धयॊनिर अविप्लुता

nāsmi varṇòttamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā tava rājana savarṇāsmi śuddhayònira aviplutā

हिन्दी अर्थ

विद्वानोंका कथन है पज्च चैव विशेषा वै तथा पउ्चेन्द्रियाणि च

English

I am not of the highest class by birth, nor a vaishya, nor lower; I am of your own class, king, of pure womb, unfallen.

अध्याय 12

श्लोक 308.182

परधानॊ नाम राजर्षिर वयक्तं ते शरॊत्रम आगतः कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम

paradhānò nāma rājarṣira vayaktaṃ te śaròtrama āgataḥ kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi māma

हिन्दी अर्थ

सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रता:

English

There was a royal sage named Pradhana; it has come plainly to your ear; know me, born in his family, as Sulabha by name.

अध्याय 12

श्लोक 308.183

दरॊणश च शतशृङ्गश च वक्रद्वारश च पर्वतः मम सत्त्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह

daròṇaśa ca śataśṛṅgaśa ca vakradvāraśa ca parvataḥ mama sattreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha

हिन्दी अर्थ

लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा

English

Drona, Shatashringa and Vakradvara the mountain, in my ancestors' sacrifices, were piled with Maghavan.

अध्याय 12

श्लोक 308.184

साहं तस्मिन कुले जाता भर्तर्य असति मद्विधे विनीता मॊक्षधर्मेषु चराम्य एका मुनिव्रतम

sāhaṃ tasmina kule jātā bhartarya asati madvidhe vinītā mòkṣadharmeṣu carāmya ekā munivratama

हिन्दी अर्थ

एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत्

English

Born in that family, I have no husband like me; trained in the dharmas of liberation, I roam alone, keeping the sage's vow.

अध्याय 12

श्लोक 308.185

नास्मि सत्त्र परतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी न धर्मसंकरकरी सवधर्मे ऽसमि धृतव्रता

nāsmi sattra paraticchannā na parasvābhimāninī na dharmasaṃkarakarī savadharme 'sami dhṛtavratā

हिन्दी अर्थ

अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम् एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्

English

I am not disguised in a guise, not proud of another's wealth, not a maker of mixing of dharma; I keep my vow in my own dharma.

अध्याय 12

श्लोक 308.186

नास्थिरा सवप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य परवादिनी नासमीक्ष्यागता चाहं तवत्सकाशं जनाधिप

nāsthirā savapratijñāyāṃ nāsamīkṣya paravādinī nāsamīkṣyāgatā cāhaṃ tavatsakāśaṃ janādhipa

हिन्दी अर्थ

तच्च क्षेत्र महानात्मा पठचविंशोडथधितिछति

English

I am not unsteady in my own promise, not speaking without consideration; I have not come to you without consideration, lord of the people.

अध्याय 12

श्लोक 308.187

मॊक्षे ते भवितां बुद्धिं शरुत्वाहं कुशलैषिणी तव मॊक्षस्य चाप्य अस्य जिज्ञासार्थम इहागता

mòkṣe te bhavitāṃ buddhiṃ śarutvāhaṃ kuśalaiṣiṇī tava mòkṣasya cāpya asya jijñāsārthama ihāgatā

हिन्दी अर्थ

अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति न: श्रुतम् क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्त ज्ञाता वै पजचविंशक:

English

Hearing of your mind turning to liberation, I, wishing good, came here to inquire about this liberation of yours.

अध्याय 12

श्लोक 308.188

न वर्गस्था बरवीम्य एतत सवपक्ष परपक्षयॊः मुक्तॊ न मुच्यते यश च शान्तॊ यश च न शाम्यति

na vargasthā baravīmya etata savapakṣa parapakṣayòḥ muktò na mucyate yaśa ca śāntò yaśa ca na śāmyati

हिन्दी अर्थ

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्त ज्ञेयो वै पजचविंशक:

English

I do not say this as belonging to a party, neither of my side nor of another's; one freed is not freed, and one calm is not calm.

अध्याय 12

श्लोक 308.189

यथा शून्ये पुरागारे भिक्षुर एकां निशां वसेत तथा हि तवच छरीरे ऽसमिन्न इमां वत्स्यामि शर्वतीम

yathā śūnye purāgāre bhikṣura ekāṃ niśāṃ vaseta tathā hi tavaca charīre 'saminna imāṃ vatsyāmi śarvatīma

हिन्दी अर्थ

अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्व तत् पजचविंशकम् सांख्या: प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते

English

As a mendicant would stay a night in an empty city house, so I shall stay this night in this body of yours.

अध्याय 12

श्लोक 308.190

साहम आसनदानेन वाग आतिथ्येन चार्चिता सुप्ता सुशरणा परीता शवॊ गमिष्यामिमैथिल

sāhama āsanadānena vāga ātithyena cārcitā suptā suśaraṇā parītā śavò gamiṣyāmimaithila

हिन्दी अर्थ

यदा तु बुध्यते55त्मानं तदा भवति केवल: अर्थात् अपने विशुद्ध परब्रह्मरूपमें स्थित हो जाता है

English

Honoured by the gift of a seat and the hospitality of speech, I shall sleep well and, pleased, go tomorrow, Maithila."

अध्याय 12

श्लोक 308.191

इत्य एतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्य अर्थवन्ति च शरुत्वा नाधिजगौ राजा किं चिद अन्यद अतः परम

itya etāni sa vākyāni hetumantya arthavanti ca śarutvā nādhijagau rājā kiṃ cida anyada ataḥ parama

हिन्दी अर्थ

एवमेतद् विजानन्त:ः साम्यतां प्रति यान्त्युत

English

Hearing these words, reasoned and meaningful, the king found nothing more to say after that.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।