Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 120/172 · श्लोक 265.1–267.38

पूर्ण अध्याय पाठ80 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 265.1

[य] कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करॊति वा केन निर्वेदम आदत्ते मॊक्षं वा केन गच्छति

[ya] kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karòti vā kena nirvedama ādatte mòkṣaṃ vā kena gacchati

हिन्दी अर्थ

श्लाघधिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने

English

succeeds in withdrawing all his desires like a tortoise withdrawing all its limbs, then his soul, which is self-luminous, succeeds in looking into itself. 2 That object, whatever it may be, in respect of which the idea of meum is cherished, becomes a source of grief and heart-burning. 3 When a person himself feels no fear, and is feared by no one, when he cherishes no desire and no aversion, he is then said to attain to the state of Brahma. Casting off both truth and falsehood, grief and joy, fear and courage, the agreeable and the disagreeable, thou mayst become of tranquil soul. When a person abstains from doing wrong to any creature, in thought, word, or deed, he is then said to attain to a state of Brahma. True happiness is his who can cast off that thirst which is incapable of being cast off by the misguided, which does not decay with decrepitude, and which is regarded as a fatal disease. In this connection, O king, are heard

अध्याय 12

श्लोक 265.2

[भी] विदिताः सर्वधर्मास ते सथित्य अर्थम अनुपृच्छसि शृणु मॊक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः

[bhī] viditāḥ sarvadharmāsa te sathitya arthama anupṛcchasi śṛṇu mòkṣaṃ sanirvedaṃ pāpaṃ dharmaṃ ca mūlataḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंमें उनके कर्मानुसार ही न्यूनाधिकरूपमें उन भूतोंका समावेश किया है इन्द्रियाणि गुणा: केचित् कथं तानुपलक्षयेत्

English

[Bhishma said:] "You know all dharmas; you ask about the settled matter; hear liberation with disgust, sin and dharma from the root.

अध्याय 12

श्लोक 265.3

विज्ञानार्थं हि पञ्चानाम इच्छा पूर्वं परवर्तते पराप्य ताञ जायते कामॊ दवेषॊ वा भरतर्षभ

vijñānārthaṃ hi pañcānāma icchā pūrvaṃ paravartate parāpya tāña jāyate kāmò daveṣò vā bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्टवा नियच्छति

English

For the knowledge of the five, wish first arises; having attained them, desire or aversion is born, bull of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 265.4

ततस तदर्थं यतते कर्म चारभते पुनः इष्टानां रूपगन्धानाम अभ्यासं च चिकीर्षति

tatasa tadarthaṃ yatate karma cārabhate punaḥ iṣṭānāṃ rūpagandhānāma abhyāsaṃ ca cikīrṣati

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियोंको विषयोंकी ओर फैलाकर फिर उन्हें वहाँसे हटा लेती है एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा

English

Then he strives for it and undertakes action again, and wishes to practise the wished-for forms and scents.

अध्याय 12

श्लोक 265.5

ततॊ रागः परभवति दवेषश च तदनन्तरम ततॊ लॊभः परभवति मॊहश च तदनन्तरम

tatò rāgaḥ parabhavati daveṣaśa ca tadanantarama tatò lòbhaḥ parabhavati mòhaśa ca tadanantarama

हिन्दी अर्थ

मन:षष्ठानि सर्वाणि बुद्धयभावे कुतो गुणा:

English

Then attachment arises, and aversion after it; then greed arises, and delusion after it.

अध्याय 12

श्लोक 265.6

लॊभमॊहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च न धर्मे जायते बुद्धिर वयाजाद धर्मं करॊति च

lòbhamòhābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca na dharme jāyate buddhira vayājāda dharmaṃ karòti ca

हिन्दी अर्थ

सप्तमीं बुद्धिमेवाहु: क्षेत्रज्ञ पुनरष्टमम् क्षेत्रज्म बताया गया है

English

For one overcome by greed and delusion and joined with attachment and aversion, understanding does not arise in dharma, and he does dharma by pretext.

अध्याय 12

श्लोक 265.7

वयाजेन चरतॊ धर्मम अर्थव्याजॊ ऽपि रॊचते वयाजेन सिध्यमानेषु धनेषु कुरुनन्दन

vayājena caratò dharmama arthavyājò 'pi ròcate vayājena sidhyamāneṣu dhaneṣu kurunandana

हिन्दी अर्थ

बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्चते

English

As he practises dharma by pretext, the pretext of wealth too pleases him, as wealth is gained by pretext, delight of the Kurus.

अध्याय 12

श्लोक 265.8

तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति सुहृद्भिर वार्यमाणॊ ऽपि पण्डितैश चापि भारत

tatraiva kurute buddhiṃ tataḥ pāpaṃ cikīrṣati suhṛdbhira vāryamāṇò 'pi paṇḍitaiśa cāpi bhārata

हिन्दी अर्थ

समा: सर्वेषु भूतेषु तान् गुणानुपलक्षयेत् प्रशान्तमिव संशुद्ध॑ सत्त्वं तदुपधारयेत्

English

There he sets his mind, then wishes to do sin, though restrained by friends and by the learned, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 265.9

उत्तरं नयायसंबद्धं बरवीति विधियॊजितम अधर्मस तरिविधस तस्य वर्धते रागमॊहजः

uttaraṃ nayāyasaṃbaddhaṃ baravīti vidhiyòjitama adharmasa tarividhasa tasya vardhate rāgamòhajaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्त रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत्

English

He gives a reply joined with reasoning and fitted by rule; his threefold adharma grows, born of attachment and delusion.

अध्याय 12

श्लोक 265.10

पापं चिन्तयते चैव परब्रवीति करॊति च तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दॊषान पश्यन्ति साधवः

pāpaṃ cintayate caiva parabravīti karòti ca tasyādharmapravṛttasya dòṣāna paśyanti sādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

रहस्यधर्म वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन समझे कि इस सारे धनकी अपेक्षा यह ज्ञान ही श्रेष्ठ है

English

the verses sung by Pingala about the manner in which she had acquired eternal merit even at a time that had been very unfavourable. A fallen woman of the name of Pingala, having repaired to the place of assignation, was denied the company of her lover through an accident. At that time of great misery, she succeeded in acquiring tranquillity of soul.'

अध्याय 12

श्लोक 265.11

एकशीलाश च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः स नेह सुखम आप्नॊति कुत एव परत्र वै

ekaśīlāśa ca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ sa neha sukhama āpnòti kuta eva paratra vai

हिन्दी अर्थ

तत् तेरहं सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि

English

"Pingala said, Alas, I have for many long years lived, all the while overcome by frenzy, by the side of that Dear Self in whom there is nothing but tranquillity. Death has been at my door. Before this, I did not, however approach that Essence of Purity. I shall cover this house of one column and nine doors (by means of true Knowledge), l What woman is there that regards that Supreme Soul as her dear lord, even when He comes near? 2 I am now awake. I have been roused from the sleep of ignorance. I am no longer influenced by desire. Human lovers, who are really the embodied forms of hell, shall no longer deceive me by approaching me lustfully. Evil produces good through the destiny or the acts of a former life. Roused (from the sleep of ignorance), I have cast off all desire for worldly objects. I have acquired a complete mastery over my senses. One freed from desire and hope sleeps in felicity. Freedom from every hope and desire is felicity. Having driven off desire and hope, Pingala sleeps in felicity.'

अध्याय 12

श्लोक 265.12

एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु यथा कुशलधर्मा स कुशलं परतिपद्यते

evaṃ bhavati pāpātmā dharmātmānaṃ tu me śṛṇu yathā kuśaladharmā sa kuśalaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

पुत्र कि हि कथयामि ते पुन: षट्चत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

"Bhishma continued, 'Convinced with these and other words uttered by the learned Brahmana, king Senajit (casting off his grief), experienced delight and became very happy.'"

अध्याय 12

श्लोक 265.13

य एतान परज्ञया दॊषान पूर्वम एवानुपश्यति कुशलः सुखदुःखानां साधूंश चाप्य उपसेवते

ya etāna parajñayā dòṣāna pūrvama evānupaśyati kuśalaḥ sukhaduḥkhānāṃ sādhūṃśa cāpya upasevate

हिन्दी अर्थ

यदशध्यात्मं यथा वेद भगवनृषिसत्तम

English

of Religion or the aggregate of duties. At other times it simply means a duty or the course of duties prescribed for a particular situation. Tapah is generally rendered penance. Here, however, it has a direct reference to sravana (hearing), manana (contemplation), and nididhyasana (abstraction of the soul from everything else for absolute concentration). The Grammar of the second half of the first line is Sati apretya etc., Sat being that which is real, hence, the Soul, or the Supreme Soul, of which every individual Soul is only a portion.

अध्याय 12

श्लोक 265.14

तस्य साधु समाचाराद अभ्यासाच चैव वर्धते परज्ञा धर्मे च रमते धर्मं चैवॊपजीवति

tasya sādhu samācārāda abhyāsāca caiva vardhate parajñā dharme ca ramate dharmaṃ caivòpajīvati

हिन्दी अर्थ

उपदेश दीजिये। अध्यात्म क्या है और उसे मैं कैसे जानूँगा? जाती है, उसका परिचय मैं तुम्हें दे रहा हूँ; तुम अध्यात्मकी यह व्याख्या सुनो

English

For him, by good conduct and practice, wisdom grows; he delights in dharma and lives by dharma.

अध्याय 12

श्लोक 265.15

सॊ ऽथ धर्माद अवाप्तेषु धनेषु कुरुते मनः तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान पश्यति यत्र वै

sò 'tha dharmāda avāpteṣu dhaneṣu kurute manaḥ tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇāna paśyati yatra vai

हिन्दी अर्थ

महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा

English

Then he sets his mind on wealth gained by dharma, and waters the very root where he sees virtues.

अध्याय 12

श्लोक 265.16

धर्मात्मा भवति हय एवं मित्रं च लभते शुभम स मित्र धनलाभात तु परेत्य चेह च नन्दति

dharmātmā bhavati haya evaṃ mitraṃ ca labhate śubhama sa mitra dhanalābhāta tu paretya ceha ca nandati

हिन्दी अर्थ

महाभूत प्राणियोंके शरीरके रूपमें जन्म ग्रहण करते और विलीन होते रहते हैं तद्वधन्महान्ति भूतानि यवीय:सु विकुर्वते

English

So he becomes righteous-souled and gains a good friend; and by gain of friends and wealth he rejoices here and hereafter.

अध्याय 12

श्लोक 265.17

शब्दे सपर्शे तथारूपे रसे गन्धे च भारत परभुत्वं लभते जन्तुर धर्मस्यैतत फलं विदुः

śabde saparśe tathārūpe rase gandhe ca bhārata parabhutvaṃ labhate jantura dharmasyaitata phalaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

सारे महाभूत छोटे-छोटे शरीरोंमें विकृत होते--उत्पन्न और विलीन होते रहते हैं

English

In sound, touch, form, taste and smell, Bharata, a creature gains mastery; this is known as the fruit of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 265.18

स धर्मस्य फलं लब्ध्वा न तृप्यति युधिष्ठिर अतृप्यमाणॊ निर्वेदम आदत्ते जञानचक्षुषा

sa dharmasya phalaṃ labdhvā na tṛpyati yudhiṣṭhira atṛpyamāṇò nirvedama ādatte jañānacakṣuṣā

हिन्दी अर्थ

सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन् निर्दिश्यते तथा ही सबकी उत्पत्ति होती है और प्रलयके समय उन्हींमें सबका लय बताया जाता है

English

Having gained the fruit of dharma he is not satisfied, Yudhishthira; unsatisfied, he takes up disgust with the eye of knowledge.

अध्याय 12

श्लोक 265.19

परज्ञा चक्षुर यदा कामे दॊषम एवानुपश्यति विरज्यते तदा कामान न च धर्मं विमुञ्चति

parajñā cakṣura yadā kāme dòṣama evānupaśyati virajyate tadā kāmāna na ca dharmaṃ vimuñcati

हिन्दी अर्थ

अकरोत् तात वैषम्यं यस्मिन् यदनुपश्यति

English

When the eye of wisdom sees only fault in desire, then he is detached from desires, and does not abandon dharma.

अध्याय 12

श्लोक 265.20

सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लॊकं कषयात्मकम ततॊ मॊक्षाय यतते नानुपायाद उपायतः

sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lòkaṃ kaṣayātmakama tatò mòkṣāya yatate nānupāyāda upāyataḥ

हिन्दी अर्थ

शृणु तत् त्वमिहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत्

English

Seeing the world as perishable, he strives for total renunciation; then he strives for liberation, not by the wrong means but the right.

अध्याय 12

श्लोक 265.21

शनैर निर्वेदम आदत्ते पापं कर्म जहाति च धर्मात्मा चैव भवति मॊक्षं च लभते परम

śanaira nirvedama ādatte pāpaṃ karma jahāti ca dharmātmā caiva bhavati mòkṣaṃ ca labhate parama

हिन्दी अर्थ

प्राणश्रेष्ठा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रय: प्राण, चेष्टा तथा स्पर्श--ये तीनों वायुके गुण (कार्य) हैं

English

Slowly he takes up disgust and gives up sinful action; he becomes righteous-souled and gains the highest liberation.

अध्याय 12

श्लोक 265.22

एतत ते कथितं तात यन मां तवं परिपृच्छसि पापं धर्मं तथा मॊक्षं निर्वेदं चैव भारत

etata te kathitaṃ tāta yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi pāpaṃ dharmaṃ tathā mòkṣaṃ nirvedaṃ caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

रसो5थ रसन॑ स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोडम्भस:

English

This has been told you, dear, what you ask: sin, dharma, liberation and disgust, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 265.23

तस्माद धर्मे परवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर धर्मे सथितानां कौन्तेय सिद्धिर भवति शाश्वती

tasmāda dharme paravartethāḥ sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira dharme sathitānāṃ kaunteya siddhira bhavati śāśvatī

हिन्दी अर्थ

आकाश प्रभव: शब्दो गन्धो भूमिगुण: स्मृत: न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्य: परमागता:

English

Therefore keep to dharma in every state, Yudhishthira; for those established in dharma, Kaunteya, perfection is eternal."

अध्याय 12

श्लोक 266.1

[य] मॊक्षः पितामहेनॊक्त उपायान नानुपायतः तम उपायं यथान्यायं शरॊतुम इच्छामि भारत

[ya] mòkṣaḥ pitāmahenòkta upāyāna nānupāyataḥ tama upāyaṃ yathānyāyaṃ śaròtuma icchāmi bhārata

हिन्दी अर्थ

चाहिए कि रजोगुणकी प्रवृत्ति हो रही है अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम्

English

Those who derive no advantage from her have no need for showing her any affection. One should not covet what is above one's want, It has been said, that (to a thirsty or hungry or toil-worn man), a little quantity of vaccine milk is of more use than a hundred kine; a small measure of rice more useful than a hundred barns filled with grain; half a little bed is of more use than a large mansion.

अध्याय 12

श्लोक 266.2

[भी] तवय्य एवैतन महाप्राज्ञ युक्तं निपुन दर्शनम यद उपायेन सर्वार्थान नित्यं मृगयसे ऽनघ

[bhī] tavayya evaitana mahāprājña yuktaṃ nipuna darśanama yada upāyena sarvārthāna nityaṃ mṛgayase 'nagha

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नश:

English

[Bhishma said:] "This is fitting in you, greatly wise, a skilful view, that you always seek all aims by means, sinless one.

अध्याय 12

श्लोक 266.3

करणे घतस्य या बुद्धिर घतॊत्पत्तौ न सानघ एवं धर्माभ्युपायेषु नान्यद धर्मेषु कारणम

karaṇe ghatasya yā buddhira ghatòtpattau na sānagha evaṃ dharmābhyupāyeṣu nānyada dharmeṣu kāraṇama

हिन्दी अर्थ

अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते अन्वर्था: सम्प्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव

English

The thought for making ghee is not for the birth of ghee, sinless one; so in the means to dharma there is no other cause in dharmas.

अध्याय 12

श्लोक 266.4

पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम एकः पन्था हि मॊक्षस्य तन मे विस्तरतः शृणु

pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimama ekaḥ panthā hi mòkṣasya tana me vistarataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

निश्चरद्धिर्यथायोगमुदासीनैर्यद्च्छया

English

The road to the eastern sea does not go to the western; but the way to liberation is one; hear that at length from me.

अध्याय 12

श्लोक 266.5

कषमया करॊधम उच्छिन्द्यात कामं संकल्पवर्जनात सत्त्वसंसेवनाद धीरॊ निद्राम उच्छेतुम अर्हति

kaṣamayā karòdhama ucchindyāta kāmaṃ saṃkalpavarjanāta sattvasaṃsevanāda dhīrò nidrāma ucchetuma arhati

हिन्दी अर्थ

अशोचचन्नप्रहृष्यन् हि नित्यं विगतमत्सर: नहीं पड़ता, हर्ष और शोक नहीं करता तथा ईर्ष्या-द्वेष आदिसे रहित रहता है

English

One should cut off anger by forbearance, desire by giving up intentions; the steadfast should cut off sleep by cultivating goodness.

अध्याय 12

श्लोक 266.6

अप्रमादाद भयं रक्षेच छवासं कषेत्रज्ञशीलनात इच्छां दवेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत

apramādāda bhayaṃ rakṣeca chavāsaṃ kaṣetrajñaśīlanāta icchāṃ daveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayeta

हिन्दी अर्थ

प्रवर्तमानैरनये दुष्करैरकृतात्मभि:

English

By heedfulness one should guard against fear, breath by practice of the knower of the field; wish, aversion and desire he should turn aside by steadiness.

अध्याय 12

श्लोक 266.7

भरमं परमॊहम आवर्तम अभ्यासाद विनिवर्तयेत निद्रां च परतिभां चैव जञानाभ्यास न तत्त्ववित

bharamaṃ paramòhama āvartama abhyāsāda vinivartayeta nidrāṃ ca paratibhāṃ caiva jañānābhyāsa na tattvavita

हिन्दी अर्थ

तदा प्रकाशतेस्यात्मा दीपदीप्ता यथा55कृति: प्रकाशं भवते सर्व तथेदमुपधार्यताम्

English

Giddiness, delusion and whirling he should turn aside by practice; sleep and brilliance by the practice of knowledge, the knower of truth.

अध्याय 12

श्लोक 266.8

उपद्रवांस तथा रॊगान हितजीर्ण मिताशनात लॊभं मॊहं च संतॊषाद विषयांस तत्त्वदर्शनात

upadravāṃsa tathā rògāna hitajīrṇa mitāśanāta lòbhaṃ mòhaṃ ca saṃtòṣāda viṣayāṃsa tattvadarśanāta

हिन्दी अर्थ

विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते

English

Troubles and diseases by moderate, wholesome, digestible diet; greed and delusion by contentment; objects by seeing the truth.

अध्याय 12

श्लोक 266.9

अनुक्रॊषाद अधर्मं च जयेद धर्मम उपेक्षया आयत्या च जयेद आशाम अर्थं सङ्गविवर्जनात

anukròṣāda adharmaṃ ca jayeda dharmama upekṣayā āyatyā ca jayeda āśāma arthaṃ saṅgavivarjanāta

हिन्दी अर्थ

मुक्तात्मा योगी संसारमें रहकर भी उसके गुण और दोषोंसे लिपायमान नहीं होता असज्जमान: सर्वेषु कथंचन न लिप्यते

English

He should conquer adharma by compassion, dharma by disregard; hope by foresight, wealth by giving up attachment.

अध्याय 12

श्लोक 266.10

अनित्यत्वेन च सनेहं कषुधं यॊगेन पण्डितः कारुण्येनात्मनॊ मानं तृष्णां च परितॊषतः

anityatvena ca sanehaṃ kaṣudhaṃ yògena paṇḍitaḥ kāruṇyenātmanò mānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritòṣataḥ

हिन्दी अर्थ

कि तमोगुण प्रवृत्त हुआ है

English

him, are those who are in deep sleep. There are four stages of consciousness. These are (1) wakefulness, (2) dream, (3) dreamless or deep slumber, and (4) Turiya or absolute Samadhi (which the Yogin only can attain to).

अध्याय 12

श्लोक 266.11

उत्थानेन जयेत तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज जयेत मौनेन बहु भास्यं च शौर्येण च भयं जयेत

utthānena jayeta tandrīṃ vitarkaṃ niścayāja jayeta maunena bahu bhāsyaṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayeta

हिन्दी अर्थ

किसी कारणवश विकसित हों, तब समझना चाहिए कि ये सात्विक गुण हैं लिज्रानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुत:

English

ones are wakefulness and sleep with dream.

अध्याय 12

श्लोक 266.12

यच्छेद वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज जञानचक्षुषा जञानम आत्मा महान यच्छेत तं यच्छेच छान्तिर आत्मनः

yaccheda vāṅmanasī buddhyā tāṃ yaccheja jañānacakṣuṣā jañānama ātmā mahāna yaccheta taṃ yaccheca chāntira ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तमोगुणका कार्य जानना चाहिए

English

victories in, battle and other concerns of the world.

अध्याय 12

श्लोक 266.13

तद एतद उपशान्तेन बॊद्धव्यं शुचि कर्मणा यॊगदॊषान समुच्छिद्य पञ्च यान कवयॊ विदुः

tada etada upaśāntena bòddhavyaṃ śuci karmaṇā yògadòṣāna samucchidya pañca yāna kavayò viduḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमो5ध्याय: ह्ृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना

English

What is said here is that man who succeeds in attaining to a state of Brahma by true Samadhi or abstraction from the world, can never be touched by grief.

अध्याय 12

श्लोक 266.14

कामं करॊधं च लॊभं च भयं सवप्नं च पञ्चमम परित्यज्य निषेवेत तथेमान यॊगसाधनान

kāmaṃ karòdhaṃ ca lòbhaṃ ca bhayaṃ savapnaṃ ca pañcamama parityajya niṣeveta tathemāna yògasādhanāna

हिन्दी अर्थ

मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मत:

English

at his own self. The meaning seems to be that he experiences a sort of double existence so that he succeeds in himself looking at his own self.

अध्याय 12

श्लोक 266.15

धयानम अध्ययनं दानं सत्यं हरीर आर्जवं कषमा शौचम आहारतः शुद्धिर इन्द्रियाणां च संयमः

dhayānama adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ harīra ārjavaṃ kaṣamā śaucama āhārataḥ śuddhira indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ

हिन्दी अर्थ

बलवान माना गया है (क्योंकि वह बुद्धिको सम बनाकर स्वाधीन कर सकता है) यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मन:

English

the nine doors are the eyes, the ears, the nostrils, etc. etc.

अध्याय 12

श्लोक 266.16

एतैर विवर्धते तेजः पाप्मानम अपहन्ति च सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च परवर्तते

etaira vivardhate tejaḥ pāpmānama apahanti ca sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca paravartate

हिन्दी अर्थ

शृण्वती भवति श्रोत्रं स्मृशती स्पर्श उच्यते

English

Being to be so, although He is always with them.

अध्याय 12

श्लोक 266.17

धूतपापः स तेजस्वी लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः कामक्रॊधौ वशे कृत्वा निनीसेद बरह्मणः पदम

dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghva āhārò jitendriyaḥ kāmakròdhau vaśe kṛtvā ninīseda barahmaṇaḥ padama

हिन्दी अर्थ

जिप्रती भवति प्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते

English

With sin shaken off, full of energy, light of diet, master of senses, having brought desire and anger under control, he should wish to lead himself to the seat of Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 266.18

अमूढत्वम असङ्गित्वं कामक्रॊधविवर्जनम अदैन्यम अनुदीर्णत्वम अनुद्वेगॊ वयवस्थितिः

amūḍhatvama asaṅgitvaṃ kāmakròdhavivarjanama adainyama anudīrṇatvama anudvegò vayavasthitiḥ

हिन्दी अर्थ

एवं न दुःखसे ही; उसपर मोह छाया रहता है (यही उसका तामस भाव है)

English

Freedom from delusion, from attachment, from desire and anger, from meanness, from overflow, from agitation, steadiness:

अध्याय 12

श्लोक 266.19

एष मार्गॊ हि मॊक्षस्य परसन्नॊ विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतॊ ऽनयथा

eṣa mārgò hi mòkṣasya parasannò vimalaḥ śuciḥ tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmatò 'nayathā

हिन्दी अर्थ

सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् योगमें स्थित होनेपर इन तीनों भावोंको लाँघ जाती है

English

this is the path of liberation, serene, stainless, pure; so is restraint of speech, body and mind; otherwise it is by desire."

अध्याय 12

श्लोक 267.1

[भी] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च

[bhī] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जत:

English

" Yudhishthira said, 'Time, which is destructive of every created thing, is passing on. 3 Tell me, O grandsire, what is that good thing which should be sought.'

अध्याय 12

श्लोक 267.2

आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरः नारदः परिपप्रच्छ भूतानां परभवाभ्ययम

āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varaḥ nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ parabhavābhyayama

हिन्दी अर्थ

संसार-सागरमें ड्ूबकर कष्ट भोगते रहते हैं--ऐसा समझो एवं यो विन्दते55त्मानं केवल ज्ञानमात्मन:

English

Knowing the aged Devala seated, Narada, best of the wise, asked about the origin and dissolution of beings.

अध्याय 12

श्लोक 267.3

कुतः सृष्टम इदं विश्वं बरह्मन सथावरजङ्गमम परलये च कम अभ्येति तद भवान परब्रवीतु मे

kutaḥ sṛṣṭama idaṃ viśvaṃ barahmana sathāvarajaṅgamama paralaye ca kama abhyeti tada bhavāna parabravītu me

हिन्दी अर्थ

आत्मतृप्त इवासीत बहुचिन्त्यमचिन्तयन्

English

"Whence was this universe made, brahmana, moving and unmoving, and into what does it go at dissolution? Tell me that."

अध्याय 12

श्लोक 267.4

[असित] येभ्यः सृजति भूतानि कालॊ भावप्रचॊदितः महाभूतानि पञ्चेति तान्य आहुर भूतचिन्तकाः

[asita] yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālò bhāvapracòditaḥ mahābhūtāni pañceti tānya āhura bhūtacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्वदर्शी ज्ञानी मुनि इस धर्मको समस्त प्राणियोंके लिये सबसे श्रेष्ठ मानते हैं

English

[Asita said:] "From which Time, urged by being, creates beings, the thinkers on beings say are the five great elements.

अध्याय 12

श्लोक 267.5

तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचॊदितः एतेभ्यॊ यः परं बरूयाद असद बरूयाद असंशयम

tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracòditaḥ etebhyò yaḥ paraṃ barūyāda asada barūyāda asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

अनुगत भक्त हो, उसीके समक्ष इसका वर्णन करना चाहिए कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च

English

From them Time, urged by the self, creates beings; whoever speaks of anything beyond these speaks falsehood, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 267.6

विद्धि नारद पञ्चैताञ शाश्वतान अचलान धरुवान महतस तेजसॊ राशीन कालषष्ठान सवभावतः

viddhi nārada pañcaitāña śāśvatāna acalāna dharuvāna mahatasa tejasò rāśīna kālaṣaṣṭhāna savabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रूयात् सुतस्येह यदुक्तमेतत्

English

Know, Narada, these five as eternal, unmoving and firm, heaps of great energy, with time as sixth, by nature.

अध्याय 12

श्लोक 267.7

आपश चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ असिद्धिः परम एतेभ्यॊ भूतेभ्यॊ मुक्तसंशयम

āpaśa caivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau asiddhiḥ parama etebhyò bhūtebhyò muktasaṃśayama

हिन्दी अर्थ

ऋचो यजूंसि सामानि न तेन न स वै द्विज: ऋग्वेद, यजुर्वेद एवं सामवेदका पूरा-पूरा ज्ञान प्राप्त कर ले, वही मुख्य ब्राह्मण है

English

Water, space, earth, wind and fire; beyond these elements, there is no success; doubt is gone.

अध्याय 12

श्लोक 267.8

नॊपपत्त्या न वा युक्त्या तव असद बरूयाद असंशयम वेत्थ तान अभिनिर्वृत्तान स एते यस्य राशयः

nòpapattyā na vā yuktyā tava asada barūyāda asaṃśayama vettha tāna abhinirvṛttāna sa ete yasya rāśayaḥ

हिन्दी अर्थ

नाकामो ग्रियते जातु न तेन न च वै द्विज:

English

Not by reasoning or logic would one speak falsehood, without doubt; you know them as come forth, whose heaps these are.

अध्याय 12

श्लोक 267.9

पञ्चैव तानि कालश च भावाभावौ च केवलौ अस्तौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाप्ययौ

pañcaiva tāni kālaśa ca bhāvābhāvau ca kevalau astau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāpyayau

हिन्दी अर्थ

लक्षणोंसे सम्पन्न पुरुष ब्राह्मण नहीं है ऐसी बात नहीं, किंतु वही सच्चा ब्राह्मण है प्राप्रोति नैव ब्राह्म॒ण्यमविधानात् कथंचन

English

Those five, time, and being and non-being alone: the eight, the eternal elements of beings, their arising and passing.

अध्याय 12

श्लोक 267.10

अभावाद भावितेष्व एव तेभ्यश च परभवन्त्य अपि विनस्तॊ ऽपि च तान्य एव जन्तुर भवति पञ्चधा

abhāvāda bhāviteṣva eva tebhyaśa ca parabhavantya api vinastò 'pi ca tānya eva jantura bhavati pañcadhā

हिन्दी अर्थ

सत्त्वक्षेत्रज्योरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयो: यही अन्तर समझो कि बुद्धि दृश्य है और आत्मा द्रष्टा है

English

"Bhishma said, 'In this connection, O king, is cited the old narrative of a discourse between sire and son, O Yudhishthira! A certain Brahmana. O Partha, who was devoted to the study of the Vedas, got a very intelligent son who (for this) was called Medhavin. 4 One day, the son, well conversant with the truths of the religion of Emancipation, and acquainted also with the affairs of the world, addressed his sire devoted to the study of the Vedas.'

अध्याय 12

श्लोक 267.11

तस्य भूमिमयॊ देहः शरॊत्रम आकाशसंभवम सूर्यश चक्षुर असुर वायुर अद्भ्यस तु खलु शॊनितम

tasya bhūmimayò dehaḥ śaròtrama ākāśasaṃbhavama sūryaśa cakṣura asura vāyura adbhyasa tu khalu śònitama

हिन्दी अर्थ

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तो च सर्वदा

English

"The son said, 'What should a wise man do, O father, seeing that the period of human life is passing away so very quickly? O father, tell me

अध्याय 12

श्लोक 267.12

चक्षुषी नासिका कर्णौ तवग जिह्वेति च पञ्चमी इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां जञानानि कवयॊ विदुः

cakṣuṣī nāsikā karṇau tavaga jihveti ca pañcamī indriyāṇīndriyārthānāṃ jañānāni kavayò viduḥ

हिन्दी अर्थ

मशकोदुम्बरौ वापि सम्प्रयुक्तो यथा सह तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितो

English

the course of duties that one should perform, without omitting to mention the fruits. Having listened to thee, I desire to observe those duties.'

अध्याय 12

श्लोक 267.13

दर्शनं शरवणं घराणं सपर्शनं रसनं तथा उपपत्त्या गुणान विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा

darśanaṃ śaravaṇaṃ gharāṇaṃ saparśanaṃ rasanaṃ tathā upapattyā guṇāna viddhi pañca pañcasu pañcadhā

हिन्दी अर्थ

अष्टचत्वारिंशदधिकद्धिशततमो ध्याय:

English

"The sire said, 'O son, observing the Brahmacharya mode of life, one should first study the Vedas. He should then wish for children for rescuing his ancestors. Setting up his fire next, he should seek to perform the (prescribed) sacrifices according to due rites. At last, he should enter the forest for devoting himself to contemplation.'

अध्याय 12

श्लोक 267.14

रूपं गन्धॊ रसः सपर्शः शब्दश चैवाथ तद गुणाः इन्द्रियैर उपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः

rūpaṃ gandhò rasaḥ saparśaḥ śabdaśa caivātha tada guṇāḥ indriyaira upalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्णनाभिर्यथा सूत्र सृजते तद्गुणांस्तथा एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे

English

"The son said, 'When the world is thus surrounded on all sides and is thus assailed, and when such irresistible things of fatal consequences fall upon it, how can you say these words so calmly?'

अध्याय 12

श्लोक 267.15

रूपं गन्धं रसं सपर्शं शब्दं चैतांस तु तद गुणान इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते कषेत्रज्ञस तैस तु बुध्यते

rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ saparśaṃ śabdaṃ caitāṃsa tu tada guṇāna indriyāṇi na budhyante kaṣetrajñasa taisa tu budhyate

हिन्दी अर्थ

उनका अस्तित्त्व नहीं रहता

English

"The sire said, How is the world assailed? What is that by which it is surrounded? What, again, are those irresistible things of fatal consequences that fall upon it? Why dost thou frighten me thus?'

अध्याय 12

श्लोक 267.16

चित्तम इन्द्रियसंघातात परं तस्मात परं मनः मनसस तु परा बुद्धिः कषेत्रज्ञॊ बुद्धितः परम

cittama indriyasaṃghātāta paraṃ tasmāta paraṃ manaḥ manasasa tu parā buddhiḥ kaṣetrajñò buddhitaḥ parama

हिन्दी अर्थ

अनेनैव विधानेन भवेद् गर्भशयो महान् अक्रुध्यन्नप्रद्ष्यंश्व नित्यं विगतमत्सर:

English

"The son said, 'Death is that by which the world is assailed. Decrepitude encompasses it. Those irresistible things that come and go away are the nights (that are continually lessening the period of human life). When I know that Death tarries for none (but approaches steadily towards every creature), how can I pass my time without covering myself with the garb of knowledge? l When each succeeding night, passing away lessens the allotted period of one's existence, the man of wisdom should regard the day to be fruitless. (When death is approaching steadily) who is there that would, like a fish in a shallow water, feel happy? Death comes to a man before his desires have been gratified. Death snatches away a person when he is engaged in plucking flowers and when his heart is otherwise set, like a tigress bearing

अध्याय 12

श्लोक 267.17

पूर्वं चेतयते जन्तुर इन्द्रियैर विषयान पृथक विचार्य मनसा पश्चाद अथ बुद्ध्या वयवस्यति इन्द्रियौर उपलब्धार्थान सर्वान यस तव अध्यवस्यति

pūrvaṃ cetayate jantura indriyaira viṣayāna pṛthaka vicārya manasā paścāda atha buddhyā vayavasyati indriyaura upalabdhārthāna sarvāna yasa tava adhyavasyati

हिन्दी अर्थ

देषसे रहित हो विचरता रहे

English

First the creature perceives the objects separately by the senses; afterward it reflects by mind and then determines by intellect; he who determines all the things grasped by the senses.

अध्याय 12

श्लोक 267.18

चित्तम इन्द्रियसंघातं मनॊ बुद्धिं तथास्तमीम अस्तौ जञानेन्द्रियाण्य आहुर एतान्य अध्यात्मचिन्तकाः

cittama indriyasaṃghātaṃ manò buddhiṃ tathāstamīma astau jañānendriyāṇya āhura etānya adhyātmacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

अनित्यं सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशय: परमात्मस्वरूपमें स्थित हो जाय

English

Thought, the group of senses, mind, intellect, and the eighth: these are called the eight senses of knowledge by thinkers on the self.

अध्याय 12

श्लोक 267.19

पानि पादं च पायुश च मेहनं पञ्चमं मुखम इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्य अपि

pāni pādaṃ ca pāyuśa ca mehanaṃ pañcamaṃ mukhama iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇya api

हिन्दी अर्थ

अवगाढा हााविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा

English

Hands, feet, anus, genital and mouth as fifth: hear also these called the senses of action.

अध्याय 12

श्लोक 267.20

जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखम इन्द्रियम उच्यते गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ

jalpanābhyavahārārthaṃ mukhama indriyama ucyate gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau

हिन्दी अर्थ

समवेक्ष्य च वैषम्यं लभते शममुत्तमम्

English

The mouth is called the sense for speech and eating; the feet the sense of movement; the hands for the instrument of action.

अध्याय 12

श्लोक 267.21

पायूपस्थौ विसर्गार्थम इन्द्रिये तुल्यकर्मणी विसर्गे च पुरीसस्य विसर्गे चाभिकामिके

pāyūpasthau visargārthama indriye tulyakarmaṇī visarge ca purīsasya visarge cābhikāmike

हिन्दी अर्थ

अवस्थापर विचार करता है, उसे परम उत्तम शान्ति प्राप्त होती है आत्मज्ञानं शमश्लैव पर्याप्तं तत्परायणम्

English

The anus and genital are the senses for discharge, similar in action, in the discharge of excrement and in the amorous discharge.

अध्याय 12

श्लोक 267.22

बलं सस्थं स एतानि वाचा सम्यग यथागमम जञानचेष्टेन्द्रिय गुणाः सर्वे संशब्दिता मया

balaṃ sasthaṃ sa etāni vācā samyaga yathāgamama jañānaceṣṭendriya guṇāḥ sarve saṃśabditā mayā

हिन्दी अर्थ

और मुक्त हो जाते हैं

English

Strength resides in these, with speech rightly as taught; I have named all the qualities of knowledge, action and senses.

अध्याय 12

श्लोक 267.23

इन्द्रियाणां सवकर्मभ्यः शरमाद उपरमॊ यदा भवतीन्द्रिय संन्यासाद अथ सवपिति वै नरः

indriyāṇāṃ savakarmabhyaḥ śaramāda uparamò yadā bhavatīndriya saṃnyāsāda atha savapiti vai naraḥ

हिन्दी अर्थ

और किसीको भी प्राप्त नहीं होती ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम्

English

When the senses cease from their own actions through weariness, then with the withdrawal of the senses man sleeps.

अध्याय 12

श्लोक 267.24

इन्द्रियाणां वयुपरमे मनॊ ऽनुपरतं यदि सेवते विषयान एव तद्विद्यात सवप्नदर्शनात

indriyāṇāṃ vayuparame manò 'nuparataṃ yadi sevate viṣayāna eva tadvidyāta savapnadarśanāta

हिन्दी अर्थ

जानते हैं, वे शोक नहीं करते। तुम उन्हीं लोगोंको वहाँ कुशल समझो

English

If, with the senses stilled, the mind is not stilled and serves the objects, know it from the seeing of dreams.

अध्याय 12

श्लोक 267.25

सात्त्विकाश चैव ये भावास तथा राजस तामसाः कर्म युक्तान परशंसन्ति सात्त्विकान इतरांस तथा

sāttvikāśa caiva ye bhāvāsa tathā rājasa tāmasāḥ karma yuktāna paraśaṃsanti sāttvikāna itarāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

एकोनपजञ्चाशदधिकद्धिशततमो ध्याय: यो विशिष्ट श्व धर्मेभ्यस्तं भवान् प्रव्रवीतु मे

English

The sattvic, rajasic and tamasic states: they praise those joined to action, the sattvic and the others.

अध्याय 12

श्लोक 267.26

आनन्दः कर्मणां सिद्धिः परतिपत्तिः परा गतिः सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान संश्रयते समृतिः

ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ paratipattiḥ parā gatiḥ sāttvikasya nimittāni bhāvāna saṃśrayate samṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

है तथा जो सब धर्मोंसे श्रेष्ठ है, उसका आप मुझसे वर्णन कीजिये

English

Joy, success of actions, attainment, the highest goal: memory resorts to the states that are the causes of the sattvic.

अध्याय 12

श्लोक 267.27

जन्तुष्व एकतमेष्व एवं भावा ये विधिम आस्थिताः भावयॊर ईप्सितं नित्यं परत्यक्षगमनं दवयॊः

jantuṣva ekatameṣva evaṃ bhāvā ye vidhima āsthitāḥ bhāvayòra īpsitaṃ nityaṃ paratyakṣagamanaṃ davayòḥ

हिन्दी अर्थ

विशिष्ट सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमना: शूणु सर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालानिवात्मजान्

English

In one of the creatures the states that follow the rule are ever sought of the two states, and the direct approach of both.

अध्याय 12

श्लोक 267.28

इन्द्रियाणि च भावाश च गुणाः सप्तदश समृताः तेषाम अस्तादशॊ देही यः शरीरे स शाश्वतः

indriyāṇi ca bhāvāśa ca guṇāḥ saptadaśa samṛtāḥ teṣāma astādaśò dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ

हिन्दी अर्थ

करके उन्हें वशमें रखे

English

The senses and states are held to be seventeen qualities; the eighteenth is the embodied one, who is eternal in the body.

अध्याय 12

श्लोक 267.29

अथ वा सशरीरास ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम संश्रितास तद वियॊगे हि सशरीरा न सन्ति ते

atha vā saśarīrāsa te guṇāḥ sarve śarīriṇāma saṃśritāsa tada viyòge hi saśarīrā na santi te

हिन्दी अर्थ

तज्ज्याय: सर्वधर्मेभ्य: स धर्म: पर उच्यते धर्म बताया जाता है

English

Or the qualities are all with bodies, resting in the embodied; when parted from that, they are bodiless and are not.

अध्याय 12

श्लोक 267.30

अथ वा संनिपातॊ ऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम एतश च दश चास्तौ च गुणाः सह शरीरिणाम ऊष्मना सह विंशॊ वा संघातः पाञ्चभौतिकः

atha vā saṃnipātò 'yaṃ śarīraṃ pāñcabhautikama etaśa ca daśa cāstau ca guṇāḥ saha śarīriṇāma ūṣmanā saha viṃśò vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्तन न करते हुए अपनी आत्मामें तृप्त-सा होकर निश्चिन्त और निश्चल हो जाय तदा त्वमात्मना55त्मानं पर द्रक्ष्यसि शाश्वतम्

English

Or this is a combination, the body of five elements; these, ten and eight, are the qualities of the embodied; with heat the twentieth, a combination of five elements.

अध्याय 12

श्लोक 267.31

महान संधारयत्य एतच छरीरं वायुना सह तस्यास्य भावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने

mahāna saṃdhārayatya etaca charīraṃ vāyunā saha tasyāsya bhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane

हिन्दी अर्थ

उस समय तुम स्वयं ही उस सनातन परमात्माका दर्शन कर लोगे

English

The great one supports this body with the wind; for it, joined with states, the cause is in the breaking of the body.

अध्याय 12

श्लोक 267.32

यथैवॊत्पद्यते किं चित पञ्चत्वं गच्छते तथा पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितम देहं विशति कालेन ततॊ ऽयं कर्म संभवम

yathaivòtpadyate kiṃ cita pañcatvaṃ gacchate tathā puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritama dehaṃ viśati kālena tatò 'yaṃ karma saṃbhavama

हिन्दी अर्थ

त॑ पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिण: अन्यो ह्वात्रान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति

English

As anything arises and goes to its fivefold state, so at the end of the destruction of merit and demerit, driven by merit and demerit, he enters a body in time, then this one born of action.

अध्याय 12

श्लोक 267.33

हित्वा हित्वा हय अयं परैति देहाद देहं कृताश्रयः कालसंचॊदितः कषेत्री विशीर्णाद वा गृहाद गृहम

hitvā hitvā haya ayaṃ paraiti dehāda dehaṃ kṛtāśrayaḥ kālasaṃcòditaḥ kaṣetrī viśīrṇāda vā gṛhāda gṛhama

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा त्वमात्मना55त्मानं निरात्मा भव सर्ववित्

English

Leaving and leaving, he goes from body to body, having taken refuge, driven by Time, the owner of the field, as from a broken house to a house.

अध्याय 12

श्लोक 267.34

तत्र नैवानुतप्यन्ते पराज्ञा निश्चित निश्चयाः कृपणास तव अनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः

tatra naivānutapyante parājñā niścita niścayāḥ kṛpaṇāsa tava anutapyante janāḥ saṃbandhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वर: तुम यहाँ पाप और चिन्तासे रहित हो जाओ

English

There the wise of settled resolve do not grieve; but wretched men proud of their relations grieve.

अध्याय 12

श्लोक 267.35

न हय अयं कस्य चित कश चिन नास्य कश चन विद्यते भवत्य एकॊ हय अयं नित्यं शरीरे सुखदुःखभाज

na haya ayaṃ kasya cita kaśa cina nāsya kaśa cana vidyate bhavatya ekò haya ayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhabhāja

हिन्दी अर्थ

सत्यतीर्थनृतक्षोभां क्रोधपड्कां सरिद्वराम्

English

He belongs to none, and none belongs to him; this one is alone ever, sharing pleasure and pain in the body.

अध्याय 12

श्लोक 267.36

नैव संजायते जन्तुर न च जातु विपद्यते याति देहम अयं भुक्त्वा कदा चित परमां गतिम

naiva saṃjāyate jantura na ca jātu vipadyate yāti dehama ayaṃ bhuktvā kadā cita paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

प्रतरस्व नदीं बुद्धया कामग्राहसमाकुलाम् आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्

English

The creature is never born, nor does he ever perish; having enjoyed the body, he goes sometime to the highest goal.

अध्याय 12

श्लोक 267.37

पुण्यपापमयं देहं कषपयन कर्म संचयात कषीणदेहः पुनर देही बरह्मत्वम उपगच्छति

puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kaṣapayana karma saṃcayāta kaṣīṇadehaḥ punara dehī barahmatvama upagacchati

हिन्दी अर्थ

तां तीर्ण: सर्वतो मुक्तो विधृतात्मा55त्मविच्छुचि:

English

Wasting the body made of merit and demerit by the heap of action, the embodied one with spent body again attains Brahman-hood.

अध्याय 12

श्लोक 267.38

पुण्यपापक्षयार्थं च सांख्यं जञानं विधीयते तत कषये हय अस्य पश्यन्ति बरह्म भावे परां गतिम

puṇyapāpakṣayārthaṃ ca sāṃkhyaṃ jañānaṃ vidhīyate tata kaṣaye haya asya paśyanti barahma bhāve parāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्न न नृशंसमतिस्तथा धर्म धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयस्तत्त्वदर्शिन:

English

For the exhaustion of merit and demerit, Sankhya knowledge is ordained; at their exhaustion they see Brahman, the highest goal in the state of being."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।