Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 132/172 · श्लोक 289.1–289.62

पूर्ण अध्याय पाठ62 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 289.1

[य] सांख्ये यॊगे च मे तात विशेषं वक्तुम अर्हसि तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम

[ya] sāṃkhye yòge ca me tāta viśeṣaṃ vaktuma arhasi tava sarvajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama

हिन्दी अर्थ

माला थी। भरतश्रेष्ठ! वह कृत्या-सी जान पड़ती थी साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादूगूपा भयावहा

English

"Bhrigu said, 'The Earth it is that is called the Lotus. It was created for giving a seat unto that form of Manasa which became Brahman. Reaching up to heaven itself, the Sumeru became the pericarp of the Lotus. Remaining within it, the puissant Lord of the Universe created all the worlds.'"

अध्याय 12

श्लोक 289.2

[भी] सांख्याः सांख्यं परशंसन्ति यॊगा यॊगं दविजातयः वदन्ति कारणैः शरैष्ठ्यं सवपक्षॊद्भावनाय वै

[bhī] sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ paraśaṃsanti yògā yògaṃ davijātayaḥ vadanti kāraṇaiḥ śaraiṣṭhyaṃ savapakṣòdbhāvanāya vai

हिन्दी अर्थ

उपायत: स शक्रस्य ब्रह्म॒वध्यां व्यपोहत

English

[Bhishma said:] "The Sankhyas praise Sankhya, and the yogis, the twice-born, praise yoga; they say by reasons that their own is better, to establish their side.

अध्याय 12

श्लोक 289.3

अनीश्वरः कथं मुच्येद इत्य एवं शत्रुकर्शन वदन्ति करणैः शरैष्ठ्यं यॊगाः सम्यङ मनीषिणः

anīśvaraḥ kathaṃ mucyeda itya evaṃ śatrukarśana vadanti karaṇaiḥ śaraiṣṭhyaṃ yògāḥ samyaṅa manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थमस्या भागांशं॑ मयोक्ता: सम्प्रतीच्छत मोक्ष समयतोस्माकं चिन्तयस्व पितामह

English

"How can one without a lord be freed?" so, scourge of foes, the yogis, the wise rightly say, by reasons, that theirs is better.

अध्याय 12

श्लोक 289.4

वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग दविजातयः विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तॊ विषयेषु यः

vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyaga davijātayaḥ vijñāyeha gatīḥ sarvā viraktò viṣayeṣu yaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवध्या ततः शुद्धि हयमेथधेन लब्धवान्

English

The Sankhyas, the twice-born, rightly say this reason: having known all the courses here, whoever is detached from objects

अध्याय 12

श्लोक 289.5

ऊर्ध्वं स देहात सुव्यक्तं विमुच्येद इति नान्यथा एतद आहुर महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मॊक्षदर्शनम

ūrdhvaṃ sa dehāta suvyaktaṃ vimucyeda iti nānyathā etada āhura mahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mòkṣadarśanama

हिन्दी अर्थ

सुनो। भारत! यह प्रसंग जैसा है, उसे मैं विस्तारपूर्वक बता रहा हूँ ज्योतिष्क॑ नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम्

English

will plainly be freed above the body, not otherwise; the greatly wise say this: Sankhya is the vision of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 289.6

सवपक्षे कारणं गराह्यं समर्थं वचनं हितम शिष्टानां हि मतं गराह्यं तवद्विधैः शिष्टसंमतैः

savapakṣe kāraṇaṃ garāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitama śiṣṭānāṃ hi mataṃ garāhyaṃ tavadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच वचन साध्वी देवं पशुपतिं पतिम्

English

The reason in one's own side is to be taken, as capable, beneficial speech; the view of the refined is to be accepted by those like you who are esteemed by the refined.

अध्याय 12

श्लोक 289.7

परत्यक्षहेतवॊ यॊगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर

paratyakṣahetavò yògāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पित:

English

Yoga has perceptible reasons, Sankhya has settled determinations in scripture; both of these are my view of the truth, dear Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 289.8

उभे चैते मते जञाने नृपते शिष्टसंमते अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम

ubhe caite mate jañāne nṛpate śiṣṭasaṃmate anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

यज्ञोंमेंसे किसीमें भी मेरे लिये भाग नियत नहीं किया अतीव दु:खमुत्पन्नं वेपथुश्न ममानघ

English

Both of these, king, are views of knowledge accepted by the refined; practised according to the shastra, they lead to the highest goal.

अध्याय 12

श्लोक 289.9

तुल्यं शौचं तयॊर युक्तं दया भूतेषु चानघ वरतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयॊः

tulyaṃ śaucaṃ tayòra yuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha varatānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayòḥ

हिन्दी अर्थ

तूष्णी भूताभवद् राजन् दहाुमानेन चेतसा

English

Purity is equal for both, and compassion to beings, sinless one; keeping vows is equal; the view is not equal.

अध्याय 12

श्लोक 289.10

[य] यदि तुल्यं वरतं शौचं दया चात्र पितामह तुल्यं न दर्शनं कस्मात तन मे बरूहि पितामह

[ya] yadi tulyaṃ varataṃ śaucaṃ dayā cātra pitāmaha tulyaṃ na darśanaṃ kasmāta tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

निकलकर तत्काल ही वज्रधारी इन्द्रको खोजने लगी

English

track of the virtuous cannot be marked. Perhaps, it is; intended that such men do not leave any history or record behind them, they having abstained from all kinds of action good or bad.

अध्याय 12

श्लोक 289.11

[भी] रागं मॊहं तथा सनेहं कामक्रॊधं च केवलम यॊगाच छित्त्वादितॊ दॊषान पञ्चैतान पराप्नुवन्ति तत

[bhī] rāgaṃ mòhaṃ tathā sanehaṃ kāmakròdhaṃ ca kevalama yògāca chittvāditò dòṣāna pañcaitāna parāpnuvanti tata

हिन्दी अर्थ

सा विनि:सरमाणं तु दृष्टवा शक्रं महौजसम् स हि तस्मिन् समुत्पन्ने ब्रह्म॒वध्याकृते भये

English

On the authority of the Srutis the commentator adds,— ye ete pancha akasadayodhatavo-dharana- karmanah sa eva Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 289.12

यथा चानिमिषाः सथूला जालं छित्त्वा पुनर जलम पराप्नुवन्ति तथा यॊगास तत पदं वीतकल्मसाः

yathā cānimiṣāḥ sathūlā jālaṃ chittvā punara jalama parāpnuvanti tathā yògāsa tata padaṃ vītakalmasāḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसृत्य तु यत्नात् स तथा वै ब्रह्महत्यया

English

As the large unwinking fish break the net and again reach the water, so yogis, freed from stain, reach that state.

अध्याय 12

श्लोक 289.13

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तॊ यथा मृगाः पराप्नुयुर विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः

tathaiva vāgurāṃ chittvā balavantò yathā mṛgāḥ parāpnuyura vimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

तस्या व्यपोहने शक्र: पर॑ यत्नं चकार ह गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ

English

So also as strong deer, breaking the snare, reach a clear path freed from all bonds,

अध्याय 12

श्लोक 289.14

लॊभजानि तथा राजन बन्धनानि बलान्विताः छित्त्वा यॊगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम

lòbhajāni tathā rājana bandhanāni balānvitāḥ chittvā yògāḥ paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalāḥ śivama

हिन्दी अर्थ

यह जानकर ब्रह्माजी विचार करने लगे

English

so, king, the strong yogis, cutting the bonds born of greed, go to the supreme, stainless, auspicious path.

अध्याय 12

श्लोक 289.15

अबलाश च मृगा राजन वागुरासु तथापरे विनश्यति न संदेहस तद्वद यॊगबलाद ऋते

abalāśa ca mṛgā rājana vāgurāsu tathāpare vinaśyati na saṃdehasa tadvada yògabalāda ṛte

हिन्दी अर्थ

तामुवाच महाबाहो ब्रह्म॒वध्यां पितामह: मुच्यतां त्रिदशेन्द्रो5यं मत्प्रियं कुरु भाविनि

English

But weak deer in the snares perish, without doubt; so do those without yogic strength.

अध्याय 12

श्लोक 289.16

बलहीनाश च कौन्तेय यथा जालगता झषाः अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा यॊगाः सुदुर्बलाः

balahīnāśa ca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥ antaṃ gacchanti rājendra tathā yògāḥ sudurbalāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रृहि कि ते करोम्यद्य कामं॑ कि त्वमिहेच्छसि

English

And the weak, Kaunteya, as fish caught in a net, come to their end, king of kings; so are the weak yogis.

अध्याय 12

श्लोक 289.17

यथा च शकुनाः सूक्ष्मं पराप्य जालम अरिंदम तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः

yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ parāpya jālama ariṃdama tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

केवल निवासस्थानका प्रबन्ध कर दीजिये स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता

English

As small birds, reaching a fine net, are clinging and perish there, but the strong are freed,

अध्याय 12

श्लोक 289.18

कर्मजैर बन्धनैर बद्धास तद्वद यॊगाः परंतप अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः

karmajaira bandhanaira baddhāsa tadvada yògāḥ paraṃtapa abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

महत्त्वपूर्ण मर्यादाकी स्थापना करके इसे चलाया है

English

so, scourge of foes, yogis bound by bonds of action: the weak perish, the strong are freed.

अध्याय 12

श्लोक 289.19

अल्पकश च यथा राजन वह्निः शाम्यति दुर्बलः आक्रान्त इन्धनैः सथूलैस तद्वद यॊगॊ ऽबलः परभॊ

alpakaśa ca yathā rājana vahniḥ śāmyati durbalaḥ ākrānta indhanaiḥ sathūlaisa tadvada yògò 'balaḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

शक्रादपगमिष्यामि निवासं संविधत्स्व मे परंतु आप मेरे लिये निवास-स्थानकी व्यवस्था कर दीजिये

English

As a small fire, king, dies down when weak, overwhelmed by thick fuel, so yoga is weak, lord.

अध्याय 12

श्लोक 289.20

स एव च यदा राजन वह्निर जातबलः पुनः समीरण युतः कृत्स्नां दहेत कषिप्रं महीम अपि

sa eva ca yadā rājana vahnira jātabalaḥ punaḥ samīraṇa yutaḥ kṛtsnāṃ daheta kaṣipraṃ mahīma api

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमब्रवीत् यत् कर्तव्यं मया देव तद् भवान् वक्तुमहसि

English

And when that same fire has gained strength, king, joined with wind, it would quickly burn the whole earth.

अध्याय 12

श्लोक 289.21

तद्वज जातबलॊ यॊनी दीप्ततेजा महाबलः अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशॊषयेज जगत

tadvaja jātabalò yònī dīptatejā mahābalaḥ antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśòṣayeja jagata

हिन्दी अर्थ

शक्रस्थाघविमोक्षार्थ चतुर्भागं प्रतीच्छ वै

English

So a yogi who has gained strength, blazing with energy, of great power, like the sun at the end of time, would dry up the whole world.

अध्याय 12

श्लोक 289.22

दुर्बलश च यथा राजन सरॊतसा हरियते नरः बलहीनस तथा यॊगॊ विषयैर हरियते ऽवशः

durbalaśa ca yathā rājana saròtasā hariyate naraḥ balahīnasa tathā yògò viṣayaira hariyate 'vaśaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग करूँगा। इसका एक चतुर्थाश तुम भी ग्रहण कर लो एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्वतो लोकपूजित

English

As a weak man is carried off by a current, king, so weak yoga is carried off helplessly by objects.

अध्याय 12

श्लोक 289.23

तद एव च यथा सरॊतॊ विष्टम्भयति वारुणः तद्वद यॊगबलं लब्ध्वा वयूहते विषयान बहून

tada eva ca yathā saròtò viṣṭambhayati vāruṇaḥ tadvada yògabalaṃ labdhvā vayūhate viṣayāna bahūna

हिन्दी अर्थ

करें। विश्ववन्द्य पितामह! मैं इस बातको ठीक-ठीक जानना चाहता हूँ

English

And as the lord of waters checks that same current, so having gained the strength of yoga one disposes many objects.

अध्याय 12

श्लोक 289.24

विशन्ति चावशाः पार्थ यॊगा यॊगबलान्विताः परजापतीन ऋषीन देवान महाभूतानि चेश्वराः

viśanti cāvaśāḥ pārtha yògā yògabalānvitāḥ parajāpatīna ṛṣīna devāna mahābhūtāni ceśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

बीजौषधिरसैर्वद्ले न यक्ष्यति तमोवृत: ब्रह्मवध्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वर:

English

Yogis endowed with the strength of yoga, Partha, enter helpless Prajapatis, sages, gods and great elements, being lords.

अध्याय 12

श्लोक 289.25

न यमॊ नान्तकः करुद्धॊ न मृत्युर भीमविक्रमः ईशते नृपते सर्वे यॊगस्यामित तेजसः

na yamò nāntakaḥ karuddhò na mṛtyura bhīmavikramaḥ īśate nṛpate sarve yògasyāmita tejasaḥ

हिन्दी अर्थ

इममर्थ महाराज वक्तुं समुपचक्रमे

English

Neither Yama, nor the ender, nor angry Death of dreadful valour rules over any of those of immeasurable splendour in yoga, king.

अध्याय 12

श्लोक 289.26

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ यॊगः कुर्याद बलं पराप्य तैश च सर्वैर महीं चरेत

ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha yògaḥ kuryāda balaṃ parāpya taiśa ca sarvaira mahīṃ careta

हिन्दी अर्थ

व्यथितं वह्लिवद् राजन् ब्रह्माणमिदमब्रवीत् देवेनाभिहतानस्मान् न पुनर्हन्तुमहिसि

English

Yoga, having gained strength, can make many thousands of selves, bull of the Bharatas, and with all of them roam the earth.

अध्याय 12

श्लोक 289.27

पराप्नुयाद विषयांश चैव पुनश चॊग्रं तपश चरेत संक्षिपेच च पुनः पार्थ सूर्यस तेजॊ गुणान इव

parāpnuyāda viṣayāṃśa caiva punaśa cògraṃ tapaśa careta saṃkṣipeca ca punaḥ pārtha sūryasa tejò guṇāna iva

हिन्दी अर्थ

सहाम: सततं देव तथा च्छेदनभेदने

English

He could gain objects and again perform fierce austerity, and draw them in again, Partha, as the sun draws in the qualities of its energy.

अध्याय 12

श्लोक 289.28

बलस्थस्य हि यॊगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव विमॊक्षप्रभविष्णुत्वम उपपन्नम असंशयम

balasthasya hi yògasya bandhaneśasya pārthiva vimòkṣaprabhaviṣṇutvama upapannama asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

करिष्यति नरो मोहात् तमेषानुगमिष्यति वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत

English

For yoga that stands in strength, lord of bondage, king, power over liberation is surely attained.

अध्याय 12

श्लोक 289.29

बलानि यॊगे परॊक्तानि मयैतानि विशां पते निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस तव

balāni yòge paròktāni mayaitāni viśāṃ pate nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punasa tava

हिन्दी अर्थ

सान्त्वना देते हुए-से कहा--

English

These strengths in yoga have been told by me, lord of the people; I shall again tell you subtle things for illustration.

अध्याय 12

श्लोक 289.30

आत्मनश च समाधाने धारणां परति चाभिभॊ निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ

ātmanaśa ca samādhāne dhāraṇāṃ parati cābhibhò nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वर:

English

Regarding concentration of the self and the practice of holding, lord, hear from me subtle illustrations, bull of the Bharatas.

अध्याय 12

श्लोक 289.31

अप्रमत्तॊ यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः युक्तः सम्यक तथा यॊगी मॊक्षं पराप्नॊत्य असंशयम

apramattò yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ yuktaḥ samyaka tathā yògī mòkṣaṃ parāpnòtya asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

स्वानि स्थानानि सम्प्राप्य रेमिरे भरतर्षभ अप:संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्पधागमन्

English

As an archer, careful and collected, hits his target, so the yogi, rightly joined, reaches liberation, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 289.32

सनेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम पुरुषॊ यत्त आरॊहेत सॊपानं युक्तमानसः

sanehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalama puruṣò yatta āròheta sòpānaṃ yuktamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

इदमूचुर्वचो राजन् प्रणिपत्य पितामहम्

English

As a man climbs a ladder carrying a vessel full of oil with his mind set unmoving, with the mind joined and striving,

अध्याय 12

श्लोक 289.33

युक्त्वा तथायम आत्मानं यॊगः पार्थिव निश्चलम करॊत्य अमलम आत्मानं भास्करॊपम दर्शनम

yuktvā tathāyama ātmānaṃ yògaḥ pārthiva niścalama karòtya amalama ātmānaṃ bhāskaròpama darśanama

हिन्दी अर्थ

शासनात् तव लोकेश समाज्ञापय न: प्रभो ब्रह्मवध्या चतुर्थाशमस्या यूय॑ प्रतीच्छत

English

so, king, yoga, joining the self unmoving, makes the self stainless, with a vision like the sun.

अध्याय 12

श्लोक 289.34

यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः महार्णव गतां शीघ्रं नयेत पार्थिव पत्तनम

yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ mahārṇava gatāṃ śīghraṃ nayeta pārthiva pattanama

हिन्दी अर्थ

तुमलोग इसका एक चौथाई भाग ग्रहण कर लो

English

As a helmsman, Kaunteya, collected, would quickly bring a boat on the great ocean to a port, king,

अध्याय 12

श्लोक 289.35

तद्वद आत्मसमाधानं युक्त्वा यॊगेन तत्त्ववित दुर्गमं सथानम आप्नॊति हित्वा देहम इमं नृप

tadvada ātmasamādhānaṃ yuktvā yògena tattvavita durgamaṃ sathānama āpnòti hitvā dehama imaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

मोक्ष समयतोस्माकं संचिन्तयितुमहसि इस ब्रह्महत्यासे किस समय छुटकारा पायेंगे, इसका भी विचार कर लें

English

so the knower of truth, having joined the self in concentration by yoga, reaches the hard-to-reach place, leaving this body, king.

अध्याय 12

श्लोक 289.36

सारथिश च यथा युक्त्वा सदश्वान सुसमाहितः देशम इष्टं नयत्य आशु धन्विनं पुरुषर्षभ

sārathiśa ca yathā yuktvā sadaśvāna susamāhitaḥ deśama iṣṭaṃ nayatya āśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

कोन्य: प्रसादो हि भवेद् यन्नः कृच्छात् समुद्धरेत्

English

And as a charioteer, careful, having yoked good horses, quickly brings the archer to the desired place, bull among men,

अध्याय 12

श्लोक 289.37

तथैव नृपते यॊगी धारणासु समाहितः पराप्नॊत्य आशु परं सथानं लक्षं मुक्त इवाशुगः

tathaiva nṛpate yògī dhāraṇāsu samāhitaḥ parāpnòtya āśu paraṃ sathānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ

हिन्दी अर्थ

श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि व:

English

so, king, the yogi collected in his holdings quickly reaches the supreme place, as a freed arrow the target.

अध्याय 12

श्लोक 289.38

आवेश्यात्मनि चात्मानं यॊगी तिष्ठति यॊ ऽचलः पापं हन्तेव मीनानां पदम आप्नॊति सॊ ऽजरम

āveśyātmani cātmānaṃ yògī tiṣṭhati yò 'calaḥ pāpaṃ hanteva mīnānāṃ padama āpnòti sò 'jarama

हिन्दी अर्थ

यथा विसृष्टं तं वासमगमद् देवशासनात्

English

The yogi who stands unmoving, having placed the self in the self, destroys sin and gains the ageless state, like a hunter of fish.

अध्याय 12

श्लोक 289.39

नाभ्यां कन्थे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयॊः दर्शने सपर्शने चापि घराणे चामितविक्रम

nābhyāṃ kanthe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayòḥ darśane saparśane cāpi gharāṇe cāmitavikrama

हिन्दी अर्थ

दिये हुए पूर्वोक्त निवास-स्थानोंको चली गयी पितामहमनुज्ञाप्य सो5श्वमेधमकल्पयत्

English

At the navel, the throat, the head, the heart, the chest, the sides, in seeing, touching and in the nose, of immeasurable valour,

अध्याय 12

श्लोक 289.40

सथानेष्व एतेषु यॊ यॊगी महाव्रतसमाहितः आत्मना सूक्ष्मम आत्मानं युङ्क्ते सम्यग विशां पतौ

sathāneṣva eteṣu yò yògī mahāvratasamāhitaḥ ātmanā sūkṣmama ātmānaṃ yuṅkte samyaga viśāṃ patau

हिन्दी अर्थ

यज्ञ करके ही शुद्धि लाभ की थी पाकर अनुपम आनन्द प्राप्त किया

English

the yogi who in these places, collected in the great vow, joins the subtle self by the self, rightly, lord of the people,

अध्याय 12

श्लोक 289.41

स शीघ्रम अमलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम उत्तमं यॊगम आस्थाय यदीच्छति विमुच्यते

sa śīghrama amalaprajñaḥ karma dagdhvā śubhāśubhama uttamaṃ yògama āsthāya yadīcchati vimucyate

हिन्दी अर्थ

इमे हि भूतले देवा: प्रथिता: कुरुनन्दन

English

quickly, with stainless wisdom, burning up the deed good and bad, resorting to the highest yoga, is freed if he wishes."

अध्याय 12

श्लोक 289.42

[य] आहारान कीदृशान कृत्वा कानि जित्वा च भारत यॊगी बलम अवाप्नॊति तद भवान वक्तुम अर्हति

[ya] āhārāna kīdṛśāna kṛtvā kāni jitvā ca bhārata yògī balama avāpnòti tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

उपायपूर्व निहतो वृत्रो ह्मिततेजसा लेकर उपायपूर्वक महान् असुर वृत्रका वध किया था

English

[Yudhishthira said:] "Having made what foods and having conquered what, Bharata, does the yogi gain strength? You should tell this."

अध्याय 12

श्लोक 289.43

[भी] कनानां भक्षणे युक्तः पिन्याकस्य च भक्षणे सनेहानां वर्जने युक्तॊ यॊगी बलम अवाप्नुयात

[bhī] kanānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ pinyākasya ca bhakṣaṇe sanehānāṃ varjane yuktò yògī balama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

भविष्यसि यथा देव: शतक्रतुरमित्रहा

English

[Bhishma said:] "Intent on eating grains and oil-cake, and on avoiding oils, the yogi would gain strength.

अध्याय 12

श्लोक 289.44

भुज्ञानॊ यावकं रूक्षं दीर्घकालम अरिंदम एकारामॊ विशुद्धात्मा यॊगी बलम अवाप्नुयात

bhujñānò yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālama ariṃdama ekārāmò viśuddhātmā yògī balama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

इस पृथ्वीपर किसीसे पराजित होनेवाले नहीं हो विप्रमध्ये वदिष्यन्ति न ते प्राप्स्पन्ति किल्बिषम्

English

Eating dry barley for a long time, scourge of foes, delighting in solitude, pure of self, the yogi would gain strength.

अध्याय 12

श्लोक 289.45

पक्षान मासान ऋतूंश चित्रान संचरंश च गुहास तथा अपः पीत्वा पयॊ मिश्रा यॊगी बलम अवाप्नुयात

pakṣāna māsāna ṛtūṃśa citrāna saṃcaraṃśa ca guhāsa tathā apaḥ pītvā payò miśrā yògī balama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

कथितं कर्म ते तात कि भूय: श्रोतुमिच्छसि

English

Moving through fortnights, months and varied seasons and in caves, drinking water mixed with milk, the yogi would gain strength.

अध्याय 12

श्लोक 289.46

अखन्दम अपि वा मासं सततं मनुजेश्वर उपॊष्य सम्यक शुद्धात्मा यॊगी बलम अवाप्नुयात

akhandama api vā māsaṃ satataṃ manujeśvara upòṣya samyaka śuddhātmā yògī balama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

दिया। अब तुम और क्या सुनना चाहते हो? अस्मिन् वृत्रवधे देव विवक्षा मम जायते

English

Or fasting a whole month unbroken, constantly, lord of men, rightly, pure of self, the yogi would gain strength.

अध्याय 12

श्लोक 289.47

कामं जित्वा तथा करॊधं शीतॊष्णे वर्षम एव च भयं निद्रां तथा शवासं पौरुषं विषयांस तथा

kāmaṃ jitvā tathā karòdhaṃ śītòṣṇe varṣama eva ca bhayaṃ nidrāṃ tathā śavāsaṃ pauruṣaṃ viṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

वृत्रवधके प्रसंगमें मुझे कुछ पूछनेकी इच्छा हो रही है

English

Having conquered desire and anger, cold and heat, rain, fear, sleep, breath, manliness and objects,

अध्याय 12

श्लोक 289.48

अरतिं दुर्जयां चैव घॊरां तृष्णां च पार्थिव सपर्शान सर्वांस तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम

aratiṃ durjayāṃ caiva ghòrāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva saparśāna sarvāṃsa tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

निहतो वासवेनेह वज्रेणेति तदानघ ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

English

and the hard-to-conquer discontent, and dreadful craving, king, and all touches, and the hard-to-conquer drowsiness, best of kings,

अध्याय 12

श्लोक 289.49

दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्मम आत्मानम आत्मना वीतरागा महाप्राज्ञा धयानाध्ययन संपदा

dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmama ātmānama ātmanā vītarāgā mahāprājñā dhayānādhyayana saṃpadā

हिन्दी अर्थ

विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशश्वैव भारत

English

great souls, free of attachment, greatly wise, kindle the subtle self by the self by the wealth of meditation and study.

अध्याय 12

श्लोक 289.50

दुर्गस तव एष मतः पन्था बराह्मणानां विपश्चिताम न कश चिद वरजति हय अस्मिन कषेमेण भरतर्षभ

durgasa tava eṣa mataḥ panthā barāhmaṇānāṃ vipaścitāma na kaśa cida varajati haya asmina kaṣemeṇa bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते

English

This path of the wise brahmanas is held hard to travel; no one, bull of the Bharatas, goes on it in safety.

अध्याय 12

श्लोक 289.51

यथा कश चिद वनं घॊरं बहु सर्पसरीसृपम शवभ्रवत तॊयहीनं च दुर्गमं बहु कन्तकम

yathā kaśa cida vanaṃ ghòraṃ bahu sarpasarīsṛpama śavabhravata tòyahīnaṃ ca durgamaṃ bahu kantakama

हिन्दी अर्थ

शैलराजसुता चास्य नित्य॑ पाश्वे स्थिता बभौ तथा वैश्रवणो राजा गुह्म॒कैरभिसंवृत:

English

As a young man might fall into a dreadful forest with many snakes and reptiles, waterless like a pit, hard to pass, full of thorns,

अध्याय 12

श्लोक 289.52

अभक्तम अतवी परायं दावदग्धमहीरुहम पन्थानं तस्कराकीर्णं कषेमेणाभिपतेद युवा

abhaktama atavī parāyaṃ dāvadagdhamahīruhama panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kaṣemeṇābhipateda yuvā

हिन्दी अर्थ

अप्सरोगणसंघाश्व॒ समाजग्मुरनेकश:

English

without food, mostly forest, with trees burnt by wildfire, a path full of robbers, and come out in safety,

अध्याय 12

श्लोक 289.53

यॊगमार्गं तथासाद्य यः कश चिद भजते दविजः कषेमेणॊपरमेन मार्गाद बहुदॊषॊ हि स समृतः

yògamārgaṃ tathāsādya yaḥ kaśa cida bhajate davijaḥ kaṣemeṇòparamena mārgāda bahudòṣò hi sa samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वर्तुकुसुमोपेता: पुष्पवन्तो द्रुमास्तथा महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत

English

so a twice-born who follows the path of yoga, ceasing in safety, is held to have many faults from the path.

अध्याय 12

श्लोक 289.54

सुष्ठेयं कषुर धारासु निशितासु महीपते धारणासु तु यॊगस्य दुःस्थेयम अकृतात्मभिः

suṣṭheyaṃ kaṣura dhārāsu niśitāsu mahīpate dhāraṇāsu tu yògasya duḥstheyama akṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

राक्षसाश्न महारौद्रा: पिशाचाश्व महाबला:

English

It is easier to stand on the sharp edge of a razor, lord of the earth, than for the unself-controlled to stand in the holdings of yoga.

अध्याय 12

श्लोक 289.55

विपन्ना धारणास तात नयन्ति न शुभां गतिम नेतृहीना यथा नावः पुरुषान अर्णवे नृप

vipannā dhāraṇāsa tāta nayanti na śubhāṃ gatima netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣāna arṇave nṛpa

हिन्दी अर्थ

देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमा: प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमान: स्वतेजसा

English

Holdings that have failed, dear, do not lead to a good goal, like boats without helmsmen carrying men on the sea, king.

अध्याय 12

श्लोक 289.56

यस तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति

yasa tu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati

हिन्दी अर्थ

लेकर वहाँ खड़े रहते थे

English

But he who, Kaunteya, stands in the holdings by rule is freed from death, birth, sorrow and pleasure.

अध्याय 12

श्लोक 289.57

नाना शास्त्रेषु निष्पन्नं यॊगेष्व इदम उदाहृतम परं यॊगं तु यत्कृत्स्नं निश्चितं तद दविजातिषु

nānā śāstreṣu niṣpannaṃ yògeṣva idama udāhṛtama paraṃ yògaṃ tu yatkṛtsnaṃ niścitaṃ tada davijātiṣu

हिन्दी अर्थ

पर्युपासत तं॑ देवं रूपिणी कुरुनन्दन दिव्यरूप धारण करके देवाधिदेव महादेवजीकी आराधना करती थीं

English

This has been told, set forth in many shastras, in the yogas; the supreme yoga, whole, is settled among the twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 289.58

परं हि तद बरह्म महन महात्मन; बरह्माणम ईशं वरदं च विष्णुम भवं च धर्मं च षडाननं च; सॊ बरह्मपुत्रांश च महानुभावान

paraṃ hi tada barahma mahana mahātmana; barahmāṇama īśaṃ varadaṃ ca viṣṇuma bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca; sò barahmaputrāṃśa ca mahānubhāvāna

हिन्दी अर्थ

देवैश्व सुमहातेजा महादेवो व्यतिष्ठत

English

That is the great supreme Brahman of the great soul: Brahma, the lord, the giver of boons, Vishnu, Bhava, Dharma and the six-faced one, and the great-natured sons of Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 289.59

तमश च कस्तं सुमहद रजश च; सत्त्वं च शुद्धं परकृतिं परां च सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं; तेजश च कृत्स्नं सुमहच च धैर्यम

tamaśa ca kastaṃ sumahada rajaśa ca; sattvaṃ ca śuddhaṃ parakṛtiṃ parāṃ ca siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ; tejaśa ca kṛtsnaṃ sumahaca ca dhairyama

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोन्वपद्यत देवस्यानुमते5गच्छन् गड्जाद्वारमिति श्रुति:

English

Darkness, passion, and the pure goodness; supreme nature; success; the goddess, the wife of Varuna; all energy and great steadiness.

अध्याय 12

श्लोक 289.60

नराधिपं वै विमलं सतारं; विश्वांश च देवान उरगान पितॄंश च शैलांश च कृत्स्नान उदधींश च घॊरान; नदीश च सर्वाः सवनन घनांश च

narādhipaṃ vai vimalaṃ satāraṃ; viśvāṃśa ca devāna uragāna pitṝṃśa ca śailāṃśa ca kṛtsnāna udadhīṃśa ca ghòrāna; nadīśa ca sarvāḥ savanana ghanāṃśa ca

हिन्दी अर्थ

पशुपति महादेवजीसे पूछा--- ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम्

English

The pure ruler of men; the Vishvadevas, serpents and ancestors; all mountains and dreadful oceans; all rivers and thundering clouds;

अध्याय 12

श्लोक 289.61

नागान नगान यक्षगणान दिशश; च गन्धर्वसंघान पुरुषान सत्रियश च परस्परं पराप्य महान महात्मा; विशेत यॊगी नचिराद विमुक्तः

nāgāna nagāna yakṣagaṇāna diśaśa; ca gandharvasaṃghāna puruṣāna satriyaśa ca parasparaṃ parāpya mahāna mahātmā; viśeta yògī nacirāda vimuktaḥ

हिन्दी अर्थ

हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकस:

English

nagas, mountains, hosts of yakshas, directions, gandharvas, men and women: reaching each other, the great soul, the yogi, would enter and soon be freed.

अध्याय 12

श्लोक 289.62

कथा च येयं नृपते परसक्ता; देवे महावीर्यमतौ सुभा यम यॊगान स सर्वान अभिभूय मर्त्यान; नारायणात्मा कुरुते महात्मा

kathā ca yeyaṃ nṛpate parasaktā; deve mahāvīryamatau subhā yama yògāna sa sarvāna abhibhūya martyāna; nārāyaṇātmā kurute mahātmā

हिन्दी अर्थ

केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते कारण आपका वहाँ जाना नहीं हो रहा है?

English

And this tale that is attached to the god of great valour and wisdom, auspicious, the one who overcomes all mortals by yogas, the great soul whose self is Narayana, does."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।