Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 50/172 · श्लोक 120.1–120.54

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 120.1

[य] राजवृत्तान्य अनेकानि तवया परॊक्तानि भारत पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः

[ya] rājavṛttānya anekāni tavayā paròktāni bhārata pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्राय एव समुद्दिष्टा लक्षणानि तु मे शृणु

English

Vaisampayana said, "Then Hrishikesa and king Yudhishthira, and all those persons headed by Kripa, and the four Pandavas, riding on those cars looking like fortified cities and decked with standards and banners, speedily proceeded to Kurukshetra with the aid of their fleet steeds. They descended on that field which was covered with hair and marrow and bones and where millions of high-souled Kshatriyas had cast away their bodies. It abounded also with many a hill formed of the bodies and bones of elephants and steeds, and human heads and skulls lay stretched over it like conch-shells. Variegated with thousands of funeral pyres and teeming with heaps of armour and weapons, the vast plain looked like the drinking garden of the Destroyer himself used and abandoned recently. The mighty car-warriors quickly proceeded, viewing the field of battle haunted by crowds of spirits and thronged with Rakshasas. While proceeding, the mighty-armed Kesava, that delighter of all the Yadavas, spoke unto Yudhishthira about the prowess of Jamadagni's son, Yonder, at a distance, O Partha, are seen the five lakes of Rama! There Rama offered oblations of Kshatriya blood unto the manes of his ancestors. It was hither that the puissant Rama, having freed the earth of Kshatriya for thrice seven times, gave up his task."

अध्याय 12

श्लोक 120.2

तद एव विस्तरेणॊक्तं पूर्वैर दृष्टं सतां मतम परणयं राजधर्माणां परब्रूहि भरतर्षभ

tada eva vistareṇòktaṃ pūrvaira dṛṣṭaṃ satāṃ matama paraṇayaṃ rājadharmāṇāṃ parabrūhi bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

वारणा इव सम्मत्तास्ते भवन्ति दुरासदा:

English

"The same, told in detail by former sages, seen and held by the good: tell me, bull of the Bharatas, the loving essence of the duties of kings."

अध्याय 12

श्लोक 120.3

[भ] रक्षणं सर्वभूतानाम इति कषत्रे परं मतम तद यथा रक्षणं कुर्यात तथा शृणु महीपते

[bha] rakṣaṇaṃ sarvabhūtānāma iti kaṣatre paraṃ matama tada yathā rakṣaṇaṃ kuryāta tathā śṛṇu mahīpate

हिन्दी अर्थ

जयस्यैतद् भाविनो रूपमाहु:

English

[Bhishma said:] "Protection of all beings is held the highest for the kshatriya; hear, protector of the earth, how he should protect.

अध्याय 12

श्लोक 120.4

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित

yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavita

हिन्दी अर्थ

कारण नहीं मालूम रहता है

English

As the serpent-eater bears variegated plumes, so the king who knows dharma should take many kinds of forms.

अध्याय 12

श्लोक 120.5

तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वम आदान्त्यं सत्यम आर्जवम एव च मध्यस्थः सत्त्वम आतिष्ठंस तथा वै सुखम ऋच्छति

taikṣṇyaṃ jihmatvama ādāntyaṃ satyama ārjavama eva ca madhyasthaḥ sattvama ātiṣṭhaṃsa tathā vai sukhama ṛcchati

हिन्दी अर्थ

मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयमाचरेत्

English

Sharpness, crookedness, forbearance, truth and straightness—standing in the mean and in goodness, he thus finds happiness.

अध्याय 12

श्लोक 120.6

यस्मिन्न अर्थे हितं यत सयात तद्वर्णं रूपम आविशेत बहुरूपस्य राज्ञॊ हि सूक्ष्मॊ ऽपय अर्थॊ न सीदति

yasminna arthe hitaṃ yata sayāta tadvarṇaṃ rūpama āviśeta bahurūpasya rājñò hi sūkṣmò 'paya arthò na sīdati

हिन्दी अर्थ

प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नप:

English

In whatever matter is beneficial, he should take on the form and colour suited to it; for a king of many forms, even a subtle aim does not fail.

अध्याय 12

श्लोक 120.7

नित्यं रक्षित मन्त्रः सयाद यथा मूकः शरच छिखी शलक्ष्णाक्षर तनुः शरीमान भवेच छास्त्र विशारदः

nityaṃ rakṣita mantraḥ sayāda yathā mūkaḥ śaraca chikhī śalakṣṇākṣara tanuḥ śarīmāna bhaveca chāstra viśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

लोगोंका प्रिय एवं निर्भय हो जाता है

English

His counsel should always be guarded; he should be as one mute; with fine speech and slender body, fortunate and expert in the scriptures.

अध्याय 12

श्लोक 120.8

आपद दवारेषु यत्तः सयाज जलप्रस्रवणेष्व इव शैलवर्षॊदकानीव दविजान सिद्धान समाश्रयेत

āpada davāreṣu yattaḥ sayāja jalaprasravaṇeṣva iva śailavarṣòdakānīva davijāna siddhāna samāśrayeta

हिन्दी अर्थ

विश्वस्त: शक्‍्यते भोक्तुं यथाकाममुपस्थित:

English

He should be careful at the gates of calamity, as at places where water flows; he should take shelter in Brahmanas who are perfected, as from mountain rain-water.

अध्याय 12

श्लोक 120.9

अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद धर्मध्वजॊपमाम नित्यम उद्यतदण्डः सयाद आचरेच चाप्रमादतः लॊके चाय वययौ दृष्ट्वा वृक्षाद वृक्षम इवाप्लवन

arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryāda dharmadhvajòpamāma nityama udyatadaṇḍaḥ sayāda ācareca cāpramādataḥ lòke cāya vayayau dṛṣṭvā vṛkṣāda vṛkṣama ivāplavana

हिन्दी अर्थ

सर्वत: परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति

English

A king desiring wealth should make a crest like the banner of dharma; he should always hold up the rod and act without negligence; and, seeing in the world income and expenditure, move from tree to tree.

अध्याय 12

श्लोक 120.10

मृजावान सयात सवयूथ्येषु भावानि चरणैः कषिपेत जातपक्षः परिस्पन्देद रक्षेद वैकल्यम आत्मनः

mṛjāvāna sayāta savayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kaṣipeta jātapakṣaḥ parispandeda rakṣeda vaikalyama ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पारावतकुलिल्ञाक्षा: सर्वे शूरा: प्रमाथिन:

English

"Yudhishthira said,— 'I have great doubts in what thou sayest about Rama's having thrice seven times exterminated the Kshatriyas in days of old. When the very Kshatriya seed was burnt by Rama, O bull among the Yadus, how was the Kshatriya order revived, O thou of immeasurable prowess? How, O bull of the Yadus, was the Kshatriya order exterminated by the illustrious and high-souled Rama, and how did it again grow? In frightful car-encounters millions of Kshatriyas were slain. The earth, O foremost of eloquent men, was strewn with the corpses of Kshatriyas. For what reason was the Kshatriya order thus exterminated in days of yore by Rama, the high-souled descendant of Bhrigu, O tiger among the Yadus? O thou of Vrishni's race, remove this doubt of mine, O bird-bannered hero! O Krishna, O

अध्याय 12

श्लोक 120.11

दॊषान विवृणुयाच छत्रॊः परपक्षान विधूनयेत काननेष्व इव पुष्पाणि बर्हीवार्थान समाचरेत

dòṣāna vivṛṇuyāca chatròḥ parapakṣāna vidhūnayeta kānaneṣva iva puṣpāṇi barhīvārthāna samācareta

हिन्दी अर्थ

प्रमादिनश्न मन्दाश्ष क्रोधना: किडुकिणीस्वना:

English

younger brother of Baladeva, the highest knowledge is from thee.'"

अध्याय 12

श्लोक 120.12

उच्छ्रितान आश्रयेत सफीतान नरेन्द्रान अचलॊपमान शरयेच छायाम अविज्ञातां गुप्तं शरणम आश्रयेत

ucchritāna āśrayeta saphītāna narendrāna acalòpamāna śarayeca chāyāma avijñātāṃ guptaṃ śaraṇama āśrayeta

हिन्दी अर्थ

हो, वे स्वभावके बड़े क्रोधी होते हैं

English

Vaisampayana said,— "The puissant elder brother of Gada then narrated unto Yudhishthira of incomparable prowess everything that happened, in full detail, as to how the earth had become filled with Kshatriyas."

अध्याय 12

श्लोक 120.13

परावृषीवासित गरीवॊ मज्जेत निशि निर्जने मायूरेण गुणेनैव सत्रीभिश चालक्षितश चरेत न जह्याच च तनुत्राणं रक्षेद आत्मानम आत्मना

parāvṛṣīvāsita garīvò majjeta niśi nirjane māyūreṇa guṇenaiva satrībhiśa cālakṣitaśa careta na jahyāca ca tanutrāṇaṃ rakṣeda ātmānama ātmanā

हिन्दी अर्थ

जिद्दानासाग्रजिद्नाश्व दूरगा दूरपातिन:

English

In the rains, with his neck dark, he should sink into the lonely night; with the peacock's quality alone he should move unnoticed by women; he should not give up his armour and should guard himself by himself.

अध्याय 12

श्लोक 120.14

चारभूमिष्व अभिगमान पाशांश च परिवर्जयेत पीडयेच चापि तां भूमिं परणश्येद गहने पुनः

cārabhūmiṣva abhigamāna pāśāṃśa ca parivarjayeta pīḍayeca cāpi tāṃ bhūmiṃ paraṇaśyeda gahane punaḥ

हिन्दी अर्थ

शीघ्राश्चपलवृत्ताश्व ते भवन्ति दुरासदा:

English

He should avoid going into the ranging grounds and snares; he should afflict that ground and again vanish in the thicket.

अध्याय 12

श्लोक 120.15

हन्यात करुद्धान अतिविषान ये जिह्मगतयॊ ऽहितान नाश्रयेद बाल बर्हाणि सन निवासानि वासयेत

hanyāta karuddhāna ativiṣāna ye jihmagatayò 'hitāna nāśrayeda bāla barhāṇi sana nivāsāni vāsayeta

हिन्दी अर्थ

प्रवादितेषु कुप्यन्ति हृष्पन्ति कलहेषु च

English

He should kill the angry, the very venomous, the crooked-going and the hostile; he should not shelter in a young peacock's feather; he should settle in good dwellings.

अध्याय 12

श्लोक 120.16

सदा बर्हि निभः कामं परसक्ति कृतम आचरेत सर्वतश चाददेत परज्ञां पतंगान गहनेष्व इव एवं मयूरवद राजा सवराष्ट्रं परिपालयेत

sadā barhi nibhaḥ kāmaṃ parasakti kṛtama ācareta sarvataśa cādadeta parajñāṃ pataṃgāna gahaneṣva iva evaṃ mayūravada rājā savarāṣṭraṃ paripālayeta

हिन्दी अर्थ

भिड़नेमें ही आनन्द आता है

English

Ever like the peacock, he may do as he likes in attachment; from all sides he should take wisdom, as birds into thickets; thus, like the peacock, a king should protect his own realm.

अध्याय 12

श्लोक 120.17

आत्मवृद्धि करीं नीतिं विदधीत विचक्षणः आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिर एतच छास्त्र निदर्शनम

ātmavṛddhi karīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇama buddhyā cātmaguṇaprāptira etaca chāstra nidarśanama

हिन्दी अर्थ

नकुलाक्षास्तथा चैव सर्वे शूरास्तनुत्यज:

English

The wise man should lay down a policy that increases himself: restraint of self by intellect, the lowering of another by intellect, and the gaining of one's own qualities by intellect—this is the instruction of the scripture.

अध्याय 12

श्लोक 120.18

परं चाश्वासयेत साम्ना सवशक्तिं चॊपलक्षयेत आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत सान्त्वयॊगमतिः पराज्ञः कार्याकार्यविचारकः

paraṃ cāśvāsayeta sāmnā savaśaktiṃ còpalakṣayeta ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayeta sāntvayògamatiḥ parājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ

हिन्दी अर्थ

त्याग करनेवाले होते हैं

English

He should reassure the other by conciliation and observe his own strength; by examining himself he should weigh intellect by intellect; the wise, intent on conciliation, should consider what to do and not to do.

अध्याय 12

श्लोक 120.19

निगूढ बुद्धिर धीरः सयाद वक्तव्ये वक्ष्यते तथा संनिकृष्टां कथां पराज्ञॊ यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः सवभावम एष्यते तप्तं कृष्णायसम इवॊदके

nigūḍha buddhira dhīraḥ sayāda vaktavye vakṣyate tathā saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ parājñò yadi buddhyā bṛhaspatiḥ savabhāvama eṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasama ivòdake

हिन्दी अर्थ

वज़बाह्वंगुलीचक्रा: कृशा धमनिसंतता:

English

The steadfast, of hidden thought, should speak when it is to be spoken; if the wise one brings up near talk, Brihaspati by his intellect would come to nature, like black iron heated in water.

अध्याय 12

श्लोक 120.20

अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्य एव महीपतिः आगमैर उपदिष्टानि सवस्य चैव परस्य च

anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇya eva mahīpatiḥ āgamaira upadiṣṭāni savasya caiva parasya ca

हिन्दी अर्थ

उन्नतांसा: पृथुग्रीवा विकटा: स्थूलपिण्डिका:

English

The king should examine all affairs, taught by the scriptures, both his own and another's.

अध्याय 12

श्लोक 120.21

कषुद्रं करूरं तथा पराज्ञं शूरं चार्थविशारदम सवकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः

kaṣudraṃ karūraṃ tathā parājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradama savakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ

हिन्दी अर्थ

पिण्डशीर्षातिवक्त्रा श्व वृषदंशमुखास्तथा

English

He should employ in their own work the petty, the cruel, the wise, the brave and the expert in wealth, and others who are superior in speech.

अध्याय 12

श्लोक 120.22

अप्य अदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु सर्वांस तान अनुवर्तेत सवरांस तन्त्रीर इवायता

apya adṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu sarvāṃsa tāna anuvarteta savarāṃsa tantrīra ivāyatā

हिन्दी अर्थ

पुरस्कार्या: सदा सैन्ये हन्यन्ते घ्नन्ति चापि ये

English

Even without seeing them, appointed to fitting tasks, he should follow them all, as stretched strings give their notes.

अध्याय 12

श्लोक 120.23

धर्माणाम अविरॊधेन सर्वेषां परियम आचरेत ममायम इति राजा यः स पर्वत इवाचलः

dharmāṇāma aviròdhena sarveṣāṃ pariyama ācareta mamāyama iti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमेव प्रकुप्यन्ति राज्ञो5प्येते हभीक्ष्णश:

English

Without conflict with the dharmas he should do what is pleasing to all; the king who says "this is mine" is like an unmoving mountain.

अध्याय 12

श्लोक 120.24

वयवसायं समाधाय सूर्यॊ रश्मिम इवायताम धर्मम एवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये परियाप्रिये

vayavasāyaṃ samādhāya sūryò raśmima ivāyatāma dharmama evābhirakṣeta kṛtvā tulye pariyāpriye

हिन्दी अर्थ

पृतनाया: प्रशस्तानि तानि चेच्छामि वेदितुम्

English

Fixing his resolve like the sun its stretched ray, he should guard dharma alone, treating the pleasant and the unpleasant alike.

अध्याय 12

श्लोक 120.25

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान मृदुभाषिणः मध्ये वयसि निर्दॊषान हिते युक्ताञ जितेन्द्रियान

kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñāna mṛdubhāṣiṇaḥ madhye vayasi nirdòṣāna hite yuktāña jitendriyāna

हिन्दी अर्थ

हैं? यह मैं जानना चाहता हूँ

English

Knowing dharma, soft-spoken, from fitting family, nature and country, faultless in middle age, intent on welfare, masters of their senses,

अध्याय 12

श्लोक 120.26

अलुभाञ शिक्षितान दान्तान धर्मेषु परिनिष्ठितान सथापयेत सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः

alubhāña śikṣitāna dāntāna dharmeṣu pariniṣṭhitāna sathāpayeta sarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मड़लानि च कुर्वन्ति शमयन्त्यहितानि च

English

not greedy, trained, self-controlled, firmly established in dharma—the king should place such guardians of dharma and wealth in all works.

अध्याय 12

श्लोक 120.27

एतेनैवप्रकारेण कृत्यानाम आगतिं गतिम युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश चारैर उपस्कृतः

etenaivaprakāreṇa kṛtyānāma āgatiṃ gatima yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaśa cāraira upaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्यां परो जय:

English

In this way, intent, content and aided by spies, he should perform the coming and going of affairs.

अध्याय 12

श्लोक 120.28

अमॊघक्रॊधहर्षस्य सवयं कृत्यान्ववेक्षिणः आत्मप्रत्यय कॊशस्य वसुधैव वसुंधरा

amòghakròdhaharṣasya savayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ ātmapratyaya kòśasya vasudhaiva vasuṃdharā

हिन्दी अर्थ

उसकी उत्तम विजय अवश्य होती है

English

For one whose anger and joy are not in vain, who himself looks into affairs and whose treasury rests on trust in himself, the earth is truly the bearer of wealth.

अध्याय 12

श्लोक 120.29

वयक्तश चानुग्रहॊ यस्य यथार्थश चापि निग्रहः गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश च स राजा राजधर्मवित

vayaktaśa cānugrahò yasya yathārthaśa cāpi nigrahaḥ guptātmā guptarāṣṭraśa ca sa rājā rājadharmavita

हिन्दी अर्थ

अनुप्लवन्तो मेघाश्व॒ तथा55दित्यस्य रश्मय:

English

He whose favour is plain and whose restraint is just, whose self is guarded and kingdom guarded, is a king who knows kingly duty.

अध्याय 12

श्लोक 120.30

नित्यं राष्ट्रम अवेक्षेत गॊभिः सूर्य इवॊत्पतन चारांश च न चरान विद्यात तथा बुद्ध्या न संज्वरेत

nityaṃ rāṣṭrama avekṣeta gòbhiḥ sūrya ivòtpatana cārāṃśa ca na carāna vidyāta tathā buddhyā na saṃjvareta

हिन्दी अर्थ

येषां चमूस्तेडभिभवन्ति शत्रून्ू

English

He should always look over the realm, like the sun rising with its rays; he should know the spies and the unmoving, and not be anxious by intellect.

अध्याय 12

श्लोक 120.31

कालप्राप्तम उपादद्यान नार्थं राजा परसूचयेत अहन्य अहनि संदुह्यान महीं गाम इव बुद्धिमान

kālaprāptama upādadyāna nārthaṃ rājā parasūcayeta ahanya ahani saṃduhyāna mahīṃ gāma iva buddhimāna

हिन्दी अर्थ

जयस्यैतद् भाविनो रूपमाहु:

English

The king should take wealth in due season and not announce it; the wise should milk the earth day by day as a cow.

अध्याय 12

श्लोक 120.32

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश चिनॊति मधु षट्पदः तथा दरव्यम उपादाय राजा कुर्वीत संचयम

yathākrameṇa puṣpebhyaśa cinòti madhu ṣaṭpadaḥ tathā daravyama upādāya rājā kurvīta saṃcayama

हिन्दी अर्थ

यही शुभ लक्षण बताया गया है

English

As the bee gathers honey from flowers in order, so the king should take wealth and make a store.

अध्याय 12

श्लोक 120.33

यद धि गुप्तावशिष्टं सयात तद धितं धर्मकामयॊः संचयानुविसर्गी सयाद राजा शास्त्रविद आत्मवान

yada dhi guptāvaśiṣṭaṃ sayāta tada dhitaṃ dharmakāmayòḥ saṃcayānuvisargī sayāda rājā śāstravida ātmavāna

हिन्दी अर्थ

धैर्य चाविशते योधान् विजयस्य मुखं च तत्

English

What remains guarded is good for dharma and desire; the king who knows the scriptures and is self-possessed should store and release.

अध्याय 12

श्लोक 120.34

नाल्पम अर्थं परिभवेन नावमन्येत शात्रवान बुद्ध्यावबुध्येद आत्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत

nālpama arthaṃ paribhavena nāvamanyeta śātravāna buddhyāvabudhyeda ātmānaṃ na cābuddhiṣu viśvaseta

हिन्दी अर्थ

पश्चात्संसाधयत्यर्थ पुरस्ताच्च निषेधति

English

He should not despise a small aim nor slight enemies; he should know himself by intellect and not trust the unwise.

अध्याय 12

श्लोक 120.35

धृतिर दाक्ष्यं संयमॊ बुद्धिर अग्र्या; धैर्यं शौर्यं देशकालॊ ऽपरमादः सवल्पस्य वा महतॊ वापि वृद्धौ; धनस्यैतान्य अष्ट समिन्धनानि

dhṛtira dākṣyaṃ saṃyamò buddhira agryā; dhairyaṃ śauryaṃ deśakālò 'paramādaḥ savalpasya vā mahatò vāpi vṛddhau; dhanasyaitānya aṣṭa samindhanāni

हिन्दी अर्थ

साम्नैव वर्तये: पूर्व प्रयतेथास्ततो युधि

English

Steadiness, skill, restraint, supreme intellect, courage, valour, place and time, and carefulness—these eight kindle the growth of wealth, whether little or great.

अध्याय 12

श्लोक 120.36

अग्निस्तॊकॊ वर्धते हय आज्यसिक्तॊ; बीजं चैकं बहुसाहस्रम एति कषयॊदयौ विपुलौ संनिशाम्य; तस्माद अल्पं नावमन्येत विद्वान

agnistòkò vardhate haya ājyasiktò; bījaṃ caikaṃ bahusāhasrama eti kaṣayòdayau vipulau saṃniśāmya; tasmāda alpaṃ nāvamanyeta vidvāna

हिन्दी अर्थ

यादृच्छिको युधि जयो हैवो वेति विचारणम्

English

A spark grows when fed with ghee, and a single seed becomes many thousands; seeing the great rise and fall, the wise should not despise the small."

अध्याय 12

श्लोक 120.37

बालॊ ऽबालः सथविरॊ वा रिपुर; यः सदा परमत्तं पुरुषं निहन्यात कालेनान्यस तस्य मूलं हरेत; कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः

bālò 'bālaḥ sathavirò vā ripura; yaḥ sadā paramattaṃ puruṣaṃ nihanyāta kālenānyasa tasya mūlaṃ hareta; kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

इसका पहलेसे कोई निश्चय नहीं रहता

English

The enemy, whether boy, non-boy or old man, who would always strike a careless man—another, in time, would take away his root; the knower of time is the best of kings.

अध्याय 12

श्लोक 120.38

हरेत कीर्तिं धर्मम अस्यॊपरुन्ध्याद; अर्थे दीर्घं वीर्यम अस्यॊपहन्यात रिपुर दवेष्टा दुर्बलॊ वा बली; वा तस्माच छत्रौ नैव हेडेद यतात्मा

hareta kīrtiṃ dharmama asyòparundhyāda; arthe dīrghaṃ vīryama asyòpahanyāta ripura daveṣṭā durbalò vā balī; vā tasmāca chatrau naiva heḍeda yatātmā

हिन्दी अर्थ

दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमू:

English

He would take away fame, obstruct his dharma, and destroy his long-held strength in wealth; whether the enemy is hateful, weak or strong, the self-controlled should never slight a foe.

अध्याय 12

श्लोक 120.39

कषयं शत्रॊः संचयं पालनं चाप्य; उभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौ अतश चान्यन मतिमान संदधीत; तस्माद राजा बुद्धिमन्तं शरयेत

kaṣayaṃ śatròḥ saṃcayaṃ pālanaṃ cāpya; ubhau cārthau sahitau dharmakāmau ataśa cānyana matimāna saṃdadhīta; tasmāda rājā buddhimantaṃ śarayeta

हिन्दी अर्थ

उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमू:

English

The decline of the enemy, one's own accumulation and protection—both aims together serve dharma and desire; hence the wise man should arrange the rest; therefore a king should rely on the wise.

अध्याय 12

श्लोक 120.40

बुद्धिर दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति; बलं बुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम शत्रुर बुद्ध्या सीदते वर्धमानॊ; बुद्धेः पश्चात कर्म यत तत परशस्तम

buddhira dīptā balavantaṃ hinasti; balaṃ buddhyā vardhate pālyamānama śatrura buddhyā sīdate vardhamānò; buddheḥ paścāta karma yata tata paraśastama

हिन्दी अर्थ

कुलीना: पूजिता: सम्यग् विजयन्तीह शात्रवान्

English

Blazing intellect destroys the strong; strength grows when guarded by intellect; the enemy, growing, sinks by intellect; praised is the deed that follows intellect.

अध्याय 12

श्लोक 120.41

सर्वान कामान कामयानॊ हि धीरः; सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहः यथात्मानं परार्थयते ऽरथमानैः; शरेयः पात्रं पूरयते हय अनल्पम

sarvāna kāmāna kāmayānò hi dhīraḥ; sattvenālpenāplute hīnadehaḥ yathātmānaṃ parārthayate 'rathamānaiḥ; śareyaḥ pātraṃ pūrayate haya analpama

हिन्दी अर्थ

वज्रादिव प्रज्वलितादियं क्व नु पतिष्यति

English

The steadfast, desiring all desires, wading with little strength, of slight body, as he wishes for himself with his wealth, fills a vessel of the good not little.

अध्याय 12

श्लोक 120.42

तस्माद राजा परगृहीतः परेषु; मूलं लक्ष्म्याः सर्वतॊ ऽभयाददीत दीर्घं कालम अपि संपीड्यमानॊ; विद्युत संपातम इव मानॊर्जितः सयात

tasmāda rājā paragṛhītaḥ pareṣu; mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvatò 'bhayādadīta dīrghaṃ kālama api saṃpīḍyamānò; vidyuta saṃpātama iva mānòrjitaḥ sayāta

हिन्दी अर्थ

वज्र गिरनेवाला हो। वे सोचते हैं, न जाने यह सेना किसके ऊपर पड़ेगी?

English

Therefore a king, once seized by enemies, should take up from all sides the root of fortune; even long oppressed, he should be glorious, like the fall of lightning.

अध्याय 12

श्लोक 120.43

विद्या तपॊ वा विपुलं धनं वा; सर्वम एतद वयवसायेन शक्यम बरह्म यत तं निवसति देहवत्सु; तस्माद विद्याद वयवसायं परभूतम

vidyā tapò vā vipulaṃ dhanaṃ vā; sarvama etada vayavasāyena śakyama barahma yata taṃ nivasati dehavatsu; tasmāda vidyāda vayavasāyaṃ parabhūtama

हिन्दी अर्थ

अस्य प्रतापतप्तानां मज्जा सीदति देहिनाम्

English

Knowledge, austerity or vast wealth—all this is possible by resolve; Brahman, which dwells in embodied beings, therefore know resolve to be abundant.

अध्याय 12

श्लोक 120.44

यत्रासते मतिमन्तॊ मनस्विनः; शक्रॊ विष्णुर यत्र सरस्वती च वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं; तस्माद विद्वान नावमन्येत देहम

yatrāsate matimantò manasvinaḥ; śakrò viṣṇura yatra sarasvatī ca vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ; tasmāda vidvāna nāvamanyeta dehama

हिन्दी अर्थ

बलवान् राजा हो, उसके साथ सन्धि करना श्रेष्ठ है

English

Where the wise and the high-minded dwell, where Shakra, Vishnu and Sarasvati and all beings ever abide—therefore the learned man should not despise the body.

अध्याय 12

श्लोक 120.45

लुब्धं हन्यात संप्रदानेन नित्यं; लुब्धस तृप्तिं परवित्तस्य नैति सर्वॊ लुब्धः कर्म गुणॊपभॊगे; यॊ ऽरथैर हीनॊ धर्मकामौ जहाति

lubdhaṃ hanyāta saṃpradānena nityaṃ; lubdhasa tṛptiṃ paravittasya naiti sarvò lubdhaḥ karma guṇòpabhòge; yò 'rathaira hīnò dharmakāmau jahāti

हिन्दी अर्थ

यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम्

English

One should always slay the greedy by gifts; the greedy never reaches satisfaction with another's wealth; every greedy man works for the enjoyment of qualities; he who is without wealth gives up dharma and desire.

अध्याय 12

श्लोक 120.46

धनं भॊज्यं पुत्रदारं समृद्धिं; सर्वॊ लुब्धः परार्थयते परेषाम लुब्धे दॊषाः संभवन्तीह सर्वे; तस्माद राजा न परगृह्णीत लुब्धान

dhanaṃ bhòjyaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ; sarvò lubdhaḥ parārthayate pareṣāma lubdhe dòṣāḥ saṃbhavantīha sarve; tasmāda rājā na paragṛhṇīta lubdhāna

हिन्दी अर्थ

क्षमायाश्षाक्षमायाश्न पार्थ विद्धि प्रयोजनम्

English

Wealth, food, sons, wives and prosperity of others—every greedy man wishes for; all faults arise in the greedy; therefore a king should not take on the greedy.

अध्याय 12

श्लोक 120.47

संदर्शने सत्पुरुषं जघन्यम अपि चॊदयेत आरम्भान दविषतां पराज्ञः सर्वान अर्थांस तु सूदयेत

saṃdarśane satpuruṣaṃ jaghanyama api còdayeta ārambhāna daviṣatāṃ parājñaḥ sarvāna arthāṃsa tu sūdayeta

हिन्दी अर्थ

महापराधे हाप्यस्मिन् विश्वसन्त्यपि शत्रव:

English

Even a lowly good man one should urge on in sight; the wise should destroy all the undertakings and aims of his enemies.

अध्याय 12

श्लोक 120.48

धर्मान्वितेषु विज्ञातॊ मन्त्री गुप्तश च पाण्डव आप्तॊ राजन कुलीनश च पर्याप्तॊ राज्यसंग्रहे

dharmānviteṣu vijñātò mantrī guptaśa ca pāṇḍava āptò rājana kulīnaśa ca paryāptò rājyasaṃgrahe

हिन्दी अर्थ

अक्रोधेनाविनाशेन नियन्तव्या: स्वपुत्रवत्

English

A counsellor known among the righteous, guarded, trusted, Pandava, of good family, is sufficient for gathering the kingdom, king.

अध्याय 12

श्लोक 120.49

विधिप्रवृत्तान नरदेव धर्मान; उक्तान समासेन निबॊध बुद्ध्या इमान विदध्याद वयनुसृत्य यॊ वै; राजा महीं पालयितुं स शक्तः

vidhipravṛttāna naradeva dharmāna; uktāna samāsena nibòdha buddhyā imāna vidadhyāda vayanusṛtya yò vai; rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ

हिन्दी अर्थ

वशमें करे; उसका विनाश न करे

English

Hear in brief with your intellect, god among men, these dharmas set forth that proceed by rule; the king who follows and applies them is able to protect the earth.

अध्याय 12

श्लोक 120.50

अनीतिजं यद्य अविधानजं सुखं; हठ परणीतं विविधं परदृश्यते न विद्यते तस्य गतिर महीपतेर; न विद्यते राष्ट्रजम उत्तमं सुखम

anītijaṃ yadya avidhānajaṃ sukhaṃ; haṭha paraṇītaṃ vividhaṃ paradṛśyate na vidyate tasya gatira mahīpatera; na vidyate rāṣṭrajama uttamaṃ sukhama

हिन्दी अर्थ

इसलिये उसे आवश्यकतानुसार उग्रता और कोमलता दोनोंसे काम लेना चाहिए

English

If happiness is seen born of misconduct and lack of rule, forced and of many kinds, there is no course for such a king; there is no highest happiness born of the realm.

अध्याय 12

श्लोक 120.51

धनैर विशिष्टान मतिशीलपूजितान; गुणॊपपन्नान युधि दृष्टविक्रमान गुणेषु दृष्टान अचिराद इहात्मवान; सतॊ ऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान

dhanaira viśiṣṭāna matiśīlapūjitāna; guṇòpapannāna yudhi dṛṣṭavikramāna guṇeṣu dṛṣṭāna acirāda ihātmavāna; satò 'bhisaṃdhāya nihanti śātravāna

हिन्दी अर्थ

प्रहत्य च कृपायीत शोचन्निव रुदन्निव

English

Distinguished by wealth, honoured for intellect and character, endowed with qualities, of valour seen in battle, seen in virtues—the self-possessed king soon, attending to the good, slays his enemies.

अध्याय 12

श्लोक 120.52

पश्येद उपायान विविधैः करियापथैर; न चानुपायेन मतिं निवेशयेत शरियं विशिष्टां विपुलं यशॊ धनं; न दॊषदर्शी पुरुषः समश्नुते

paśyeda upāyāna vividhaiḥ kariyāpathaira; na cānupāyena matiṃ niveśayeta śariyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśò dhanaṃ; na dòṣadarśī puruṣaḥ samaśnute

हिन्दी अर्थ

सुदुर्लभा: सुपुरुषा: संग्रामेष्वपलायिन:

English

He should see the means by various paths of action, and not fix his mind on what is without means; a man who sees faults does not gain superior fortune, vast fame and wealth.

अध्याय 12

श्लोक 120.53

परीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तने तथा; सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चॊभयॊः यद एव मित्रं गुरु भरम आवहेत; तद एव सुस्निग्धम उदाहरेद बुधः

parītipravṛttau vinivartane tathā; suhṛtsu vijñāya nivṛtya còbhayòḥ yada eva mitraṃ guru bharama āvaheta; tada eva susnigdhama udāhareda budhaḥ

हिन्दी अर्थ

इति वाचा बदन् इन्तृन् पूजयेत रहोगत:

English

In the course of affection and in turning back, knowing among friends and turning from both, whatever friend bears a heavy burden, the wise man should call that very one most affectionate.

अध्याय 12

श्लोक 120.54

एतान मयॊक्तांस तव राजधर्मान; नृणां च गुप्तौ मतिम आदधत्स्व अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन; सर्वॊ हि लॊकॊत्तम धर्ममूलः

etāna mayòktāṃsa tava rājadharmāna; nṛṇāṃ ca guptau matima ādadhatsva avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena; sarvò hi lòkòttama dharmamūlaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रोशेद् बाहुं प्रगृह्मापि चिकीर्षन् जनसंग्रहम्

English

Fix your mind on these duties of kings told by me and on the protection of men; you will easily gain the fruit of merit, for all, best of the world, has dharma as its root."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।