Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 127/172 · श्लोक 277.1–278.38

पूर्ण अध्याय पाठ85 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 277.1

[य] कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेद अस्मद्विधॊ नृपः नित्यं कैश च गुणैर युक्तः सङ्गपाशाद विमुच्यते

[ya] kathaṃ nu muktaḥ pṛthivīṃ careda asmadvidhò nṛpaḥ nityaṃ kaiśa ca guṇaira yuktaḥ saṅgapāśāda vimucyate

हिन्दी अर्थ

उठ सकता। कोई डाकू किसीका नहीं होता है, यही कहना यथार्थ है रखकर किसी उत्तम उपायसे उनका या उनकी दस्युवृत्तिका अन्त कर दीजिये

English

"Bhishma continued, 'In this connection is also cited the old narrative of the verses sung by Janaka the ruler of the Videhas, who had attained to tranquillity of soul. What the monarch said was, 'Unlimited is my wealth. At the same time I have nothing, if the whole of (my kingdom) Mithila be consumed in a conflagration, I shall incur no loss.' In the connection is also cited the speech of Vodhya uttered in respect of this very topic, viz., freedom from attachments. Listen to it O Yudhishthira! Once on a time the royal son of Nahusha (Yayati) questioned the Rishi Vodhya who had, in consequence of the abandonment of desire, attained to tranquillity of soul and who had an intimate acquaintance with the scriptures. The monarch said, 'O thou of great wisdom, give me instructions about tranquillity. What is

अध्याय 12

श्लोक 277.2

[भी] अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम अरिष्टनेमिना परॊक्तं सगरायानुपृच्छते

[bhī] atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanama ariṣṭaneminā paròktaṃ sagarāyānupṛcchate

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करानेवाला धर्म है, वह मुझे बतलाइये

English

[Bhishma said:] "Here I shall relate to you an ancient tale told by Arishtanemi to Sagara, who asked.

अध्याय 12

श्लोक 277.3

[सगर] किं शरेयः परमं बरह्मन कृत्वेह सुखम अश्नुते कथं न शॊचेन न कषुभ्येद एतद इच्छामि वेदितुम

[sagara] kiṃ śareyaḥ paramaṃ barahmana kṛtveha sukhama aśnute kathaṃ na śòcena na kaṣubhyeda etada icchāmi vedituma

हिन्दी अर्थ

नारभेतेति चान्यत्र नैछ्िकी श्रूयते श्रुति: एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेये बलाबलम्

English

[Sagara said:] 'Brahmana, what is the highest good, having done which one enjoys happiness here? How does one not grieve or be agitated? I wish to know this.'

अध्याय 12

श्लोक 277.4

[भी] एवम उक्तस तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद वाक्यम इदम अब्रवीत

[bhī] evama uktasa tadā tārkṣyaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ vibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sada vākyama idama abravīta

हिन्दी अर्थ

यज्ञो यष्टव्य इत्येव यो यजत्यफलेप्सया

English

[Bhishma said:] Thus addressed, Tarkshya, versed in all shastras, having understood the supreme wealth, spoke this good word.

अध्याय 12

श्लोक 277.5

सुखं मॊक्षसुखं लॊके न च लॊकॊ ऽवगच्छति परसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्य समाकुलः

sukhaṃ mòkṣasukhaṃ lòke na ca lòkò 'vagacchati parasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānya samākulaḥ

हिन्दी अर्थ

नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रम: उनकी गतिका कहीं कोई अवरोध नहीं होता

English

'Happiness of liberation is happiness in the world, but the world does not understand it, attached to sons and cattle, filled with wealth and grain.

अध्याय 12

श्लोक 277.6

सक्तबुद्धिर अशान्तात्मा न स शक्यश चिकित्सितुम सनेहपाशसितॊ मूढॊ न स मॊक्षाय कल्पते

saktabuddhira aśāntātmā na sa śakyaśa cikitsituma sanehapāśasitò mūḍhò na sa mòkṣāya kalpate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्निष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालया:

English

With attached mind and restless self he cannot be cured; bound by the snare of affection, the fool is not fit for liberation.

अध्याय 12

श्लोक 277.7

सनेहजान इह ते पाशान वक्ष्यामि शृणु तान मम सकर्णकेन शिरसा शक्याश छेत्तुं विजानता

sanehajāna iha te pāśāna vakṣyāmi śṛṇu tāna mama sakarṇakena śirasā śakyāśa chettuṃ vijānatā

हिन्दी अर्थ

तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये कि प्रयोजनम् गृहस्थानव्यपश्रित्य नाश्रमोन्यः प्रवर्तते

English

I shall tell you the snares born of affection; hear them; they can be cut by one who knows, with an attentive head.

अध्याय 12

श्लोक 277.8

संभाव्य पुत्रान कालेन यौवनस्थान निवेश्य च समर्थाञ जीवने जञात्वा मुक्तश चर यथासुखम

saṃbhāvya putrāna kālena yauvanasthāna niveśya ca samarthāña jīvane jañātvā muktaśa cara yathāsukhama

हिन्दी अर्थ

ज्ञानकी निष्ठा ही प्रदान कर सकता है

English

When you have seen your sons grown in time to youth, married and capable of livelihood, know it and wander free as you please.

अध्याय 12

श्लोक 277.9

भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम जञात्वा परजहि काले तवं परार्थम अनुदृश्य च

bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalāma jañātvā parajahi kāle tavaṃ parārthama anudṛśya ca

हिन्दी अर्थ

एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वर्तन्त इतराश्रमा: प्रकार गृहस्थ-आश्रमका आश्रय लेकर ही दूसरे आश्रम टिके हुए हैं

English

Know your wife, who has borne sons, who is aged, cherished and affectionate to the sons, and, considering the next world, leave her in time.

अध्याय 12

श्लोक 277.10

सापत्यॊ निरपत्यॊ वा मुक्तश चर यथासुखम इन्द्रियैर इन्द्रियार्थांस तवम अनुभूय यथाविधि

sāpatyò nirapatyò vā muktaśa cara yathāsukhama indriyaira indriyārthāṃsa tavama anubhūya yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

तेडपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च

English

standing relying upon which thou succeedest in wandering over the world in tranquillity of soul and disengaged from all acts?'

अध्याय 12

श्लोक 277.11

कृतकौतूहलस तेषु मुक्तश चर यथासुखम उपपत्त्यॊपलब्धेषु लाभेषु च समॊ भव

kṛtakautūhalasa teṣu muktaśa cara yathāsukhama upapattyòpalabdheṣu lābheṣu ca samò bhava

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्त होते हैं सहैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवा:

English

"Vodhya said, 'I conduct myself according to the instructions of others but never instruct others myself. I shall, however, mention the indications of those instructions (according to which my conduct is framed). Thou mayst catch their spirit by reflection. My six preceptors are Pingala, the osprey, the snake, the bee in the forest, the maker of shafts (in the story), and the maiden (in the story)!' l

अध्याय 12

श्लोक 277.12

एष तावत समासेन तव संकीर्तितॊ मया मॊक्षार्थॊ विस्तरेणापि भूयॊ वक्ष्यामि तच छृणु

eṣa tāvata samāsena tava saṃkīrtitò mayā mòkṣārthò vistareṇāpi bhūyò vakṣyāmi taca chṛṇu

हिन्दी अर्थ

स्वभावसे ही सदा बड़ोंके आचरणोंका अनुकरण करते हैं

English

"Bhishma continued, 'Hope is very powerful (in agitating the heart), O King! Freedom from hope is high felicity. Reducing hope to an absence of expectation, Pingala sleeps in peace. 2 Beholding an osprey with meat in his beaks, others, that have not found any meat, assail and destroy him. A certain osprey, by altogether abstaining from meat obtained felicity. To build a house for one's own self is productive of sorrow and not of happiness. The snake, taking up his residence in another creature's abode, lives in felicity. The ascetics live happily, betaking themselves to mendicancy, without being injured by any creature, like bees in the forest. A certain maker of shafts, while employed at his work, was so deeply attentive to it that he did not notice the king who passed by his side. When many are together, dispute ensues. Even when two reside together, they are sure to converse. I, however, wander alone like the anklet made of sea-shells in the wrist of the maiden in the story.'"

अध्याय 12

श्लोक 277.13

मुक्ता वीतभया लॊके चरन्ति सुखिनॊ नराः सक्तभावा विनश्यन्ति नरास तत्र न संशयः

muktā vītabhayā lòke caranti sukhinò narāḥ saktabhāvā vinaśyanti narāsa tatra na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

विषयेष्विन्द्रियवशं मानवा: प्रहसन्ति तम् सर्वोपायैर्नियम्य: स तथा पापान्निवर्तते

English

The freed, fearless, roam happily in the world; the attached perish; men there perish, without doubt.

अध्याय 12

श्लोक 277.14

आहारसंचयाश चैव तथा कीत पिपीलिकाः असक्ताः सुखिनॊ लॊके सक्ताश चैव विनाशिनः

āhārasaṃcayāśa caiva tathā kīta pipīlikāḥ asaktāḥ sukhinò lòke saktāśa caiva vināśinaḥ

हिन्दी अर्थ

पापकर्मसे दूर हट जाता है

English

Ants and worms that store food are unattached, happy in the world; the attached are the ones who perish.

अध्याय 12

श्लोक 277.15

सवजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मॊक्षबुद्धिना इमे मया विना भूता भविष्यन्ति कथं तव इति

savajane na ca te cintā kartavyā mòkṣabuddhinā ime mayā vinā bhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tava iti

हिन्दी अर्थ

वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो हसति च ध्रुवम् इति चैवानुशिष्टो 5स्मि पूर्वस्तात पितामहै:

English

With one seeking liberation, no concern should be had for his people: "How will these be without me?"

अध्याय 12

श्लोक 277.16

सवयम उत्पद्यते जन्तुः सवयम एव विवर्धते सुखदुःखे तथा मृत्युं सवयम एवाधिगच्छति

savayama utpadyate jantuḥ savayama eva vivardhate sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ savayama evādhigacchati

हिन्दी अर्थ

एतत् प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगे जयेत्

English

A creature is born of itself, grows of itself, and comes to pleasure, pain and death of itself.

अध्याय 12

श्लोक 277.17

भॊजनाच छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम सवकृतेनाधिगच्छन्ति लॊके नास्त्य अकृतं पुरा

bhòjanāca chādane caiva mātrā pitrā ca saṃgrahama savakṛtenādhigacchanti lòke nāstya akṛtaṃ purā

हिन्दी अर्थ

भवेत् कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी प्रभाव पड़नेसे सम्पूर्ण धर्मकी सोलहवीं कलामात्र शेष रह जायगी

English

In food and clothing, in the care of mother and father, they get by their own making; nothing was not made before.

अध्याय 12

श्लोक 277.18

धात्रा विहित भक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम लॊके विपरिधावन्ति रक्षितानि सवकर्मभिः

dhātrā vihita bhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīma lòke viparidhāvanti rakṣitāni savakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

भूतानामनुकम्पार्थ मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत्

English

All beings run about on the earth in the world with food ordained by the Creator, guarded by their own deeds.

अध्याय 12

श्लोक 277.19

सवयं मृत पिण्ड भूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा कॊ हेतुः सवजनं पॊष्टुं रक्षितुं वादृधात्मनः

savayaṃ mṛta piṇḍa bhūtasya paratantrasya sarvadā kò hetuḥ savajanaṃ pòṣṭuṃ rakṣituṃ vādṛdhātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो5ध्याय: यः स्यादुभयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह

English

For one who is himself a lump of clay and ever dependent, what reason is there to nourish or protect his people with an undeveloped self?

अध्याय 12

श्लोक 277.20

सवजनं हि यदा मृत्युर हन्त्य एव तव पश्यतः कृते ऽपि यत्ने महति तत्र बॊद्धव्यम आत्मना

savajanaṃ hi yadā mṛtyura hantya eva tava paśyataḥ kṛte 'pi yatne mahati tatra bòddhavyama ātmanā

हिन्दी अर्थ

अदूरसम्प्रस्थितयो: किंस्विच्छेय: पितामह कौन श्रेष्ठ है? यह बतानेकी कृपा करें

English

When death kills your own people before your eyes, even though great effort was made, you should understand it by yourself.

अध्याय 12

श्लोक 277.21

जीवन्तम अपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा असमाप्ते परित्यज्य पश्चाद अपि मरिष्यसि

jīvantama api caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā asamāpte parityajya paścāda api mariṣyasi

हिन्दी अर्थ

उभौ महाफलौ तौ तु सद्धिराचरितावुभौ

English

Even while he lives, you will leave him unfinished in his support and protection, and afterward you will die too.

अध्याय 12

श्लोक 277.22

यदा मृतश च सवजनं न जञास्यसि कथं चन सुखितं दुःखितं वापि ननु बॊद्धव्यम आत्मना

yadā mṛtaśa ca savajanaṃ na jañāsyasi kathaṃ cana sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi nanu bòddhavyama ātmanā

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंने आचरण किया है शृणुष्वैकमना: पार्थ च्छिन्नधर्मार्थसंशयम्

English

When you are dead you will in no way know whether your people are happy or sad; should it not be understood by yourself?

अध्याय 12

श्लोक 277.23

मृते वा तवयि जीवे वा यदि भॊक्ष्यति वै जनः सवकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितम आत्मनः

mṛte vā tavayi jīve vā yadi bhòkṣyati vai janaḥ savakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitama ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्म तथा अर्थविषयक संदेहको मिटा दूँगा। तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो

English

Whether you are dead or alive, if people are to enjoy what they have made, knowing this one should do what is good for oneself.

अध्याय 12

श्लोक 277.24

एवं विजानँल लॊके ऽसमिन कः कस्येत्य अभिनिश्चितः मॊक्षे निवेशय मनॊ भूयश चाप्य उपधारय

evaṃ vijāna~la lòke 'samina kaḥ kasyetya abhiniścitaḥ mòkṣe niveśaya manò bhūyaśa cāpya upadhāraya

हिन्दी अर्थ

ज्ञानवान् नियताहारो ददर्श कपिलस्तथा कपिलमुनिने त्वष्टाके लिये नियुक्त हुई उस गायको देखा

English

Knowing this in this world, having settled "who is whose," set your mind on liberation and ponder it again.

अध्याय 12

श्लोक 277.25

कषुत्पिपासादयॊ भावा जिता यस्येह देहिनः करॊधॊ लॊभस तथा मॊहः सत्त्ववान मुक्त एव सः

kaṣutpipāsādayò bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ karòdhò lòbhasa tathā mòhaḥ sattvavāna mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

सतीमशिशथिलां सत्यां वेदा३ इत्यब्रवीत् सकृत्

English

One in whom hunger, thirst and the rest, anger, greed and delusion have been conquered, the one endowed with goodness, is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.26

दयूते पाने तथा सत्रीषु मृगयायां च यॊ नरः न परमाद्यति संमॊहात सततं मुक्त एव सः

dayūte pāne tathā satrīṣu mṛgayāyāṃ ca yò naraḥ na paramādyati saṃmòhāta satataṃ mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वमार्ष हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मन: का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वत:

English

The man who is never heedless through bewilderment in dice, drink, women and hunting is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.27

दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा भॊक्तव्यम इति यः खिन्नॊ दॊषबुद्धिः स उच्यते

divase divase nāma rātrau rātrau sadā sadā bhòktavyama iti yaḥ khinnò dòṣabuddhiḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति न: श्रुतम्

English

He who is tired of "food must be eaten day after day and night after night" is said to have a mind of faults.

अध्याय 12

श्लोक 277.28

आत्मभावं तथा सत्रीषु मुक्तम एव पुनः पुनः यः पश्यति सदा युक्तॊ यथावन मुक्त एव सः

ātmabhāvaṃ tathā satrīṣu muktama eva punaḥ punaḥ yaḥ paśyati sadā yuktò yathāvana mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

हैं--ऐसा हमने सुन रखा है गृहस्थो ब्रह्म॒चारी च उभौ तावपि गच्छत:

English

He who ever sees, joined, the nature of the self in women, as freed again and again, rightly, is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.29

संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा यस तत्त्वतॊ विजानाति लॊके ऽसमिन मुक्त एव सः

saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā yasa tattvatò vijānāti lòke 'samina mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

एषां ज्याय: कनीयस्त्वं फलेषूक्ते बलाबलम्

English

He who truly knows the origin and destruction of beings and their doings in this world is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.30

परस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कॊतिषु परासादे मञ्चक सथानं यः पश्यति स मुच्यते

parasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva kòtiṣu parāsāde mañcaka sathānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

हिन्दी अर्थ

ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद् यदि पश्यसि

English

He who sees travel on thousands of vehicles and for crores of reasons, and the standing on a couch in a palace, is freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.31

मृत्युनाभ्याहतं लॊकं वयाधिभिश चॊपपीदितम अवृत्ति कर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते

mṛtyunābhyāhataṃ lòkaṃ vayādhibhiśa còpapīditama avṛtti karśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate

हिन्दी अर्थ

उसका साक्षात्कार कर रहे हो तो उसे स्पष्ट बताओ फलं प्रकल्प्य पूर्व हि ततो यज्ञ: प्रतायते

English

He who sees the world struck by death, afflicted by disease, and wasted for lack of livelihood is freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.32

यः पश्यति सुखीतुष्टॊ नपश्यंश च विहन्यते यश चाप्य अल्पेन संतुष्टॊ लॊके ऽसमिन मुक्त एव सः

yaḥ paśyati sukhītuṣṭò napaśyaṃśa ca vihanyate yaśa cāpya alpena saṃtuṣṭò lòke 'samina mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

ग्राम्यारण्याश्नीषधय: प्राणस्यान्नमिति श्रुति:

English

He who sees, happy and content, and who, not seeing, is not struck, and who is content with little in this world, is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.33

अग्नीसॊमाव इदं सर्वम इतियश चानुपश्यति न च संस्पृश्यते भावैर अद्भुतैर मुक्त एव सः

agnīsòmāva idaṃ sarvama itiyaśa cānupaśyati na ca saṃspṛśyate bhāvaira adbhutaira mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

लिये अन्न हैं--ऐसा श्रुतिका कथन है पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याड्रमिति श्रुति:

English

He who sees all this as fire and Soma, and is not touched by wondrous states, is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.34

पर्यङ्क शय्या भूमिश च समाने यस्य देहिनः शालयश च कदन्नं च यस्य सयान मुक्त एव सः

paryaṅka śayyā bhūmiśa ca samāne yasya dehinaḥ śālayaśa ca kadannaṃ ca yasya sayāna mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञेषूपाकृतं विश्व प्राहुरुत्तमसंज्ञितम्

English

One to whom couch, bed and ground are alike, and rice and poor food are alike, is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.35

कषौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च आविकं चर्म च समं यस्य सयान मुक्त एव सः

kaṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni ca āvikaṃ carma ca samaṃ yasya sayāna mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणी हैं, उन्हें भी यज्ञके लिये नियुक्त बताया गया है स्वर्गमेवाभिकांक्षन्ते न च स्वर्गस्ततो मखात्

English

One to whom linen, kusha bark, silk, bark garments, wool and hide are alike is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.36

पञ्च भूतसमुद्भूतं लॊकं यश चानुपश्यति तथा च वर्तते दृष्ट्वा लॊके ऽसमिन मुक्त एव सः

pañca bhūtasamudbhūtaṃ lòkaṃ yaśa cānupaśyati tathā ca vartate dṛṣṭvā lòke 'samina mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

छोड़कर और किसी साधनसे वह विशाल स्वर्गलोक सुलभ नहीं हो सकता है

English

He who sees the world as born of five elements and acts accordingly in this world is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.37

सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ यजाजयौ इच्छा दवेषौ भयॊद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः

sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau yajājayau icchā daveṣau bhayòdvegau sarvathā mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

श्रद्धा और काल--ये बारह यज्ञके अंग हैं अग्निज्ञेयो गृहपति: स सप्तदश उच्यते

English

One to whom pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat, wish and aversion, fear and agitation are equal in every way is indeed freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.38

रक्तमूत्र पुरीसानां दॊषाणां संचयं तथा शरीरं दॊषबहुलं दृष्ट्वा चेदं विमुच्यते

raktamūtra purīsānāṃ dòṣāṇāṃ saṃcayaṃ tathā śarīraṃ dòṣabahulaṃ dṛṣṭvā cedaṃ vimucyate

हिन्दी अर्थ

आज्येन पयसा दध्ना शकृता5मिक्षया त्वचा

English

Seeing the body full of blood, urine, excrement and the accumulation of faults, rich in faults, one is freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.39

वली पलित संयॊगं कार्श्यं वैवर्ण्यम एव च कुब्ज भावं च जरया यः पश्यति स मुच्यते

valī palita saṃyògaṃ kārśyaṃ vaivarṇyama eva ca kubja bhāvaṃ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate

हिन्दी अर्थ

एवं प्रत्येकश: सर्व यद् यदस्य विधीयते संहृत्यैतानि सर्वाणि यज्ञ निर्वर्तयन्त्युत

English

He who sees wrinkles and grey hair, thinness, discoloration and stoop from age is freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.40

पुंस्त्वॊपघातं कालेन दर्शनॊपरमं तथा बाधिर्यं पराण मन्तत्वं यः पश्यति स मुच्यते

puṃstvòpaghātaṃ kālena darśanòparamaṃ tathā bādhiryaṃ parāṇa mantatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

हिन्दी अर्थ

विधिना विधियुक्तानि धारयन्ति परस्परम् त॑ विद्वांसोडनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात्

English

He who sees in time the loss of manhood, the ceasing of sight, deafness and a mind of breaths is freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.41

गतान ऋषींस तथा देवान असुरांश च तथागतान लॊकाद अस्मात परं लॊकं यः पश्यति स मुच्यते

gatāna ṛṣīṃsa tathā devāna asurāṃśa ca tathāgatāna lòkāda asmāta paraṃ lòkaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

हिन्दी अर्थ

अनुयज्ञं जगत् सर्व यज्ञश्नानुजगत् सदा

English

He who sees sages and gods gone, and asuras who have come, from this world to the next is freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.42

परभावैर अन्वितास तैस तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः ये गताः पृथिवीं तयक्त्वा इति जञात्वा विमुच्यते

parabhāvaira anvitāsa taisa taiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ ye gatāḥ pṛthivīṃ tayaktvā iti jañātvā vimucyate

हिन्दी अर्थ

जाता है। यज्ञके पीछे सारा जगत् और जगतके पीछे सदा यज्ञ रहता है यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि

English

Knowing that thousands of lords of the earth, endowed with their various powers, have gone leaving the earth, one is freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.43

अर्थांश च दुर्लभाँल लॊके कलेशांश च सुलभांस तथा दुःखं चैव कुतुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते

arthāṃśa ca durlabhā~la lòke kaleśāṃśa ca sulabhāṃsa tathā duḥkhaṃ caiva kutumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate

हिन्दी अर्थ

इति वेदा वदन्तीह सिद्धाक्ष परमर्षय:

English

He who sees wealth hard to get in the world and afflictions easy to get, and the sorrow of family needs, is freed.

अध्याय 12

श्लोक 277.44

अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणम एव च पश्यन भूयिष्ठशॊ लॊके कॊ मॊक्षं नाभिपूजयेत

apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇama eva ca paśyana bhūyiṣṭhaśò lòke kò mòkṣaṃ nābhipūjayeta

हिन्दी अर्थ

यस्मिन्नेतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै द्विज: वही इस जगतमें द्विज कहलानेका अधिकारी है

English

Seeing the failings of children and of people, who in the world would not honour liberation?

अध्याय 12

श्लोक 277.45

शास्त्राल लॊकाच च यॊ बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः असारम इव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः

śāstrāla lòkāca ca yò buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ asārama iva mānuṣyaṃ sarvathā mukta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

यजतः: स्वर्गविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत्

English

The man who is awake from scripture and the world, who sees everything, human life as if without essence, is indeed freed in every way.

अध्याय 12

श्लोक 277.46

एतच छरुत्वा मम वचॊ भवांश चरतु मुक्तवत गार्हस्थ्ये यदि ते मॊक्षे कृता बुद्धिर अविक्लवा

etaca charutvā mama vacò bhavāṃśa caratu muktavata gārhasthye yadi te mòkṣe kṛtā buddhira aviklavā

हिन्दी अर्थ

प्राप्ति होती है वेदवादविदश्चैव प्रमाणमु भयं तदा

English

Hearing this word of mine, you should live as one freed, if your mind is set unwaveringly on liberation while a householder.'

अध्याय 12

श्लोक 277.47

तत तस्य वचनं शरुत्वा सम्यक स पृथिवीपतिः मॊक्षजैश च गुणैर युक्तः पालयाम आस च परजाः

tata tasya vacanaṃ śarutvā samyaka sa pṛthivīpatiḥ mòkṣajaiśa ca guṇaira yuktaḥ pālayāma āsa ca parajāḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टषष्ट्यधिकद्धिशततमो ध्याय:

English

Hearing his words, that lord of the earth, joined with virtues born of liberation, ruled his subjects."

अध्याय 12

श्लोक 278.1

[य] तिष्ठते मे सदा तात कौतूहलम इदं हृदि तद अहं शरॊतुम इच्छामि तवत्तः कुरुपितामह

[ya] tiṣṭhate me sadā tāta kautūhalama idaṃ hṛdi tada ahaṃ śaròtuma icchāmi tavattaḥ kurupitāmaha

हिन्दी अर्थ

गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं य्किंचिदेजते

English

behind.' The whole compound means 'imitation of the bee in the forest.'

अध्याय 12

श्लोक 278.2

कथं देवर्षिर उशना सदा काव्यॊ महामतिः असुराणां परियकरः सुराणाम अप्रिये रतः

kathaṃ devarṣira uśanā sadā kāvyò mahāmatiḥ asurāṇāṃ pariyakaraḥ surāṇāma apriye rataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणैव सम ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतेषिण: देवा5पि मार्गे मुहान्ति अपदस्य पहैषिण:

English

[Yudhishthira said:] "How was the divine sage Ushanas Kavya, of great mind, ever kind to the asuras and unkind to the gods?

अध्याय 12

श्लोक 278.3

वर्धयाम आस तेजश च किमर्थम अमितौजसाम नित्यं वैरनिबद्धाश च दानवाः सुरसत्तमैः

vardhayāma āsa tejaśa ca kimarthama amitaujasāma nityaṃ vairanibaddhāśa ca dānavāḥ surasattamaiḥ

हिन्दी अर्थ

अनुषछिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि

English

Why did he increase the energy of those of immeasurable power? And the Danavas ever bound in enmity with the best of the gods?

अध्याय 12

श्लोक 278.4

कथं चाप्य उशना पराप शुक्रत्वम अमर दयुतिः ऋद्धिं च स कथं पराप्तः सर्वम एतद बरवीहि मे

kathaṃ cāpya uśanā parāpa śukratvama amara dayutiḥ ṛddhiṃ ca sa kathaṃ parāptaḥ sarvama etada baravīhi me

हिन्दी अर्थ

विनाश कर देती है

English

And how did Ushanas, of immortal splendour, gain the state of Shukra, and how did he gain prosperity? Tell me all this.

अध्याय 12

श्लोक 278.5

न यानि च स तेजस्वी मध्येन नभसः कथम एतद इच्छामि विज्ञातुं निखिलेन पितामह

na yāni ca sa tejasvī madhyena nabhasaḥ kathama etada icchāmi vijñātuṃ nikhilena pitāmaha

हिन्दी अर्थ

कामद्वेषाभि भूतत्वादहड्कारवशं गता: ब्रह्मस्तेना निरारम्भा दम्भभोहवशानुगा:

English

And that radiant one does not go in the middle of the sky; I wish to know this fully, grandsire."

अध्याय 12

श्लोक 278.6

[भी] शृणु राजन्न अवहितः सर्वम एतद यथातथम यथामतियथा चैतच छरुत पूर्वं मयानघ

[bhī] śṛṇu rājanna avahitaḥ sarvama etada yathātathama yathāmatiyathā caitaca charuta pūrvaṃ mayānagha

हिन्दी अर्थ

तेषां तम:ःशरीराणां तम एव परायणम्

English

[Bhishma said:] "Hear, king, attentively, all this as it is, as I have heard it before, according to my understanding, sinless one.

अध्याय 12

श्लोक 278.7

एष भार्गव दायादॊ मुनिः सत्यॊ दृध वरतः असुराणां परियकरॊ निमित्ते करुणात्मके

eṣa bhārgava dāyādò muniḥ satyò dṛdha varataḥ asurāṇāṃ pariyakarò nimitte karuṇātmake

हिन्दी अर्थ

परां गतिमभीप्सन्तो यतय: संयमे रता: अन्यायपूर्ण बर्ताव है, वह अशास्त्रीय है, ऐसी श्रुति भी सुनी जाती है

English

This heir of Bhrigu, the sage, true to his firm vows, is kind to the asuras for a compassionate reason.

अध्याय 12

श्लोक 278.8

इन्द्रॊ ऽथ धनदॊ राजा यक्षरक्षॊऽधिपः स च परभविष्णुश च कॊशस्य जगतश च तथा परभुः

indrò 'tha dhanadò rājā yakṣarakṣò'dhipaḥ sa ca parabhaviṣṇuśa ca kòśasya jagataśa ca tathā parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

यदन्यद् वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुति:

English

Indra, and Kubera the king, lord of yakshas and rakshasas, was a powerful lord of the treasury and of the world.

अध्याय 12

श्लोक 278.9

तस्यात्मानम अथाविश्य यॊगसिद्धॊ महामुनिः रुद्ध्वा धनपतिं देवं यॊगेन हृतवान वसु

tasyātmānama athāviśya yògasiddhò mahāmuniḥ ruddhvā dhanapatiṃ devaṃ yògena hṛtavāna vasu

हिन्दी अर्थ

ऐसा श्रुतिका कथन है इन्द्रियार्थाश्न भवतां समाना: सर्वजन्तुषु

English

Entering his very self, the great sage perfected in yoga, restraining the god, lord of wealth, by yoga, took away the wealth.

अध्याय 12

श्लोक 278.10

हृते धने ततः शर्म न लेभे धनदस तथा आपन्न मन्युः संविग्नः सॊ ऽभयगात सुरसत्तमम

hṛte dhane tataḥ śarma na lebhe dhanadasa tathā āpanna manyuḥ saṃvignaḥ sò 'bhayagāta surasattamama

हिन्दी अर्थ

प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते संतान गार्हस्थ्य-आश्रमके सिवा अन्यत्र किसी तरह सुलभ नहीं है

English

residing in her father's house, wished to feed secretly a number of Brahmanas. While removing the grain from the barn, her anklets, made of shells, began to jingle. Fearing discovery through that noise, she broke all her anklets except one for each hand.

अध्याय 12

श्लोक 278.11

निवेदयाम आस तदा शिवायामित तेजसे देव शरेष्ठाय रुद्राय सौम्याय बहुरूपिणे

nivedayāma āsa tadā śivāyāmita tejase deva śareṣṭhāya rudrāya saumyāya bahurūpiṇe

हिन्दी अर्थ

शमस्योपरमो दृष्ट: प्रत्रज्यायामपण्डितै:

English

Then Kubera reported it to Shiva of immeasurable splendour, Rudra, best of gods, gentle, of many forms.

अध्याय 12

श्लोक 278.12

[कुबेर] यॊगात्मकेनॊशनसा रुद्ध्वा मम हृतं वसु यॊगेनात्म गतिं कृत्वा निःसृतश च महातपः

[kubera] yògātmakenòśanasā ruddhvā mama hṛtaṃ vasu yògenātma gatiṃ kṛtvā niḥsṛtaśa ca mahātapaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो नाम भगवान् जन्मप्रभूति पूज्यते अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वप्पसंशयम्

English

[Kubera said:] "Ushanas, of the nature of yoga, restrained me and took my wealth, and having made himself a goal by yoga, went out, the great ascetic."

अध्याय 12

श्लोक 278.13

[भी] एतच छरुत्वा ततः करुद्धॊ महायॊगी महेश्वरः संरक्तनयनॊ राजञ शूलम आदाय तस्थिवान

[bhī] etaca charutvā tataḥ karuddhò mahāyògī maheśvaraḥ saṃraktanayanò rājaña śūlama ādāya tasthivāna

हिन्दी अर्थ

दाने गवां पशूनां वा पिण्डानामप्सु मज्जने

English

[Bhishma said:] Hearing this, the great yogi Maheshvara was then angry; his eyes red, king, he stood taking his trident.

अध्याय 12

श्लोक 278.14

कवास्वौ कवासाव इति पराह गृहीत्वा परमायुधम उशना दूरतस तस्य बभौ जञात्वा चिकीर्षितम

kavāsvau kavāsāva iti parāha gṛhītvā paramāyudhama uśanā dūratasa tasya babhau jañātvā cikīrṣitama

हिन्दी अर्थ

मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रान् मन्त्राश्ष कारणम् प्रसन्नता) के लिये मन्त्र-पाठकी अनुमति देते हैं। मन्त्र ही सब धर्मोके कारण हैं

English

"Where is he, where is he?" he said, taking up the supreme weapon; and Ushanas, knowing his intent, shone from afar.

अध्याय 12

श्लोक 278.15

स महायॊगिनॊ बुद्ध्वा तं रॊषं वै महात्मनः गतिम आगमनं वेत्ति सथानं वेत्ति ततः परभुः

sa mahāyòginò buddhvā taṃ ròṣaṃ vai mahātmanaḥ gatima āgamanaṃ vetti sathānaṃ vetti tataḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ऋणदवनन्‍्तो यदा मर्त्या: पितृदेवद्धिजातिषु

English

Knowing that anger of the great yogi, the lord knew his course, his coming and his place.

अध्याय 12

श्लोक 278.16

संचिन्त्यॊग्रेण तपसा महात्मानं महेश्वरम उशना यॊगसिद्धात्मा शूलाग्रे परत्यदृश्यत

saṃcintyògreṇa tapasā mahātmānaṃ maheśvarama uśanā yògasiddhātmā śūlāgre paratyadṛśyata

हिन्दी अर्थ

किसीका भी मोक्ष कैसे हो सकता है? वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम्

English

Thinking of the great-souled Maheshvara with fierce austerity, Ushanas, his self perfected by yoga, appeared at the point of the trident.

अध्याय 12

श्लोक 278.17

विज्ञात रूपः स तदा तपःसिद्धेन धन्विना जञात्वा शूलं च देवेशः पानिना समनामयत

vijñāta rūpaḥ sa tadā tapaḥsiddhena dhanvinā jañātvā śūlaṃ ca deveśaḥ pāninā samanāmayata

हिन्दी अर्थ

संतर्पितस्तर्पयते च कामै:

English

His form known, then, by the archer perfected in austerity, and knowing the trident, the lord of the gods bent it with his hand.

अध्याय 12

श्लोक 278.18

आनतेनाथ शूलेन पानिनामित तेजसा पिनाकम इति चॊवाच शूलम उग्रायुधः परभुः

ānatenātha śūlena pānināmita tejasā pinākama iti còvāca śūlama ugrāyudhaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

भोगोंसे तृप्त होकर दूसरोंको भी तृप्त करता है महत प्राप्रोति पुरुषो ब्रह्मणि ब्रह्म विन्दति

English

With the trident bent by the hand of immeasurable splendour, the lord of fierce weapons called the trident the Pinaka.

अध्याय 12

श्लोक 278.19

पानिमध्यगतं दृष्ट्वा भार्गवं तम उमापतिः आस्यं विवृत्य ककुदी पानिं संप्राक्षिपच छनैः

pānimadhyagataṃ dṛṣṭvā bhārgavaṃ tama umāpatiḥ āsyaṃ vivṛtya kakudī pāniṃ saṃprākṣipaca chanaiḥ

हिन्दी अर्थ

परब्रह्मकी प्राप्ति होती है

English

Seeing Bhargava in the middle of his hand, Uma's lord, the humped one, opened his mouth and slowly threw him in.

अध्याय 12

श्लोक 278.20

स तु परविष्ट उशना कॊष्ठं माहेश्वरं परभुः वयचरच चापि तत्रासौ महात्मा भृगुनन्दनः

sa tu paraviṣṭa uśanā kòṣṭhaṃ māheśvaraṃ parabhuḥ vayacaraca cāpi tatrāsau mahātmā bhṛgunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत्

English

Entering the belly of Maheshvara, the lord, that great soul, the delight of Bhrigu, moved about there.

अध्याय 12

श्लोक 278.21

[य] किमर्थं वयचरद राजन्न उशना तस्य धीमतः जथरे देवदेवस्य किं चाकार्षीन महाद्युतिः

[ya] kimarthaṃ vayacarada rājanna uśanā tasya dhīmataḥ jathare devadevasya kiṃ cākārṣīna mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मयोग एवं अष्टाड़्योग--इन चार उपायोंसे प्राप्त करता है स्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम्

English

[Yudhishthira said:] "Why did Ushanas move about in the belly of that wise god of gods, king? And what did that greatly radiant one do?"

अध्याय 12

श्लोक 278.22

[भी] पुरा सॊ ऽनतर्जलगतः सथानु भूतॊ महाव्रतः वर्षाणाम अभवद राजन परयुतान्य अर्बुदानि च

[bhī] purā sò 'natarjalagataḥ sathānu bhūtò mahāvrataḥ varṣāṇāma abhavada rājana parayutānya arbudāni ca

हिन्दी अर्थ

स्तथास्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम्

English

[Bhishma said:] "Long ago, gone into the water, of great vows, he stood like a post for ten thousand times a million years, king.

अध्याय 12

श्लोक 278.23

उदतिष्ठत तपस तप्त्वा दुश्चरं स महाह्रदात ततॊ देवातिदेवस तं बरह्मा समुपसर्पत

udatiṣṭhata tapasa taptvā duścaraṃ sa mahāhradāta tatò devātidevasa taṃ barahmā samupasarpata

हिन्दी अर्थ

तथास्यथ स्याज्जाठरी द्वारगुप्ति: डाले--इससे उदरद्वारका संरक्षण होता है

English

After performing hard austerity he rose from the great lake; then Brahma approached the god of gods.

अध्याय 12

श्लोक 278.24

तपॊवृद्धिम अपृच्छच च कुशलं चैनम अव्ययम तपः सुचीर्णम इति च परॊवाच वृषभध्वजः

tapòvṛddhima apṛcchaca ca kuśalaṃ cainama avyayama tapaḥ sucīrṇama iti ca paròvāca vṛṣabhadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

कि तस्य तपसा कार्य कि यज्ञेन किमात्मना

English

He asked about the growth of his austerity and his welfare, imperishable; and the bull-bannered one said, "Austerity has been well practised."

अध्याय 12

श्लोक 278.25

तत संयॊगेन वृद्धिं चाप्य अपश्यत स तु शंकरः महामतिर अचिन्त्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा

tata saṃyògena vṛddhiṃ cāpya apaśyata sa tu śaṃkaraḥ mahāmatira acintyātmā satyadharmarataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्म॒णं विदु: गतिज्ञ: सर्वभूतानां त॑ देवा ब्राह्म॒णं विदु:

English

Shankara, of great mind, of inconceivable self, ever devoted to truth and dharma, also saw its growth from that union.

अध्याय 12

श्लोक 278.26

स तेनाध्यॊ महायॊगी तपसा च धनेन च वयराजत महाराज तरिषु लॊकेषु वीर्यवान

sa tenādhyò mahāyògī tapasā ca dhanena ca vayarājata mahārāja tariṣu lòkeṣu vīryavāna

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्म॒णं विदु:

English

With that austerity and wealth, the great yogi shone, great king, mighty in the three worlds.

अध्याय 12

श्लोक 278.27

ततः पिनाकी यॊगात्मा धयानयॊगं समाविशत उशना तु समुद्विग्नॊ निलिल्ये जथरे ततः

tataḥ pinākī yògātmā dhayānayògaṃ samāviśata uśanā tu samudvignò nililye jathare tataḥ

हिन्दी अर्थ

अविज्ञाय च तत् सर्वमन्यद् रोचयते फलम् त॑ सदाचारमश्रित्य पुराणं शाश्व॒तं ध्रुवम्

English

Then the Pinaka-bearer, of the nature of yoga, entered meditation-yoga; but Ushanas, alarmed, hid in the belly.

अध्याय 12

श्लोक 278.28

तुष्टाव च महायॊगी देवं तत्रस्थ एव च निःसारं काङ्क्षमाणस तु तेजसा परत्यहन्यत

tuṣṭāva ca mahāyògī devaṃ tatrastha eva ca niḥsāraṃ kāṅkṣamāṇasa tu tejasā paratyahanyata

हिन्दी अर्थ

कर्मोमें परायण रहनेवाले ज्ञानियोंका तप उत्तरोत्तर तीव्रताको प्राप्त होता है

English

And the great yogi praised the god while staying there, and wishing to come out was blocked by his radiance.

अध्याय 12

श्लोक 278.29

उशना तु तदॊवाच जथरस्थॊ महामुनिः परसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनर अरिंदम

uśanā tu tadòvāca jatharasthò mahāmuniḥ parasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punara ariṃdama

हिन्दी अर्थ

निरापद्धर्म आचारो हाप्रमादो5परा भव: विगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च

English

Ushanas then said from within the belly, the great sage, "Show me grace," again and again, scourge of foes.

अध्याय 12

श्लोक 278.30

तम उवाच महादेवॊ गच्छ शिश्नेन मॊक्षणम इति सरॊतांसि सर्वाणि रुद्ध्वा तरिदशपुंगवः

tama uvāca mahādevò gaccha śiśnena mòkṣaṇama iti saròtāṃsi sarvāṇi ruddhvā taridaśapuṃgavaḥ

हिन्दी अर्थ

तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद् वदस्व मे कैसे सफल होता है? यह आप मुझको बताइये

English

Mahadeva said to him, "Go; liberation is by the organ," having stopped all the openings, bull of the thirty gods.

अध्याय 12

श्लोक 278.31

अपश्यमानः स दवारं सर्वतः पिहितॊ मुनिः पर्यक्रामद दह्यमान इतश चेतश च तेजसा

apaśyamānaḥ sa davāraṃ sarvataḥ pihitò muniḥ paryakrāmada dahyamāna itaśa cetaśa ca tejasā

हिन्दी अर्थ

प्रत्यक्ष तु किमत्रास्ति यद् भवन्‍त उपासते

English

Not seeing a door, closed on every side, the sage ran about, burning here and there with the radiance.

अध्याय 12

श्लोक 278.32

स विनिष्क्रम्य शिश्नेन शुक्रत्वम अभिपेदिवान कार्येण तेन नभसॊ नागच्छत च मध्यतः

sa viniṣkramya śiśnena śukratvama abhipedivāna kāryeṇa tena nabhasò nāgacchata ca madhyataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेयस्काम: प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते

English

Coming out by the organ, he attained the state of Shukra; for that reason he does not come in the middle of the sky.

अध्याय 12

श्लोक 278.33

निष्क्रान्तम अथ तं दृष्ट्वा जवलन्तम इव तेजसा भवॊ रॊषसमाविष्टः शूलॊद्यतकरः सथितः

niṣkrāntama atha taṃ dṛṣṭvā javalantama iva tejasā bhavò ròṣasamāviṣṭaḥ śūlòdyatakaraḥ sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

आगमो वेददवादास्तु तर्कशास्त्राणि चागम:

English

Seeing him come out, blazing as it were with splendour, Bhava, filled with anger, stood with his trident raised.

अध्याय 12

श्लोक 278.34

नयवारयत तं देवी करुद्धं पशुपतिं पतिम पुत्रत्वम अगमद देव्या वारिते शङ्करे च सः

nayavārayata taṃ devī karuddhaṃ paśupatiṃ patima putratvama agamada devyā vārite śaṅkare ca saḥ

हिन्दी अर्थ

निर्णय करनेवाले पूर्वोत्तर मीमांसा आदि) भी आगम हैं सिद्धि: प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात्

English

The goddess restrained the angry lord Pashupati, her husband; and when Shankara was restrained by the goddess, he became her son.

अध्याय 12

श्लोक 278.35

[देवी] हिंसनीयस तवया नैष मम पुत्रत्वम आगतः न हि देवॊदरात कश चिन निःसृतॊ नाशम अर्छति

[devī] hiṃsanīyasa tavayā naiṣa mama putratvama āgataḥ na hi devòdarāta kaśa cina niḥsṛtò nāśama archati

हिन्दी अर्थ

होता है। एवं शास्त्रके निश्चयसे ही सिद्धिका प्रत्यक्ष दर्शन होता है

English

[The goddess said:] "He is not to be killed by you; he has become my son; for no one who has come out of a god's belly meets destruction."

अध्याय 12

श्लोक 278.36

[भी] ततः परीतॊ ऽभवद देव्याः परहसंश चेदम अब्रवीत गच्छत्य एष यथाकामम इति राजन पुनः पुनः

[bhī] tataḥ parītò 'bhavada devyāḥ parahasaṃśa cedama abravīta gacchatya eṣa yathākāmama iti rājana punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् ब्रवीतु भगवानुपपन्नो5स्म्यधीहि भो: कर्मका त्यागी ही है

English

[Bhishma said:] Then he was pleased with the goddess and, smiling, said, "Let him go as he wishes," king, again and again.

अध्याय 12

श्लोक 278.37

ततः परनम्य वरदं देवं देवीम उमां तथा उशना पराप तद धीमान गतिम इष्टां महामुनिः

tataḥ paranamya varadaṃ devaṃ devīma umāṃ tathā uśanā parāpa tada dhīmāna gatima iṣṭāṃ mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

एकमालम्बमानानां निर्णये कि निरामयम्

English

Then, bowing to the boon-giving god and the goddess Uma, the wise great sage Ushanas reached the goal he wished.

अध्याय 12

श्लोक 278.38

एतत ते कथितं तात भार्गवस्य महात्मनः चरितं भरतश्रेष्ठ यन मां तवं परिपृच्छसि

etata te kathitaṃ tāta bhārgavasya mahātmanaḥ caritaṃ bharataśreṣṭha yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

यस्य यत्र ह्ानुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम् अक्षय सुखकी प्राप्ति होती है

English

This has been told to you, dear, the deed of the great-souled Bhargava, best of the Bharatas, that you ask me."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।