Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 164/172 · श्लोक 330.1–330.71

पूर्ण अध्याय पाठ71 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 330.1

[भगवान] सूर्या चन्द्रमसौ शश्वत केशैर मे अंशुसंज्ञितैः बॊधयंस तापयंश चैव जगद उत्तिष्ठतः पृथक

[bhagavāna] sūryā candramasau śaśvata keśaira me aṃśusaṃjñitaiḥ bòdhayaṃsa tāpayaṃśa caiva jagada uttiṣṭhataḥ pṛthaka

हिन्दी अर्थ

एकपादा: स्थिता: सर्वे काष्ठ भूता: समाहिता: शुश्रुवुर्मधुरां वाणी वेदवेदाड़भूषिताम्

English

"Yudhishthira said, 'Thou hadst referred to the dispute between Time, Mrityu, Yama, Ikshvaku, and a Brahmana. It behoveth thee to narrate the story in full.'

अध्याय 12

श्लोक 330.2

बॊधनात तापनाच चैव जगतॊ हर्षणं भवेत अग्नीषॊम कृतैर एभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन हृषीकेशॊ ऽहम ईशानॊ वरदॊ लॊकभावनः

bòdhanāta tāpanāca caiva jagatò harṣaṇaṃ bhaveta agnīṣòma kṛtaira ebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana hṛṣīkeśò 'hama īśānò varadò lòkabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

हो गया। इससे प्रसन्न होकर आज मैं तुम्हें पुनरावृत्तिरूप फल प्रदान करता हूँ

English

By awakening and heating, the world is delighted; by these deeds done by Agni and Soma, son of Pandu, I am Hrishikesha, the lord, boon-giver, cherisher of the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 330.3

इदॊपहूत यॊगेन हरे भागं करतुष्व अहम वर्णश च मे हरिश्रेष्ठस तस्माद धरिर अहं समृतः

idòpahūta yògena hare bhāgaṃ karatuṣva ahama varṇaśa ca me hariśreṣṭhasa tasmāda dharira ahaṃ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मयानुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रद: प्रवर्तन्तां क्रिया: सर्वा: सर्वलोकेषु मा चिरम्

English

By the yoga of this invocation, "Hare," I take my share at sacrifices; and my colour is the best of green; therefore I am remembered as Hari.

अध्याय 12

श्लोक 330.4

धाम सारॊ हि लॊकानाम ऋतं चैव विचारितम ऋतधामा ततॊ विप्रैः सत्यश चाहं परकीर्तितः

dhāma sārò hi lòkānāma ṛtaṃ caiva vicāritama ṛtadhāmā tatò vipraiḥ satyaśa cāhaṃ parakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

और त्रिदण्ड धारण करके छहों अंगोंसहित वेदोंकी आवृत्ति कर रहे थे

English

I am the essence of the worlds' abode, and truth has been reflected; therefore I am proclaimed by the brahmins as Ritadhama and as Satya.

अध्याय 12

श्लोक 330.5

नस्तां च धरणीं पूर्वम अविन्दं वै गुहा गताम गॊविन्द इति मां देवा वाग भिः समभितुष्टुवुः

nastāṃ ca dharaṇīṃ pūrvama avindaṃ vai guhā gatāma gòvinda iti māṃ devā vāga bhiḥ samabhituṣṭuvuḥ

हिन्दी अर्थ

एवं मेडकथयद् राजन् पुरा द्वैपायनो गुरु: व्यासजीने मुझे ऐसा ही उपदेश दिया था

English

Formerly I found the lost earth that had gone into a cave; the gods praised me with words as Govinda.

अध्याय 12

श्लोक 330.6

शिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरॊमा च यॊ भवेत तेनाविष्टं हि यत किं चिच छिपिविष्टं हि तत समृतम

śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaròmā ca yò bhaveta tenāviṣṭaṃ hi yata kiṃ cica chipiviṣṭaṃ hi tata samṛtama

हिन्दी अर्थ

वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्मानि कर्मभि:

English

Shipivishta is a name, and one who is hairless; whatever is entered by him is called shipivishta.

अध्याय 12

श्लोक 330.7

यास्कॊ माम ऋषिर अव्यग्रॊ नैकयज्ञेषु गीतवान शिपिविष्ट इति हय अस्माद गुह्य नाम धरॊ हय अहम

yāskò māma ṛṣira avyagrò naikayajñeṣu gītavāna śipiviṣṭa iti haya asmāda guhya nāma dharò haya ahama

हिन्दी अर्थ

दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा अहमात्मा हि लोकानां विश्वेषां पाण्डुनन्दन

English

The sage Yaska, unwavering, sang me in many sacrifices as Shipivishta; thus I bear a secret name.

अध्याय 12

श्लोक 330.8

सतुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्कॊ ऋषिर उदारधीः मत्प्रसादाद अधॊ नस्तं निरुक्तम अभिजग्मिवान

satutvā māṃ śipiviṣṭeti yāskò ṛṣira udāradhīḥ matprasādāda adhò nastaṃ niruktama abhijagmivāna

हिन्दी अर्थ

इति संचिन्त्य मनसा पुराणं रुद्रमी श्वरम्

English

Praising me as Shipivishta, the noble-minded sage Yaska, by my grace, obtained below the lost Nirukta.

अध्याय 12

श्लोक 330.9

न हि जातॊ न जाये ऽहं न जनिष्ये कदा चन कषेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्माद अहम अजः समृतः

na hi jātò na jāye 'haṃ na janiṣye kadā cana kaṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmāda ahama ajaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये मैं रुद्रका भजन करता हूँ भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत

English

I am not born, I am not born, and I never will be born; I am the knower of the field of all beings; therefore I am remembered as Aja.

अध्याय 12

श्लोक 330.10

नॊक्तपूर्वं मया कषुद्रम अश्लीलं वा कदा चन ऋता बरह्मसुता सा मे सत्या देवी सरस्वती

nòktapūrvaṃ mayā kaṣudrama aślīlaṃ vā kadā cana ṛtā barahmasutā sā me satyā devī sarasvatī

हिन्दी अर्थ

वेदांगोंसे विभूषित मधुर वाणी सुनायी दी

English

"Bhishma said, 'In connection with this subject that I am discoursing upon, is cited the old history of what transpired between Surya's son Ikshvaku and a certain Brahmana, and Time and Mrityu. Listen to me as to what occurred, and what was the conversation that took place between them, and the place where it happened. There was a certain Brahmana of great fame and pious behaviour. He was a Reciter. Possessed of great wisdom, he was conversant with the six Angas (of the Vedas). He was of the Kusika race and son of Pippalada. 2 He acquired (by his austerities) spiritual insight into the Angas. 3 Residing at the foot of Himavat, he was devoted to the Vedas. Silently reciting the Gayatri composition, he practised severe austerities for attaining to Brahma. A thousand years passed over his head while he was engaged in the observance of vows and fasts. The goddess (of Gayatri or Savitri) showed herself to him and said, 'I am gratified with thee.' Continuing to recite the sacred mantra, the Brahmana remained silent and spoke not a word to the goddess. The goddess felt compassion for him and became highly gratified. Then that progenitrix of the Vedas applaud that recitation in which the Brahmana had been engaged. After finishing his recitation (for that day) the Brahmana stood up and, bending his head, prostrated himself before the goddess's feet. The righteous-souled Reciter, addressing the goddess, said, 'By good luck, O goddess, thou hast been gratified with me and shown thyself to me. If, indeed, thou art gratified with me, the boon I ask is that my heart

अध्याय 12

श्लोक 330.11

सच चासच चैव कौन्तेय मयावेशितम आत्मनि पौष्करे बरह्म सदने सत्यं माम ऋषयॊ विदुः

saca cāsaca caiva kaunteya mayāveśitama ātmani pauṣkare barahma sadane satyaṃ māma ṛṣayò viduḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा तुम सबका सत्कार करके तुम्हें यह उत्तम वचन सुनाता हूँ प्रवृत्तियुक्त कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम्

English

may take pleasure in act of recitation.'

अध्याय 12

श्लोक 330.12

सत्त्वान न चयुत पूर्वॊ ऽहं सत्त्वं वै विद्धि मत्कृतम जन्मनीहाभवत सत्त्वं पौर्विकं मे धनञ्जय

sattvāna na cayuta pūrvò 'haṃ sattvaṃ vai viddhi matkṛtama janmanīhābhavata sattvaṃ paurvikaṃ me dhanañjaya

हिन्दी अर्थ

शक्तिका संवर्द्धन करनेवाला होगा

English

"Savitri said, 'What dost thou ask, O regenerate Rishil What wish of thine shall I accomplish? Tell me, O foremost of Reciters, everything will be as thou wishest.' Thus addressed by the goddess, the Brahmana, conversant with duties, replied, saying, 'Let my wish about continuing my recitations go on increasing every moment. Let also, O auspicious goddess, the absorption of my mind into Samadhi be more complete.' The goddess sweetly said, Let it be as thou wishest.' Desiring to do good to the Brahmana, the goddess once again addressed him, saying, 'Thou shalt not have to go to hell, i.e., thither where great Brahmanas go. Thou shalt go into the region of Brahma which is uncreate and free from every fault. I go hence, but that which thou hast asked me shall happen. 1 Go on reciting with restrained soul and rapt attention. The god Dharma will in person come to thee. Time, Mrityu. and Yama also will all approach thy presence. There will be a dispute here between them and thee on a question of morality.'

अध्याय 12

श्लोक 330.13

निराशीः कर्म संयुक्तं सात्वतं मां परकल्पय सात्वत जञानदृष्टॊ ऽहं सात्वतः सात्वतां पतिः

nirāśīḥ karma saṃyuktaṃ sātvataṃ māṃ parakalpaya sātvata jañānadṛṣṭò 'haṃ sātvataḥ sātvatāṃ patiḥ

हिन्दी अर्थ

है। उस तपस्याके उत्तम फलका तुम अवश्य उपभोग करोगे यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिता:

English

'Bhishma continued, 'Having said these words, the goddess went back to her own abode. The Brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 330.14

कृषामि मेदिनीं पार्थ भूत्वा कार्ष्णायसॊ महान कृष्णॊ वर्णश च मे यस्मात तस्मात कृष्णॊ ऽहम अर्जुन

kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyasò mahāna kṛṣṇò varṇaśa ca me yasmāta tasmāta kṛṣṇò 'hama arjuna

हिन्दी अर्थ

एकाग्रचित्त हो यज्ञोंद्वारा मेरा यजन करो

English

I plough the earth, Partha, becoming the great black iron; since my colour is black, I am Krishna, Arjuna.

अध्याय 12

श्लोक 330.15

मया संश्लेषिता भूमिर अद्भिर वयॊम च वायुना वायुश च तेजसा सार्धं वैकुन्थत्वं ततॊ मम

mayā saṃśleṣitā bhūmira adbhira vayòma ca vāyunā vāyuśa ca tejasā sārdhaṃ vaikunthatvaṃ tatò mama

हिन्दी अर्थ

तथा श्रेयोडभिधास्यामि यथाधीकारमी श्वरा: ततस्ते विबुधा: सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षय:

English

The earth was joined by me with water, the sky with wind, and the wind with fire; thus I am Vaikuntha.

अध्याय 12

श्लोक 330.16

निर्वानं परमं सौख्यं धर्मॊ ऽसौ पर उच्यते तस्मान न चयुत पूर्वॊ ऽहम अच्युतस तेन कर्मणा

nirvānaṃ paramaṃ saukhyaṃ dharmò 'sau para ucyate tasmāna na cayuta pūrvò 'hama acyutasa tena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् सत्रे सदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत्

English

Extinction is the highest happiness, and that is called supreme dharma; I have not fallen from it before, so by that deed I am Achyuta.

अध्याय 12

श्लोक 330.17

पृथिवी नभसी चॊभे विश्रुते विश्वलौकिके तयॊः संधारणार्थं हि माम अधॊक्षजम अञ्जसा

pṛthivī nabhasī còbhe viśrute viśvalaukike tayòḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi māma adhòkṣajama añjasā

हिन्दी अर्थ

ते कार्तयुगधर्माणो भागा: परमसत्कृता: बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम्

English

Earth and sky are both famed, worldly in the universe; to hold them both I am readily called Adhokshaja.

अध्याय 12

श्लोक 330.18

निरुक्तं वेद विदुषॊ ये च शब्दार्थ चिन्तकाः ते मां गायन्ति पराग्वंशे अधॊक्षज इति सथितिः

niruktaṃ veda viduṣò ye ca śabdārtha cintakāḥ te māṃ gāyanti parāgvaṃśe adhòkṣaja iti sathitiḥ

हिन्दी अर्थ

अशरीरो बभाषेदं वाक्यं खस्थो महेश्वर:

English

Those who know the Nirukta and those who think of the meaning of words sing me in the early lineage; it is established that I am Adhokshaja.

अध्याय 12

श्लोक 330.19

शब्द एकमतैर एष वयाहृतः परमर्षिभिः नान्यॊ हय अधॊक्षजॊ लॊके ऋते नारायणं परभुम

śabda ekamataira eṣa vayāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ nānyò haya adhòkṣajò lòke ṛte nārāyaṇaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

शरीरके ही स्थित हो वहाँ खड़े हुए उन समस्त देवताओंसे यह बात कही-- प्रीतो5हं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम्

English

This was uttered by the great sages agreed in word; no other in the world is Adhokshaja except the lord Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 330.20

घृतं ममार्चिषॊ लॊके जन्तूनां पराण धारणम घृतार्चिर अहम अव्यग्रैर वेदज्ञैः परिकीर्तितः

ghṛtaṃ mamārciṣò lòke jantūnāṃ parāṇa dhāraṇama ghṛtārcira ahama avyagraira vedajñaiḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयं यज्जैर्यजमाना: समाप्तवरदक्षिणै: यज्ञैयें चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुरा:

English

Ghee is my flame in the world, sustaining the life of creatures; I am Ghritarchis, so proclaimed by the steady knowers of the Veda.

अध्याय 12

श्लोक 330.21

तरयॊ हि धातवः खयाताः कर्मजा इति च समृताः पित्तं शलेष्मा च वायुश च एष संघात उच्यते

tarayò hi dhātavaḥ khayātāḥ karmajā iti ca samṛtāḥ pittaṃ śaleṣmā ca vāyuśa ca eṣa saṃghāta ucyate

हिन्दी अर्थ

कथनानुसार यज्ञभाग निश्चित करेंगे

English

Three humours are named, said to be born of action: bile, phlegm and wind; this is called the compound.

अध्याय 12

श्लोक 330.22

एतैश च धार्यते जन्तुर एतैः कषीणैश च कषीयते आयुर्वेदविदस तस्मात तरिधातुं मां परचक्षते

etaiśa ca dhāryate jantura etaiḥ kaṣīṇaiśa ca kaṣīyate āyurvedavidasa tasmāta taridhātuṃ māṃ paracakṣate

हिन्दी अर्थ

यो मे यथा कल्पितवान् भागमस्मिन् महाक्रतौ यूयं लोकान् भावयध्वं यज्ञभागफलोचिता:

English

By these a creature is sustained and by their decline he declines; therefore knowers of Ayurveda call me Tridhatu.

अध्याय 12

श्लोक 330.23

वृषॊ हि भगवान धर्मः खयातॊ लॊकेषु भारत नैघन्तुक पदाख्यातं विद्धि मां वृषम उत्तमम

vṛṣò hi bhagavāna dharmaḥ khayātò lòkeṣu bhārata naighantuka padākhyātaṃ viddhi māṃ vṛṣama uttamama

हिन्दी अर्थ

या: क्रिया: प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृता:

English

The blessed Dharma is called Vrisha in the worlds, Bharata; know me, by the word of the Nighantu, as the best Vrisha.

अध्याय 12

श्लोक 330.24

कपिर वराहः शरेष्ठश च धर्मश च वृष उच्यते तस्माद वृषाकपिं पराह कश्यपॊ मां परजापतिः

kapira varāhaḥ śareṣṭhaśa ca dharmaśa ca vṛṣa ucyate tasmāda vṛṣākapiṃ parāha kaśyapò māṃ parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

यूयं हि भाविता यज्ञै: सर्वयज्ञेषु मानवै: इत्यर्थ निर्मिता वेदा यज्ञाशक्षौषधिभि: सह

English

Kapi is the boar, the best, and dharma is called vrisha; therefore the Prajapati Kashyapa calls me Vrishakapi.

अध्याय 12

श्लोक 330.25

न चादिं न मध्यं तथा नैव चान्तं; कदा चिद विदन्ते सुराश चासुराश च अनाद्यॊ हय अमध्यस तथा चाप्य अनन्तः; परगीतॊ ऽहम ईशॊ विभुर लॊकसाक्षी

na cādiṃ na madhyaṃ tathā naiva cāntaṃ; kadā cida vidante surāśa cāsurāśa ca anādyò haya amadhyasa tathā cāpya anantaḥ; paragītò 'hama īśò vibhura lòkasākṣī

हिन्दी अर्थ

निर्माणमेतद् युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम्

English

Neither the beginning, nor the middle, nor the end do gods and asuras ever know; without beginning, without middle and without end, I am sung as the lord, the pervader, the witness of the world.

अध्याय 12

श्लोक 330.26

शुचीनि शरवणीयानि शृणॊमीह धनंजय न च पापानि गृह्णामि ततॊ ऽहं वै शुचिश्रवः

śucīni śaravaṇīyāni śṛṇòmīha dhanaṃjaya na ca pāpāni gṛhṇāmi tatò 'haṃ vai śuciśravaḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमी क्वरा: वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि ते

English

I hear pure and hearable things here, Dhananjaya, and I do not take up sinful ones; therefore I am Shuchishravas.

अध्याय 12

श्लोक 330.27

एकशृङ्गः पुरा भूत्वा वराहॊ दिव्यदर्शनः इमाम उद्धृतवान भूमिम एकशृङ्गस ततॊ हय अहम

ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāhò divyadarśanaḥ imāma uddhṛtavāna bhūmima ekaśṛṅgasa tatò haya ahama

हिन्दी अर्थ

द्वारा मनसे उत्पन्न किये गये हैं

English

Long ago, becoming a one-horned boar of divine appearance, I lifted up this earth; therefore I am Ekashringa.

अध्याय 12

श्लोक 330.28

तथैवासं तरिककुदॊ वाराहं रूपम आस्थितः तरिककुत तेन विख्यातः शरीरस्य तु मापनात

tathaivāsaṃ tarikakudò vārāhaṃ rūpama āsthitaḥ tarikakuta tena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāta

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्तिधर्मिणश्वैव प्राजापत्ये च कल्पिता: आचार्या धर्मशास्त्रेषु मोक्षधर्मप्रवर्तका:

English

So also I was three-humped, taking the boar form; I am famed as Trikakud from the measuring of the body.

अध्याय 12

श्लोक 330.29

विरिञ्च इति यः परॊक्तः कपिल जञानचिन्तकैः स परजापतिर एवाहं चेतनात सर्वलॊककृत

viriñca iti yaḥ paròktaḥ kapila jañānacintakaiḥ sa parajāpatira evāhaṃ cetanāta sarvalòkakṛta

हिन्दी अर्थ

एष लोकगुरुब्रह्मा जगदादिकर: प्रभु:

English

He who is called Virinchi by those who contemplate Kapila's knowledge, I am that Prajapati, maker of all worlds by consciousness.

अध्याय 12

श्लोक 330.30

विद्या सहायवन्तं माम आदित्यस्थं सनातनम कपिलं पराहुर आचार्याः सांख्या निश्चित निश्चयाः

vidyā sahāyavantaṃ māma ādityasthaṃ sanātanama kapilaṃ parāhura ācāryāḥ sāṃkhyā niścita niścayāḥ

हिन्दी अर्थ

परिनिष्ठितकालानि आयूंषीह सुरोत्तमा:

English

Teachers certain in Sankhya call me Kapila, eternal, dwelling in the sun, joined with knowledge as my companion.

अध्याय 12

श्लोक 330.31

हिरण्यगर्भॊ दयुतिमान एष यश छन्दसि सतुतः यॊगैः संपूज्यते नित्यं स एवाहं विभुः समृतः

hiraṇyagarbhò dayutimāna eṣa yaśa chandasi satutaḥ yògaiḥ saṃpūjyate nityaṃ sa evāhaṃ vibhuḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गति तथा नियत कालतककी आयु प्रदान करो अहिंस्या यज्ञपशवो युगे5स्मिन् न तदन्‍्यथा

English

This radiant Hiranyagarbha who is praised in the Veda and always worshipped by yogas, that am I, remembered as the pervader.

अध्याय 12

श्लोक 330.32

एकविंशतिशाखं च ऋग्वेदं मां परचक्षते सहस्रसाखं यत साम ये वै वेद विदॊ जनाः गायन्त्य आरण्यके विप्रा मद्भक्तास ते ऽपि दुर्लभाः

ekaviṃśatiśākhaṃ ca ṛgvedaṃ māṃ paracakṣate sahasrasākhaṃ yata sāma ye vai veda vidò janāḥ gāyantya āraṇyake viprā madbhaktāsa te 'pi durlabhāḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति

English

They call me the Rig Veda of twenty-one branches, and the Sama of a thousand branches, which knowers of the Veda sing; the brahmins who sing in the Aranyaka are my devotees, and rare.

अध्याय 12

श्लोक 330.33

सः पञ्चाशतम अस्तौ च सप्तत्रिंशतम इत्य उत यस्मिञ शाखा यजुर्वेदे सॊ ऽहम आध्वर्यवे समृतः

saḥ pañcāśatama astau ca saptatriṃśatama itya uta yasmiña śākhā yajurvede sò 'hama ādhvaryave samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्र पादश्षतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति धर्मका एक पाद--चतुर्थ अंश कम हो जायगा

English

In the Yajur Veda, whose branches are fifty-eight and thirty-seven, I am remembered in the Adhvaryu office.

अध्याय 12

श्लोक 330.34

पञ्च कल्पम अथर्वाणं कृत्याभिः परिबृंहितम कल्पयन्ति हि मां विप्रा अथर्वाणविदस तथा

pañca kalpama atharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ paribṛṃhitama kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidasa tathā

हिन्दी अर्थ

द्विपादहीनो धर्मश्न युगे तस्मिन् भविष्यति

English

The Atharvan of five kalpas, enlarged with magical rites, the brahmins who know the Atharvan also imagine me.

अध्याय 12

श्लोक 330.35

शाखा भेदाश च ये के चिद याश च शाखासु गीतयः सवरवर्णसमुच्चाराः सर्वांस तान विद्धि मत्कृतान

śākhā bhedāśa ca ye ke cida yāśa ca śākhāsu gītayaḥ savaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃsa tāna viddhi matkṛtāna

हिन्दी अर्थ

एकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति क्या करना होगा? यह बताइये”

English

Whatever branch-divisions there are, and the chants in the branches, the pronunciation of accents and letters: know all those made by me.

अध्याय 12

श्लोक 330.36

यत तद धयशिरः पार्थ समुदेति वरप्रदम सॊ ऽहम एवॊत्तरे भागे करमाक्षर विभागवित

yata tada dhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradama sò 'hama evòttare bhāge karamākṣara vibhāgavita

हिन्दी अर्थ

यत्र वेदाश्न यज्ञाश्न॒ तप: सत्यं दमस्तथा

English

That Hayashiras, Partha, which arises as the giver of boons, am I, in the northern region, knowing the division of order and letters.

अध्याय 12

श्लोक 330.37

रामादेशित मार्गेण मत्प्रसादान महात्मना पाञ्चालेन करमः पराप्तस तस्माद भूतात सनातनात बाभ्रव्य गॊत्रः स बभौ परथमः करमपारगः

rāmādeśita mārgeṇa matprasādāna mahātmanā pāñcālena karamaḥ parāptasa tasmāda bhūtāta sanātanāta bābhravya gòtraḥ sa babhau parathamaḥ karamapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

स वो देश: सेवितव्यो मा वोधर्म: पदा स्पृशेत् नमस्कार करके अपने अभीष्ट देशोंको चले गये

English

By the path pointed out by Rama, through my grace, the order was gained by the great-souled Panchala from that eternal being; of Babhravya's lineage, he shone, first, master of the order.

अध्याय 12

श्लोक 330.38

नारायणाद वरं लब्ध्वा पराप्य यॊगम अनुत्तमम करमं परनीय शिक्षां च परनयित्वा स गालवः

nārāyaṇāda varaṃ labdhvā parāpya yògama anuttamama karamaṃ paranīya śikṣāṃ ca paranayitvā sa gālavaḥ

हिन्दी अर्थ

दिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम्

English

Having gained a boon from Narayana and reached the unsurpassed yoga, Galava arranged the order and instruction.

अध्याय 12

श्लोक 330.39

कन्दलीकॊ ऽथ राजा च बरह्मदत्तः परतापवान जाती मरणजं दुःखं समृत्वा समृत्वा पुनः पुनः सप्तजातिषु मुख्यत्वाद यॊगानां संपदं गतः

kandalīkò 'tha rājā ca barahmadattaḥ paratāpavāna jātī maraṇajaṃ duḥkhaṃ samṛtvā samṛtvā punaḥ punaḥ saptajātiṣu mukhyatvāda yògānāṃ saṃpadaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्धविग्रहमें स्थित भगवान् श्रीहरिका दर्शन करना चाहते थे साड्नावर्तयन् वेदान् कमण्डलुत्रिदण्डधूक्ू

English

And King Kandalika, the mighty Brahmadatta, remembering again and again the sorrow born of birth and death, attained the wealth of yogas by being chief in seven births.

अध्याय 12

श्लोक 330.40

पुराहम आत्मजः पार्थ परथितः कारणान्तरे धर्मस्य कुरुशार्दूल ततॊ ऽहं धर्मजः समृतः

purāhama ātmajaḥ pārtha parathitaḥ kāraṇāntare dharmasya kuruśārdūla tatò 'haṃ dharmajaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

लोककर्ता प्रभुर्ब्रद्या लोकानां हितकाम्यया स परिष्वज्य देवेन वचन श्रावितस्तदा

English

Long ago I became famed as the son of Dharma, Partha, for another reason, tiger of the Kurus; so I am remembered as Dharmaja.

अध्याय 12

श्लोक 330.41

नरनारायणौ पूर्वं तपस तेपतुर अव्ययम धर्मयानं समारूढौ पर्वते गन्धमादने

naranārāyaṇau pūrvaṃ tapasa tepatura avyayama dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane

हिन्दी अर्थ

धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरु:

English

Nara and Narayana formerly practised imperishable austerity on Mount Gandhamadana, mounted on the vehicle of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 330.42

तत कालसमयं चैव दक्षयज्ञॊ बभूव ह न चैवाकल्पयद भागं दक्षॊ रुद्रस्य भारत

tata kālasamayaṃ caiva dakṣayajñò babhūva ha na caivākalpayada bhāgaṃ dakṣò rudrasya bhārata

हिन्दी अर्थ

प्रभु हो और तुम्हीं इस जगतके गुरु हो यदा च सुरकार्य ते अविषदह्ां भविष्यति

English

At that very time Daksha's sacrifice took place, and Daksha did not allot a share to Rudra, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 330.43

ततॊ दधीचि वचनाद दक्षयज्ञम अपाहरत ससर्ज शूलं करॊधेन परज्वलन्तं मुहुर मुहुः

tatò dadhīci vacanāda dakṣayajñama apāharata sasarja śūlaṃ karòdhena parajvalantaṃ muhura muhuḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत

English

Then, at Dadhicha's word, Rudra carried off Daksha's sacrifice, and in anger hurled his spear, blazing again and again.

अध्याय 12

श्लोक 330.44

तच छूलं भस्मसात कृत्वा दक्षयज्ञं सविस्तरम आवयॊः सहसागच्छद बदर्य आश्रमम अन्तिकात वेगेन महता पार्थ पतन नारायणॊरसि

taca chūlaṃ bhasmasāta kṛtvā dakṣayajñaṃ savistarama āvayòḥ sahasāgacchada badarya āśramama antikāta vegena mahatā pārtha patana nārāyaṇòrasi

हिन्दी अर्थ

एवमेष महाभाग: पद्मनाभ: सनातन: युगादौ प्रबुद्धो जगद्धयुत्ससर्ज

English

That spear, having reduced Daksha's sacrifice to ash in full, suddenly came to our hermitage at Badari, with great speed, Partha, falling on Narayana's breast.

अध्याय 12

श्लोक 330.45

ततः सवतेजसाविष्टाः केशा नारायणस्य ह बभूवुर मुञ्ज वर्णास तु ततॊ ऽहं मुञ्ज केशवान

tataḥ savatejasāviṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha babhūvura muñja varṇāsa tu tatò 'haṃ muñja keśavāna

हिन्दी अर्थ

आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा

English

Then Narayana's hair, filled with his own splendour, became the colour of munja grass, and so I am Munjakeshavan.

अध्याय 12

श्लोक 330.46

तच च शूलं विनिर्धूतं हुंकारेण महात्मना जगाम शंकर करं नारायण समाहतम

taca ca śūlaṃ vinirdhūtaṃ huṃkāreṇa mahātmanā jagāma śaṃkara karaṃ nārāyaṇa samāhatama

हिन्दी अर्थ

वेदयज्ञाधिपतये वेदाड़पतयेडपि च वचसां पतये नित्यं सरितां पतये तथा

English

And that spear, shaken off by the great soul with a roar, struck by Narayana, went back to Shankara's hand.

अध्याय 12

श्लोक 330.47

अथ रुद्र उपाधावत ताव ऋषी तपसान्वितौ तत एनं समुद्धूतं कन्थे जग्राह पानिना नारायणः स विश्वात्मा तेनास्य शिति कन्थता

atha rudra upādhāvata tāva ṛṣī tapasānvitau tata enaṃ samuddhūtaṃ kanthe jagrāha pāninā nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śiti kanthatā

हिन्दी अर्थ

गीयतां वेदशब्हैश्व॒ पूज्यतां च यथाविधि

English

Then Rudra ran at those two sages rich in austerity, and Narayana, the self of the universe, seized him as he rushed on by the throat with his hand; hence his blue throat.

अध्याय 12

श्लोक 330.48

अथ रुद्र विघातार्थम इषीकां जगृहे नरः मन्त्रैश च संयुयॊजाशु सॊ ऽभवत परशुर महान

atha rudra vighātārthama iṣīkāṃ jagṛhe naraḥ mantraiśa ca saṃyuyòjāśu sò 'bhavata paraśura mahāna

हिन्दी अर्थ

सर्वे शिष्या: सुतश्चास्य शुक: परमधर्मवित् तथा अपने परम धर्मज्ञ पुत्र शुकदेवको ऐसा ही उपदेश दिया

English

Then, to strike Rudra, Nara took up a blade of grass and joined it with mantras, and it became a great axe.

अध्याय 12

श्लोक 330.49

कषिप्तश च सहसा रुद्रे खन्दनं पराप्तवांस तदा ततॊ ऽहं खन्द परशुः समृतः परशु खन्दनात

kaṣiptaśa ca sahasā rudre khandanaṃ parāptavāṃsa tadā tatò 'haṃ khanda paraśuḥ samṛtaḥ paraśu khandanāta

हिन्दी अर्थ

नारायणदेवका स्तवन किया

English

Hurled suddenly at Rudra, it was broken; hence I am remembered as Khandaparashu, from the breaking of the axe.

अध्याय 12

श्लोक 330.50

[अर्जुन] अस्मिन उद्धे तु वार्ष्णेय तरैलॊक्यमथने तदा जयं कः पराप्तवांस तत्र शंसैतन मे जनार्दन

[arjuna] asmina uddhe tu vārṣṇeya tarailòkyamathane tadā jayaṃ kaḥ parāptavāṃsa tatra śaṃsaitana me janārdana

हिन्दी अर्थ

नमो भगवते कृत्वा समाहितमतिर्नर:

English

[Arjuna said:] In that battle, Varshneya, the churning of the three worlds, who gained victory there? Tell me this, Janardana.

अध्याय 12

श्लोक 330.51

[षरीभगवान] तयॊः संलग्नयॊर युद्धे रुद्र नारायणात्मनॊः उद्विग्नाः सहसा कृत्स्ना लॊकाः सर्वे ऽभवंस तदा

[ṣarībhagavāna] tayòḥ saṃlagnayòra yuddhe rudra nārāyaṇātmanòḥ udvignāḥ sahasā kṛtsnā lòkāḥ sarve 'bhavaṃsa tadā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण: सर्ववेदी स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् लेता है। ब्राह्मण सम्पूर्ण वेदोंका ज्ञाता और क्षत्रिय विजयी होता है

English

[The Blessed One said:] When the two, Rudra and Narayana in nature, were locked in battle, all the worlds were at once alarmed.

अध्याय 12

श्लोक 330.52

नागृह्णात पावकः शुभ्रं मखेषु सुहुतं हविः वेदा न परतिभान्ति सम ऋषीणां भावितात्मनाम

nāgṛhṇāta pāvakaḥ śubhraṃ makheṣu suhutaṃ haviḥ vedā na paratibhānti sama ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma

हिन्दी अर्थ

अपुत्रो लभते पुत्र॑ कन्या चैवेप्सितं पतिम्

English

Fire did not take the bright oblations well offered at sacrifices, and the Vedas did not shine to the sages of purified selves.

अध्याय 12

श्लोक 330.53

देवान रजस तमश चैव समाविविशतुस तदा वसुधा संचकम्पे ऽथ नभश च विपफाल ह

devāna rajasa tamaśa caiva samāviviśatusa tadā vasudhā saṃcakampe 'tha nabhaśa ca vipaphāla ha

हिन्दी अर्थ

पुत्रहीनको पुत्र और कनन्‍्याको मनोवांछित पतिकी प्राप्ति होती है वन्ध्या प्रसवमाप्रोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत्

English

Rajas and tamas entered the gods; the earth shook and the sky split.

अध्याय 12

श्लोक 330.54

निष्प्रभानि च तेजांसि बरह्मा चैवासनाच चयुतः अगाच छॊषं समुद्रश च हिमवांश च वयशीर्यत

niṣprabhāni ca tejāṃsi barahmā caivāsanāca cayutaḥ agāca chòṣaṃ samudraśa ca himavāṃśa ca vayaśīryata

हिन्दी अर्थ

पुत्र-पौत्र एवं समृद्धिसे सम्पन्न होता है

English

The lights lost their brightness, Brahma fell from his seat, the ocean dried and the Himalaya crumbled.

अध्याय 12

श्लोक 330.55

तस्मिन्न एवं समुत्पन्ने निमित्ते पाण्डुनन्दन बरह्मा वृतॊ देवगणैर ऋषिभिश च महात्मभिः आजगामाशु तं देशं यत्र युद्धम अवर्तत

tasminna evaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana barahmā vṛtò devagaṇaira ṛṣibhiśa ca mahātmabhiḥ ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddhama avartata

हिन्दी अर्थ

यो यं कामं कामयते स तमाप्रोति च ध्रुवम् निशम्य भक्ता: सुसुखं लभन्ते

English

When such a portent arose, son of Pandu, Brahma, surrounded by hosts of gods and great sages, quickly came to the place where the battle went on.

अध्याय 12

श्लोक 330.56

साञ्जलि परग्रहॊ भूत्वा चतुर्वक्त्रॊ निरुक्तगः उवाच वचनं रुद्रं लॊकानाम अस्तु वै शिवम नयस्यायुधानि विश्वेश जगतॊ हितकाम्यया

sāñjali paragrahò bhūtvā caturvaktrò niruktagaḥ uvāca vacanaṃ rudraṃ lòkānāma astu vai śivama nayasyāyudhāni viśveśa jagatò hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

नामभिवीविधैरेषां निरुक्ते भगवन् मम

English

With joined palms, four-faced, knower of the Nirukta, he spoke to Rudra: "May there be good to the worlds; put down your weapons, lord of the universe, for the good of the world.

अध्याय 12

श्लोक 330.57

यद अक्षरम अथाव्यक्तम ईशं लॊकस्य भावनम कूतस्थं कर्तृ निर्द्वन्द्वम अकर्तेति च यं विदुः

yada akṣarama athāvyaktama īśaṃ lòkasya bhāvanama kūtasthaṃ kartṛ nirdvandvama akarteti ca yaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा भवेयं यत् पूत: शरच्चन्द्र इवामल: प्रसन्नात्मा55त्मनो नाम्नां निरुक्त गुणकर्मजम्

English

He who is the imperishable and unmanifest, the lord, the origin of the world, the unchanging, the doer, free of the pairs, whom they know also as the non-doer,

अध्याय 12

श्लोक 330.58

वयक्तभावगतस्यास्य एका मूर्तिर इयं शिवा नरॊ नारायणश चैव जातौ धर्मकुलॊद्वहौ

vayaktabhāvagatasyāsya ekā mūrtira iyaṃ śivā narò nārāyaṇaśa caiva jātau dharmakulòdvahau

हिन्दी अर्थ

पृष्टवान् केशवं राजन् फाल्गुन: परवीरहा

English

this is his one auspicious form that has come to manifest being; Nara and Narayana, born, lifters of the line of Dharma,

अध्याय 12

श्लोक 330.59

तपसा महता युक्तौ देव शरेष्ठौ महाव्रतौ अहं परसादजस तस्य कस्मिंश चित कारणान्तरे तवं चैव करॊधजस तात पूर्वसर्गे सनातनः

tapasā mahatā yuktau deva śareṣṭhau mahāvratau ahaṃ parasādajasa tasya kasmiṃśa cita kāraṇāntare tavaṃ caiva karòdhajasa tāta pūrvasarge sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

संहार करनेवाले अर्जुनने श्रीकृष्णसे उनके विषयमें इस प्रकार पूछा लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद

English

joined with great austerity, best of the gods, of great vows. I am born of his grace for some other reason, and you, dear one, of his anger, eternal in the first creation."

अध्याय 12

श्लोक 330.60

मया च सार्धं वरदं विबुधैश च महर्षिभिः परसादयाम आस ततॊ देवं नारायणं परभुम

mayā ca sārdhaṃ varadaṃ vibudhaiśa ca maharṣibhiḥ parasādayāma āsa tatò devaṃ nārāyaṇaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

न हान्यो वर्ण येन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभि:

English

With me, the gods and the great sages, he propitiated the boon-giver, the god Narayana, the lord.

अध्याय 12

श्लोक 330.61

बरह्मणा तव एवम उक्तस तु रुद्रः करॊधाग्निम उत्सृजन परसादयाम आस ततॊ देवं नारयणं परभुम शरणं च जगामाद्यं वरेण्यं वरदं हरिम

barahmaṇā tava evama uktasa tu rudraḥ karòdhāgnima utsṛjana parasādayāma āsa tatò devaṃ nārayaṇaṃ parabhuma śaraṇaṃ ca jagāmādyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ harima

हिन्दी अर्थ

निरुक्त कर्मजानां त्वं शृणुष्व प्रयतो5नघ

English

Thus addressed by Brahma, Rudra, letting go his fire of anger, propitiated the god Narayana, the lord, and took refuge in Hari, the primal, choicest boon-giver.

अध्याय 12

श्लोक 330.62

ततॊ ऽथ वरदॊ देवॊ जितक्रॊधॊ जितेन्द्रियः परीतिमान अभवत तत्र रुद्रेण सह संगतः

tatò 'tha varadò devò jitakròdhò jitendriyaḥ parītimāna abhavata tatra rudreṇa saha saṃgataḥ

हिन्दी अर्थ

नमो5तियशसे तस्मै देहिनां परमात्मने सगुणरूप विश्वात्मा भगवान् नारायणदेवको नमस्कार है

English

Then the boon-giving god, with anger conquered and senses mastered, was pleased and met Rudra.

अध्याय 12

श्लोक 330.63

ऋषिभिर बरह्मणा चैव विबुधैश च सुपूजितः उवाच देवम ईशानम ईशः स जगतॊ हरिः

ṛṣibhira barahmaṇā caiva vibudhaiśa ca supūjitaḥ uvāca devama īśānama īśaḥ sa jagatò hariḥ

हिन्दी अर्थ

यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्न क्रोधसम्भव:

English

Well honoured by the sages, Brahma and the gods, Hari, lord of the world, spoke to the god Ishana:

अध्याय 12

श्लोक 330.64

यस तवां वेत्ति स मां वेत्ति यस तवाम अनु स माम अनु नावयॊर अन्तरं किं चिन मा ते भूद बुद्धिर अन्यथा

yasa tavāṃ vetti sa māṃ vetti yasa tavāma anu sa māma anu nāvayòra antaraṃ kiṃ cina mā te bhūda buddhira anyathā

हिन्दी अर्थ

जगतकी उत्पत्तिके कारण हैं अष्टादशगुणं यत् तत् सत्त्वं सत्तववतां वर

English

"He who knows you knows me; he who follows you follows me; there is no difference between us; let your mind not be otherwise.

अध्याय 12

श्लोक 330.65

अद्य परभृति शरीवत्सः शूलाङ्कॊ ऽयं भवत्व अयम मम पान्य अङ्कितश चापि शरीकन्थस तवं भविष्यसि

adya parabhṛti śarīvatsaḥ śūlāṅkò 'yaṃ bhavatva ayama mama pānya aṅkitaśa cāpi śarīkanthasa tavaṃ bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

ऋता सत्यामराजय्या लोकानामात्मसंज्ञिता

English

From today let this Shrivatsa be marked on me with your spear, and marked by my hand, you will be Shrikantha."

अध्याय 12

श्लोक 330.66

एवं लक्षणम उत्पाद्य परस्परकृतं तदा सख्यं चैवातुलं कृत्वा रुद्रेण सहिताव ऋषी तपस तेपतुर अव्यग्रौ विसृज्य तरिदिवौकसः

evaṃ lakṣaṇama utpādya parasparakṛtaṃ tadā sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāva ṛṣī tapasa tepatura avyagrau visṛjya taridivaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

तपो यज्ञश्न यष्टा च पुराण: पुरुषो विराट् ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य हुमिततेजस:

English

Having thus produced a mark made by each other, and made unequalled friendship, the two sages with Rudra practised austerity unperturbed, dismissing the dwellers of heaven.

अध्याय 12

श्लोक 330.67

एष ते कथितः पार्थ नारायण जयॊ मृधे नामानि चैव गुह्यानि निरुक्तानि च भारत ऋषिभिः कथितानीह यानि संकीर्तितानि ते

eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇa jayò mṛdhe nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te

हिन्दी अर्थ

क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्र: संहारकारक:

English

Thus Narayana's victory in battle has been told to you, Partha, and the secret names and their derivations, Bharata, those told here by the sages and recited to you.

अध्याय 12

श्लोक 330.68

एवं बहुविधै रूपैश चरामीह वसुंधरम बरह्मलॊकं च कौन्तेय गॊलॊकं च सनातनम मया तवं रक्षितॊ युद्धे महान्तं पराप्तवाञ जयम

evaṃ bahuvidhai rūpaiśa carāmīha vasuṃdharama barahmalòkaṃ ca kaunteya gòlòkaṃ ca sanātanama mayā tavaṃ rakṣitò yuddhe mahāntaṃ parāptavāña jayama

हिन्दी अर्थ

संहारकारी रुद्र प्रकट हुए तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ

English

In such many forms I move on earth, and in the world of Brahma, and the eternal world of cows, Kaunteya; you were protected by me in battle and gained great victory.

अध्याय 12

श्लोक 330.69

यस तु ते सॊ ऽगरतॊ याति युद्धे संप्रत्युपस्थिते तं विद्धि रुद्रं कौन्तेय देवदेवं कपर्दिनम

yasa tu te sò 'garatò yāti yuddhe saṃpratyupasthite taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinama

हिन्दी अर्थ

कपर्दी जटिलो मुण्ड: श्मशानगृहसेवक:

English

He who goes before you when battle is at hand, know him to be Rudra, Kaunteya, god of gods, the matted-haired.

अध्याय 12

श्लोक 330.70

कालः स एव कथितः करॊधजेति मया तव निहतांस तेन वै पूर्वं हतवान असि वै रिपून

kālaḥ sa eva kathitaḥ karòdhajeti mayā tava nihatāṃsa tena vai pūrvaṃ hatavāna asi vai ripūna

हिन्दी अर्थ

यद्य॒हं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम्

English

Time itself is said to be born of anger, I told you; those slain by him earlier were slain by you, enemies.

अध्याय 12

श्लोक 330.71

अप्रमेयप्रभावं तं देवदेवम उमापतिम नमस्व देवं परयतॊ विश्वेशं हरम अव्ययम

aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevama umāpatima namasva devaṃ parayatò viśveśaṃ harama avyayama

हिन्दी अर्थ

यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योडनुतं स हि मामनु भिन्न-भिन्न व्यक्तियोंमें स्थित हो संसारमें यज्ञ आदि सब कर्मामें प्रवृत्त होते हैं

English

Bow in restraint to that god of boundless power, the lord of Uma, lord of the universe, Hara, the imperishable.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।