Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 145/172 · श्लोक 308.1–308.99

पूर्ण अध्याय पाठ99 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 308.1

[य] अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम कः पराप्तॊ विनयं बुद्ध्या मॊक्षतत्त्वं वदस्व मे

[ya] aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama kaḥ parāptò vinayaṃ buddhyā mòkṣatattvaṃ vadasva me

हिन्दी अर्थ

देवयोनिको प्राप्त होता है

English

calls him. To this day, the rule is rigidly observed in all Tols throughout India. It should be added to the credit of those engaged in teaching that they very seldom neglect their pupils. The story is authentic of the grandfather of the great Baneswar Vidyalankar of Nuddea, himself as great a professor as Banes war, of continuing to teach his pupils in the outer apartments even after receiving intelligence of his son's death within the inner apartments of the family dwelling. The fact is, he was utterly absorbed in his work, that when his good lady, moved by his apparent heartlessness, came out to tax him he answered her, in thorough absence of mind, saying, 'Well, do not be disturbed. If I do not weep for my son, I will do so for that grandchild in your arms.' The pupils at last recalled him to the realities of the hour.

अध्याय 12

श्लोक 308.2

संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः परं मॊक्षस्य यच चापि तन मे बरूहि पितामह

saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥ paraṃ mòkṣasya yaca cāpi tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोडन्यस्तथा भवेत् विद्यतेक्षरभावत्वादपरं परमव्ययम्

English

[Yudhishthira said:] "How does this self renounce, and how is one who has renounced his self; and what is the highest of liberation: tell me that, grandsire."

अध्याय 12

श्लोक 308.3

[भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम जनकस्य च संवादं सुलभायाश च भारत

[bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

कारणं तु प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं तु ज्ञानतः

English

[Bhishma said:] "Here too they cite this ancient tale, the dialogue of Janaka and Sulabha, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 308.4

संन्यासफलिकः कश चिद बभूव नृपतिः पुरा मैथिलॊ जनकॊ नाम धर्मध्वज इति शरुतः

saṃnyāsaphalikaḥ kaśa cida babhūva nṛpatiḥ purā maithilò janakò nāma dharmadhvaja iti śarutaḥ

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार मैं भी आजतक यहाँ इस प्राकृत शरीरका ही अनुसरण करता रहा मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम्

English

There was once a king whose fruit was renunciation, Janaka of Mithila, known as Dharmadhvaja.

अध्याय 12

श्लोक 308.5

स वेदे मॊक्षशास्त्रे च सवे च शास्त्रे कृतागमः इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधाम इमाम

sa vede mòkṣaśāstre ca save ca śāstre kṛtāgamaḥ indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāma imāma

हिन्दी अर्थ

अतीत होकर मैं निरामय परमात्माकी शरण लूँगा

English

Versed in the Veda, the shastra of liberation and his own shastra, he ruled this earth with his senses collected.

अध्याय 12

श्लोक 308.6

तस्य वेदविदः पराज्ञाः शरुत्वा तां सादु वृत्तताम लॊकेषु सपृहयन्त्य अन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर

tasya vedavidaḥ parājñāḥ śarutvā tāṃ sādu vṛttatāma lòkeṣu sapṛhayantya anye puruṣāḥ puruṣeśvara

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि वह अव्यक्त प्रकृतिको जानता है, इसलिये ऋषि-मुनि उसे “बुध्यमान' कहते हैं

English

Hearing of his good conduct, the wise who knew the Veda, lord of men, longed for it; other men in the worlds too.

अध्याय 12

श्लोक 308.7

अथ धर्मयुगे तस्मिन यॊगधर्मम अनुष्ठिता महीम अनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी

atha dharmayuge tasmina yògadharmama anuṣṭhitā mahīma anucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī

हिन्दी अर्थ

देता है और उसमें नित्य शुद्ध-बुद्ध ब्रह्मके लक्षण प्रकट हो जाते हैं

English

Then in that age of dharma, practising the dharma of yoga, a lone mendicant woman named Sulabha roamed the earth.

अध्याय 12

श्लोक 308.8

तया जगद इदं संवम अतन्त्या मिथिलेश्वरः तत्र तत्र शरुतॊ मॊक्षे कथ्यमानस तरिदन्दिभिः

tayā jagada idaṃ saṃvama atantyā mithileśvaraḥ tatra tatra śarutò mòkṣe kathyamānasa taridandibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उपदेश देना और अवश्य देना चाहिए--यह भी सुन लो क्रियावते च क्षमिणे हिताय

English

She, wandering this world, was told of the lord of Mithila here and there in liberation by those with three staffs.

अध्याय 12

श्लोक 308.9

सा सुसूक्ष्मां कथां शरुत्वा तथ्यं नेति ससंशया दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह

sā susūkṣmāṃ kathāṃ śarutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha

हिन्दी अर्थ

पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम्

English

Hearing a very subtle tale, doubtful whether true or not, she resolved to see Janaka.

अध्याय 12

श्लोक 308.10

ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि यॊगतः अबिभ्रद अनवद्याङ्गी रूपम अन्यद अनुत्तमम

tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yògataḥ abibhrada anavadyāṅgī rūpama anyada anuttamama

हिन्दी अर्थ

पज्चविंशतिमो योयं ज्ञानादेव प्रवर्तते उसकी प्राप्ति ज्ञानसे ही होती है

English

owes to one's deceased ancestors. Here Bhrigu says that by that act one gratifies the Creator. The idea is the same that forms the root of the command laid on the Jews,— Go and multiply.

अध्याय 12

श्लोक 308.11

चक्षुर निमेष मात्रेण लघ्व अस्त्रगतिगामिनी विदेहानां पुरीं सुभ्रूर जगाम कमलेक्षणा

cakṣura nimeṣa mātreṇa laghva astragatigāminī videhānāṃ purīṃ subhrūra jagāma kamalekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

चिथड़े पहनकर रहता है

English

In the blink of an eye, fast as a light missile in flight, the fair-browed, lotus-eyed woman went to the city of the Videhas.

अध्याय 12

श्लोक 308.12

सा पराप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम

sā parāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulāma bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvarama

हिन्दी अर्थ

एवमेषो5सकृत्पूर्व क्रीडार्थमभिमन्यते एवमेतां विकुर्वाण: सर्गप्रलयधर्मिणीम्

English

Reaching lovely Mithila, crowded with prosperous people, under the pretext of begging alms she saw the lord of Mithila.

अध्याय 12

श्लोक 308.13

राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस तथा केयं कस्य कुतॊ वेति बभूवागत विस्मयः

rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapusa tathā keyaṃ kasya kutò veti babhūvāgata vismayaḥ

हिन्दी अर्थ

इन सबको प्राकृत समझो

English

The king, seeing her great delicacy and form, wondered, "Who is she, whose, or whence?" and was astonished.

अध्याय 12

श्लोक 308.14

ततॊ ऽसयाः सवागतं कृत्वा वयादिश्य च वरासनम पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्य अतर्पयत

tatò 'sayāḥ savāgataṃ kṛtvā vayādiśya ca varāsanama pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpya atarpayata

हिन्दी अर्थ

विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धाशुद्धनिषेवणात् अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोप्यबुद्धतां ब्रजेत्

English

Then he made her welcome, offered her an excellent seat, honoured her with water for her feet, and satisfied her with excellent food.

अध्याय 12

श्लोक 308.15

अथ भुक्तवती परीता राजानं मन्त्रिभिर वृतम सर्वभाष्यविदां मध्ये चॊदयाम आस भिक्षुकी

atha bhuktavatī parītā rājānaṃ mantribhira vṛtama sarvabhāṣyavidāṃ madhye còdayāma āsa bhikṣukī

हिन्दी अर्थ

नहीं समझता, उसका वह याद रखना व्यर्थ है

English

Then, having eaten and pleased, the mendicant spurred the king, surrounded by ministers, among the knowers of all commentaries.

अध्याय 12

श्लोक 308.16

सुलभा तव अस्य धर्मेषु मुक्तॊ नेति ससंशया सत्त्वं सत्त्वेन यॊगज्ञा परविवेश महीपते

sulabhā tava asya dharmeṣu muktò neti sasaṃśayā sattvaṃ sattvena yògajñā paraviveśa mahīpate

हिन्दी अर्थ

तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिन: तदा स गुणहान्यै त॑ परमेवानुपश्यति

English

Sulabha, doubtful whether he was freed in his dharmas, joined by goodness, a knower of yoga, entered his sattva with sattva, lord of the earth.

अध्याय 12

श्लोक 308.17

नेत्राभ्यां नेत्रयॊर अस्य रश्मीन संयॊज्य रश्मिभिः सा सम संचॊदयिष्यन्तम्यॊग बन्धैर बबन्ध ह

netrābhyāṃ netrayòra asya raśmīna saṃyòjya raśmibhiḥ sā sama saṃcòdayiṣyantamyòga bandhaira babandha ha

हिन्दी अर्थ

प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा

English

Joining the rays of her eyes with the rays of his eyes, she bound him as he was about to speak with the bonds of yoga.

अध्याय 12

श्लोक 308.18

जनकॊ ऽपय उत्स्मयन राजा भावम अस्या विशेषयन परतिजग्राह भावेन भावम अस्या नृपॊत्तमः

janakò 'paya utsmayana rājā bhāvama asyā viśeṣayana paratijagrāha bhāvena bhāvama asyā nṛpòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

करता हूँ; यह विचारप्रधान दर्शन है तस्मान्महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम

English

Janaka the king, smiling, distinguishing her state, the best of kings received her state with his own.

अध्याय 12

श्लोक 308.19

तद एकस्मिन्न अधिष्ठाने संवादः शरूयताम अयम छत्त्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश च तरिदण्डके

tada ekasminna adhiṣṭhāne saṃvādaḥ śarūyatāma ayama chattrādiṣu vimuktasya muktāyāśa ca taridaṇḍake

हिन्दी अर्थ

सांख्या: सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्व: पडचविंशक:

English

Let this dialogue be heard, in one place: the freed from parasol and the like, and the freed woman with the triple staff.

अध्याय 12

श्लोक 308.20

भगवत्याः कव चर्येयं कृता कव च गमिष्यसि कस्य च तवं कुतॊ वेति पप्रच्छैनां महीपतिः

bhagavatyāḥ kava caryeyaṃ kṛtā kava ca gamiṣyasi kasya ca tavaṃ kutò veti papracchaināṃ mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ते व्यक्त प्रतिपद्यन्ते पुन: पुनररिंदम

English

"Blessed lady, where has this conduct been done, and where will you go? Whose are you, or whence?" the lord of the earth asked her.

अध्याय 12

श्लोक 308.21

शरुते वयसि जातौ च सद्भावॊ नाधिगम्यते एष्व अर्थेषूत्तरं तस्मात परवेद्यं तः समागमे

śarute vayasi jātau ca sadbhāvò nādhigamyate eṣva artheṣūttaraṃ tasmāta paravedyaṃ taḥ samāgame

हिन्दी अर्थ

नहीं होती। ऐसे लोगोंको बारंबार शरीर धारण करना पड़ता है व्यक्ती भूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिन:

English

"In learning, in age, in birth, good being is not found; in these matters I should be told the answer at this meeting.

अध्याय 12

श्लोक 308.22

छत्त्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः स तवां संमन्तुम इच्छामि माहार्हासि मता हि मे

chattrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥ sa tavāṃ saṃmantuma icchāmi māhārhāsi matā hi me

हिन्दी अर्थ

य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते

English

Know me wholly freed in the particulars such as the parasol; I wish to consult you; you ought not to be disregarded, for you are esteemed by me.

अध्याय 12

श्लोक 308.23

यस्माच चैतन मया पराप्तं जञानं वैशेषिकं पुरा यस्य नान्यः परवक्तास्ति मॊक्षे तम अपि मे शृणु

yasmāca caitana mayā parāptaṃ jañānaṃ vaiśeṣikaṃ purā yasya nānyaḥ paravaktāsti mòkṣe tama api me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

विद्याविद्ये व्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वश: सर्गप्रलयनिर्मुक्तां विद्यां वै पडचविंशक:

English

Hear also about him by whom I obtained this special knowledge long ago, of whom there is no other speaker on liberation:

अध्याय 12

श्लोक 308.24

पाराशर्यस गॊत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः भिक्षॊः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः

pārāśaryasa gòtrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ bhikṣòḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसीको विद्या कहते हैं

English

I am the highly esteemed pupil of the aged, great-souled mendicant Panchashikha, of the line of Parashara.

अध्याय 12

श्लोक 308.25

सांख्यज्ञाने तथा यॊगे महीपाल विधौ तथा तरिविधे मॊक्षधर्मे ऽसमिन गताध्वा छिन्नसंशयः

sāṃkhyajñāne tathā yòge mahīpāla vidhau tathā tarividhe mòkṣadharme 'samina gatādhvā chinnasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्याभिनिदर्शनम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्

English

In Sankhya knowledge and yoga, lord of the earth, and in the threefold rule of the dharma of liberation I have gone the way and cut my doubts.

अध्याय 12

श्लोक 308.26

स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन वार्षिकांश चतुरॊ मासान पुरा मयि सुखॊषितः

sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajana vārṣikāṃśa caturò māsāna purā mayi sukhòṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मन्द्रियोंसे ज्ञानेन्द्रियाँ श्रेष्ठ हैं और ज्ञानेन्द्रियोंकी विद्या पज्चमहाभूत हैं

English

Roaming here by the path seen in scripture, he once lived happily with me for the four months of the rains."

अध्याय 12

श्लोक 308.27

तेनाहं सांक्य मुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः शरावितस तरिविधं मॊक्षं न च राज्याद विचालिथ

tenāhaṃ sāṃkya mukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ śarāvitasa tarividhaṃ mòkṣaṃ na ca rājyāda vicālitha

हिन्दी अर्थ

मनस: पज्च भूतानि विद्या इत्यभिचक्षते अहड्कारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर

English

"By him, the chief of Sankhyas, who saw the truth well, I was taught threefold liberation, and I did not stray from the kingdom.

अध्याय 12

श्लोक 308.28

सॊ ऽहं ताम अखिलां वृत्तिं तरिविधां मॊक्षसंहिताम मुक्तरागश चराम्य एकः पदे परमके सथितः

sò 'haṃ tāma akhilāṃ vṛttiṃ tarividhāṃ mòkṣasaṃhitāma muktarāgaśa carāmya ekaḥ pade paramake sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्व॒ परम: स्मृत:

English

I, with that whole threefold livelihood joined with liberation, roam alone, free of attachment, standing in the supreme state.

अध्याय 12

श्लोक 308.29

वैराग्यं पुनर एतस्य मॊक्षस्य परमॊ विधिः जञानाद एव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते

vairāgyaṃ punara etasya mòkṣasya paramò vidhiḥ jañānāda eva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate

हिन्दी अर्थ

विद्या जानने योग्य है। इसीको ज्ञानकी परम विधि कहते हैं प्रकृतिकी परम विद्या बताया गया है। राजन! वही सम्पूर्ण ज्ञानका सर्वरूप ज्ञेय है

English

Detachment is the supreme rule of this liberation; and detachment arises from knowledge alone, by which one is freed.

अध्याय 12

श्लोक 308.30

जञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन पराप्यते महत महद दवन्द्वप्रमॊक्षाय सा सिद्धिर या वयॊ ऽतिगा

jañānena kurute yatnaṃ yatnena parāpyate mahata mahada davandvapramòkṣāya sā siddhira yā vayò 'tigā

हिन्दी अर्थ

तदेतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुन: पुन: अधिष्ठानात् क्षेत्रमाहुरेतत्तत् पजचविंशकम्

English

By knowledge one makes effort; by effort the great is gained; that success which goes beyond the span of life is for release from the great pairs.

अध्याय 12

श्लोक 308.31

सेयं परमिका बुद्धिः पराप्ता निर्द्वन्द्वता मया इहैव गतमॊहेन चरता मुक्तसङ्गिना

seyaṃ paramikā buddhiḥ parāptā nirdvandvatā mayā ihaiva gatamòhena caratā muktasaṅginā

हिन्दी अर्थ

एक-दूसरेका अधिष्ठान होनेके कारण पुरुषको भी क्षेत्र कहते हैं

English

This supreme understanding of freedom from the pairs I have gained right here, with delusion gone, moving about with attachments released.

अध्याय 12

श्लोक 308.32

यथा कषेत्रं मृदू भूतम अद्भिर आप्लावितं तथा जनयत्य अङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत पुनर्भवम

yathā kaṣetraṃ mṛdū bhūtama adbhira āplāvitaṃ tathā janayatya aṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvata punarbhavama

हिन्दी अर्थ

तदा सह गुणैस्तैस्तु पजचविंशो विलीयते क्षेत्रज्ञीडपि यदा तात तरक्षेत्रे सम्प्रलीयते

English

As a field softened and flooded with water brings forth a sprout, so the action of men brings forth rebirth.

अध्याय 12

श्लोक 308.33

यथा चॊत्तापितं बीजं कपाले यत्र यत्र वा पराप्याप्य अङ्कुर हेतुत्वम अबीजत्वान न जायते

yathā còttāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra yatra vā parāpyāpya aṅkura hetutvama abījatvāna na jāyate

हिन्दी अर्थ

उसका भी पृथक् अस्तित्व नहीं रहता

English

And as seed that has been roasted in a pot, wherever it is, does not sprout, since it is seedless, though reaching the condition of a cause of sprouting,

अध्याय 12

श्लोक 308.34

तद्वद भगवता तेन शिखा परॊक्तेन भिक्षुणा जञानं कृतम अबीजं मे विषयेषु न जायते

tadvada bhagavatā tena śikhā paròktena bhikṣuṇā jañānaṃ kṛtama abījaṃ me viṣayeṣu na jāyate

हिन्दी अर्थ

निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् भी गुणोंमें प्रवृत्त न होनेके कारण निर्गुण (गुणातीत) हो जाता है

English

so by the blessed mendicant Shikha's teaching, knowledge made seedless in me does not sprout in objects.

अध्याय 12

श्लोक 308.35

नाभिषज्जति कस्मिंश चिन नानर्थे न परिग्रहे नाभिरज्यति चैतेषु वयर्थत्वाद रागदॊषयॊः

nābhiṣajjati kasmiṃśa cina nānarthe na parigrahe nābhirajyati caiteṣu vayarthatvāda rāgadòṣayòḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम

English

I am not attached to anything, nor to any harm or possession; I am not drawn to these, since attachment and fault are useless.

अध्याय 12

श्लोक 308.36

यश च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत सव्यं वास्या च यस तक्षेत समाव एताव उभौ मम

yaśa ca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayeta savyaṃ vāsyā ca yasa takṣeta samāva etāva ubhau mama

हिन्दी अर्थ

वह स्वभावसे ही निर्गुण है--यह हमने सुन रखा है प्रकृतिके सगुणत्वको और अपने निर्गुणत्वको यथार्थ समझ लेता है

English

One who would anoint my right arm with sandal and one who would cut my left with an adze are both equal to me.

अध्याय 12

श्लोक 308.37

सुखी सॊ ऽहम अवाप्तार्थः समलॊक्षाश्म काञ्चनः मुक्तसङ्गः सथितॊ राज्ये विशिष्टॊ ऽनयैस तरिदन्दिभिः

sukhī sò 'hama avāptārthaḥ samalòkṣāśma kāñcanaḥ muktasaṅgaḥ sathitò rājye viśiṣṭò 'nayaisa taridandibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यो5हमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्

English

Happy am I, my aim attained, clod, stone and gold alike; freed from attachment, I stand in the kingdom, distinguished from other wearers of the triple staff.

अध्याय 12

श्लोक 308.38

मॊक्षे हि तरिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर महर्षिभिः जञानं लॊकॊत्तरं यच च सर्वत्यागश च कर्मणाम

mòkṣe hi tarividhā niṣṭhā dṛṣṭā pūrvaira maharṣibhiḥ jañānaṃ lòkòttaraṃ yaca ca sarvatyāgaśa ca karmaṇāma

हिन्दी अर्थ

भिन्न है, तब वह प्रकृतिसे रहित हो जानेसे अपने शुद्ध स्वरूपमें स्थित होता है पश्यते च परं पश्यं तदा पश्यन्न संत्यजेत्

English

In liberation threefold steadfastness has been seen by earlier great sages: knowledge above the world, and renunciation of all actions.

अध्याय 12

श्लोक 308.39

जञाननिष्ठां वदन्त्य एके मॊक्षशास्त्रविदॊ जनाः कर्म निष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः

jañānaniṣṭhāṃ vadantya eke mòkṣaśāstravidò janāḥ karma niṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यो जाल॑ ह्ुविज्ञानादनुवर्तितवानिह

English

Some who know the shastra of liberation speak of steadfastness in knowledge; others, the ascetics who see the subtle, of steadfastness in action.

अध्याय 12

श्लोक 308.40

परहायॊभयम अप्य एतज जञानं कर्म च केवलम तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना

parahāyòbhayama apya etaja jañānaṃ karma ca kevalama tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

अनुवर्तितवान् मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्

English

Leaving both, knowledge and action, alone: this third steadfastness was declared by that great soul.

अध्याय 12

श्लोक 308.41

यमे च नियमे चैव दवेषे कामे परिग्रहे माने दम्भे तथा सनेहे सदृशास ते कुटुम्बिभिः

yame ca niyame caiva daveṣe kāme parigrahe māne dambhe tathā sanehe sadṛśāsa te kuṭumbibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मोहवश एक शरीरसे दूसरे शरीरका अनुसरण करता रहा साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्

English

In restraint, in rule, in aversion, in desire, in possessions, in pride, in hypocrisy and in affection, they are the same as householders.

अध्याय 12

श्लोक 308.42

तरिदण्डादिषु यद्य अस्ति मॊक्षॊ जञानेन केन चित छत्त्रादिषु कथं न सयात तुल्यहेतौ परिग्रहे

taridaṇḍādiṣu yadya asti mòkṣò jañānena kena cita chattrādiṣu kathaṃ na sayāta tulyahetau parigrahe

हिन्दी अर्थ

अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा

English

If there is liberation by some knowledge in the triple staff and the like, why not in the parasol and the like, when the cause of possession is the same?

अध्याय 12

श्लोक 308.43

येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्य चित तत तद आलम्बते दरव्यं सर्वः सवे सवे परिग्रहे

yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasya cita tata tada ālambate daravyaṃ sarvaḥ save save parigrahe

हिन्दी अर्थ

समयतक इस आसक्तिमयी जड प्रकृतिके साथ रमता रहा मैं कैसे रह सकता हूँ?

English

For whatever reason someone has a purpose, he relies on that thing; everyone has his own possessions.

अध्याय 12

श्लोक 308.44

दॊषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यॊ वरजत्य आश्रमान्तरम उत्सृजन परिगृह्नंश च सॊ ऽपि सङ्गान न मुच्यते

dòṣadarśī tu gārhasthye yò varajatya āśramāntarama utsṛjana parigṛhnaṃśa ca sò 'pi saṅgāna na mucyate

हिन्दी अर्थ

गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे

English

One who, seeing fault in the household life, goes to another stage, giving up and taking, is not freed from attachment either.

अध्याय 12

श्लोक 308.45

आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन केतुना

ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmani rājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena ketunā

हिन्दी अर्थ

यो5हमत्राभवं सक्त: पराड्मुखमुपस्थित: विमुख होकर इसमें आसक्त हुआ स्थित रहा

English

In rulership, equal, of the nature of restraint and favour, by what mark are royal sages, mendicants and teachers freed?

अध्याय 12

श्लोक 308.46

अथ सत्याधिपत्ये ऽपि जञानेनैवेह केवलम मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके सथितः

atha satyādhipatye 'pi jañānenaiveha kevalama mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षित:

English

Or if, in true lordship, one is freed by knowledge alone, why are they not freed, standing in the supreme state?

अध्याय 12

श्लोक 308.47

कासाय धारणं मौन्द्यं तरिविष्टब्धः कमन्दलुः लिङ्गान्य अत्यर्थम एतानि न मॊक्षायेति मे मतिः

kāsāya dhāraṇaṃ maundyaṃ tariviṣṭabdhaḥ kamandaluḥ liṅgānya atyarthama etāni na mòkṣāyeti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

निर्ममस्य ममत्वेन कि कृतं तासु तासु च न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मया

English

Wearing ochre, shaven head, the triple staff, the water-pot: these marks are excessive; they are not for liberation: so I hold.

अध्याय 12

श्लोक 308.48

यदि सत्य अपि लिङ्गे ऽसमिञ जञानम एवात्र कारणम निर्मॊक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम

yadi satya api liṅge 'samiña jañānama evātra kāraṇama nirmòkṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakama

हिन्दी अर्थ

इदानीमेष बुद्धो5स्मि निर्ममो निरहंकृत:

English

If, with this mark present, knowledge alone is the cause here for release from sorrow, then the mark alone is useless.

अध्याय 12

श्लोक 308.49

अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः किं तद एवार्थसामान्य छत्त्रादिषु न लक्ष्यते

atha vā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ kiṃ tada evārthasāmānya chattrādiṣu na lakṣyate

हिन्दी अर्थ

मैं सावधान हो गया हूँ, इसलिये ममता और अहंकारसे रहित हो गया हूँ अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्

English

Or, if one's mind is set on the mark seeing the loosening of sorrow, why is that same common purpose not seen in the parasol and the rest?

अध्याय 12

श्लोक 308.50

आकिंचन्ये च मॊक्षॊ ऽसति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर जञानेन मुच्यते

ākiṃcanye ca mòkṣò 'sati kaiṃcanye nāsti bandhanama kaiṃcanye cetare caiva jantura jañānena mucyate

हिन्दी अर्थ

क्षेमं मम सहानेन नैकत्वमनया सह अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्

English

In having nothing there is liberation; in having something there is no bondage; a creature is freed by knowledge, whether having something or not.

अध्याय 12

श्लोक 308.51

तस्माद धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे बन्धनायतनेष्व एषु विद्ध्य अबन्धे पदे सथितम

tasmāda dharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe bandhanāyataneṣva eṣu viddhya abandhe pade sathitama

हिन्दी अर्थ

निर्गुणं प्रथमं दृष्टवा तादृगू भवति मैथिल

English

Therefore in dharma, wealth and desire, and in the possession of a kingdom, these seats of bondage, know me standing in the unbound state.

अध्याय 12

श्लोक 308.52

राज्यैश्वर्यमयः पाशः सनेहायतन बन्धनः मॊक्षाश्म निशितेनेह छिन्नस तयागासिना मया

rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ sanehāyatana bandhanaḥ mòkṣāśma niśiteneha chinnasa tayāgāsinā mayā

हिन्दी अर्थ

मयेह ज्ञानसम्पन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात् प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्

English

The snare made of royal lordship, whose bond is the seat of affection, has been cut by me here with the sharp sword of renunciation on the stone of liberation.

अध्याय 12

श्लोक 308.53

सॊ ऽहम एवंगतॊ मुक्तॊ जातास्थस तवयि भिक्षुकि अयथार्थॊ हि ते वर्णॊ वक्ष्यामि शृणु तन मम

sò 'hama evaṃgatò muktò jātāsthasa tavayi bhikṣuki ayathārthò hi te varṇò vakṣyāmi śṛṇu tana mama

हिन्दी अर्थ

यदेव शास्त्र सांख्योक्ते योगदर्शनमेव ततू

English

Such, I am freed, mendicant, having found faith in you; your colour is not real; I shall tell; hear it.

अध्याय 12

श्लोक 308.54

सौकुमार्यं तथारूपं वपुर अग्र्यं तथा वयः तवैतानि समस्तानि नियमश चेति संशयः

saukumāryaṃ tathārūpaṃ vapura agryaṃ tathā vayaḥ tavaitāni samastāni niyamaśa ceti saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया उसका तुम्हारे निकट स्पष्टरूपसे वर्णन किया है

English

Your delicacy, such form, excellent body and age: all these are yours, and your rule is in doubt.

अध्याय 12

श्लोक 308.55

यच चाप्य अननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम मुक्तॊ ऽयं सयान न वेत्य अस्माद धर्षितॊ मत्परिग्रहः

yaca cāpya ananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitama muktò 'yaṃ sayāna na vetya asmāda dharṣitò matparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

अम्मिंश् शास्त्रे योगानां पुनर्वेदे पुरः:सर:

English

And your conduct, not befitting this mark: 'Is he freed or not?' By this my possession has been violated.

अध्याय 12

श्लोक 308.56

न च कामसमायुक्ते मुक्ते ऽपय अस्ति तरिदण्डकम न रक्ष्यते तवया चेदं न मुक्तस्यास्ति गॊपना

na ca kāmasamāyukte mukte 'paya asti taridaṇḍakama na rakṣyate tavayā cedaṃ na muktasyāsti gòpanā

हिन्दी अर्थ

सांख्यानां तु परं तत्त्व यथावदनुवर्णितम् दो चेतन माने गये हैं

English

For one who is freed and joined with desire there is no triple staff; this is not guarded by you; the freed one has no guarding.

अध्याय 12

श्लोक 308.57

मत पक्षसंश्रयाच चायं शृणु यस ते वयतिक्रमः आश्रयन्त्याः सवभावेन मम पूर्वपरिग्रहम

mata pakṣasaṃśrayāca cāyaṃ śṛṇu yasa te vayatikramaḥ āśrayantyāḥ savabhāvena mama pūrvaparigrahama

हिन्दी अर्थ

आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते

English

And from resorting to my side, hear what your transgression is, who by nature resort to my earlier possession:

अध्याय 12

श्लोक 308.58

परवेशस ते कृतः केन मम रास्त्रे पुरे तथा कस्य वा संनिसर्गात तवं परविष्टा हृदयं मम

paraveśasa te kṛtaḥ kena mama rāstre pure tathā kasya vā saṃnisargāta tavaṃ paraviṣṭā hṛdayaṃ mama

हिन्दी अर्थ

करके उन रूपोंको सत्य मानकर देखता रहता है गुणान् धारयते होष सृजत्याक्षिपते तदा

English

By whom was entry made by you into my kingdom and city, or by whose permission did you enter my heart?

अध्याय 12

श्लोक 308.59

वर्णप्रवर मुख्यासि बराह्मणी कषत्रियॊ हय अहम नावयॊर एकयॊगॊ ऽसति मा कृथा वर्णसंकरम

varṇapravara mukhyāsi barāhmaṇī kaṣatriyò haya ahama nāvayòra ekayògò 'sati mā kṛthā varṇasaṃkarama

हिन्दी अर्थ

लेकर रचना और संहार किया करता है

English

You are the chief of the best class, a brahmana; I am a kshatriya; there is no union of the two; do not make a mixing of classes.

अध्याय 12

श्लोक 308.60

वर्तसे मॊक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये तव अहम आश्रमे अयं चापि सुकस्तस ते दवितीयॊ ऽऽशरमसंकरः

vartase mòkṣadharmeṣu gārhasthye tava ahama āśrame ayaṃ cāpi sukastasa te davitīyò ''śaramasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

कदाचित्् त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम्

English

You live in the dharmas of liberation, while I am in the householder's stage; and this is a second mixing of stages, quite clear.

अध्याय 12

श्लोक 308.61

सगॊत्रां वासगॊत्रां वा न वेद तवां न वेत्थ माम सगॊत्रम आविशन्त्यास ते तृतीयॊ गॊत्र संकरः

sagòtrāṃ vāsagòtrāṃ vā na veda tavāṃ na vettha māma sagòtrama āviśantyāsa te tṛtīyò gòtra saṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम् अविकारी जीवात्माको लोग "मूढ़” कह दिया करते हैं

English

Of the same lineage or different, you do not know me, I do not know you; for you entering one of the same lineage is a third mixing of lineage.

अध्याय 12

श्लोक 308.62

अथ जीवति ते भर्ता परॊषितॊ ऽपय अथ वा कव चित अगम्या परभार्येति चतुर्थॊ धर्मसंकरः

atha jīvati te bhartā paròṣitò 'paya atha vā kava cita agamyā parabhāryeti caturthò dharmasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते

English

Or if your husband is alive, or away somewhere, a wife of another is unapproachable: the fourth mixing of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 308.63

सा तवम एतान्य अकार्याणि कार्यापेक्षा वयवस्यसि अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्या जञानेन वा पुनः

sā tavama etānya akāryāṇi kāryāpekṣā vayavasyasi avijñānena vā yuktā mithyā jañānena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

सतुतंपज्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते वस्तुओंमें स्वभावसे ही व्याप्त है; अतः वह सबको जानता है

English

You, such, resolve these unfit acts, intent on some purpose, whether joined with ignorance or false knowledge.

अध्याय 12

श्लोक 308.64

अथ वापि सवतन्त्रास्ति सवदॊषेणेह केन चित यदि किं चिच छरुतं ते ऽसि सर्वं कृतम अनर्थकम

atha vāpi savatantrāsti savadòṣeṇeha kena cita yadi kiṃ cica charutaṃ te 'si sarvaṃ kṛtama anarthakama

हिन्दी अर्थ

बुध्यमानो यदा55त्मानमन्यो5हमिति मन्यते

English

Or if you are independent, then by some fault of yours; if you have heard anything, all is done in vain.

अध्याय 12

श्लोक 308.65

इदम अन्यत तृतीयं ते भावस्पर्श विघातकम दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं परवक्तव्यं परकाशितम

idama anyata tṛtīyaṃ te bhāvasparśa vighātakama duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ paravaktavyaṃ parakāśitama

हिन्दी अर्थ

भिन्न मानता है, तब यह प्रकृतिका अधिपति हो जाता है बुध्यते च परां बुद्धि विशुद्धाममलां यदा

English

This is another, third thing in you, destroyer of the touch of feeling: the mark of a spoiled one is seen; it has been declared and revealed.

अध्याय 12

श्लोक 308.66

न मय्य एवाभिसंधिस ते जयैषिण्या जये कृतः येयं मत्परिषत कृत्स्ना जेतुम इच्छसि ताम अपि

na mayya evābhisaṃdhisa te jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ yeyaṃ matpariṣata kṛtsnā jetuma icchasi tāma api

हिन्दी अर्थ

ततस्त्यजति सोड्व्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै

English

Your purpose is not in me alone; wishing victory in victory, you wish to conquer this whole assembly of mine too.

अध्याय 12

श्लोक 308.67

तथा हय एवं पुनश च तवं दृष्टिं सवां परतिमुञ्चसि मत पक्षप्रतिघाताय सवपक्षॊद्भावनाय च

tathā haya evaṃ punaśa ca tavaṃ dṛṣṭiṃ savāṃ paratimuñcasi mata pakṣapratighātāya savapakṣòdbhāvanāya ca

हिन्दी अर्थ

ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् एतत् तु तत्त्वमित्याहुर्निस्तत््वमजरामरम्

English

Thus indeed you again press your own view, to defeat my side and to set up your own side.

अध्याय 12

श्लोक 308.68

सा सवेनामर्षजेन तवम ऋद्धिमॊहेन मॊहिता भूयः सृजसि यॊगास्त्रं विषामृतम इवैकधा

sā savenāmarṣajena tavama ṛddhimòhena mòhitā bhūyaḥ sṛjasi yògāstraṃ viṣāmṛtama ivaikadhā

हिन्दी अर्थ

तत्त्वोंसे अतीत तथा जरा-मरणसे रहित है

English

You, bewildered by impatience of your own and the delusion of prosperity, again create the weapon of yoga, like poison and nectar in one.

अध्याय 12

श्लोक 308.69

इच्छतॊर हि दवयॊर लाभः सत्रीपुंसॊर अमृतॊपमः अलाभश चाप्य अरक्तस्य सॊ ऽतर दॊषॊ विषॊपमः

icchatòra hi davayòra lābhaḥ satrīpuṃsòra amṛtòpamaḥ alābhaśa cāpya araktasya sò 'tara dòṣò viṣòpamaḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चविंशति तत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिण: एष मुज्चति तच््व॑ हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम्

English

For two who wish it, the union of woman and man is like nectar; and non-union for the unattached, there the fault is like poison.

अध्याय 12

श्लोक 308.70

मा सप्रक्षीः सधु जानीस्व सवशास्त्रम अनुपालय कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तॊ नेति तवया मम एतत सर्वं परतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम

mā saprakṣīḥ sadhu jānīsva savaśāstrama anupālaya kṛteyaṃ hi vijijñāsā muktò neti tavayā mama etata sarvaṃ paraticchannaṃ mayi nārhasi gūhituma

हिन्दी अर्थ

केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् एतन्नानात्वमित्युक्त सांख्यश्रुतिनिदर्शनात्

English

Do not question, know it well, keep to your own shastra; this inquiry 'is he freed or not' was made by you for me; all this you ought not to hide from me.

अध्याय 12

श्लोक 308.71

सा यदि तवं सवकार्येण यद्य अन्यस्य महीपतेः तत्त्वं सत्त्र परतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम

sā yadi tavaṃ savakāryeṇa yadya anyasya mahīpateḥ tattvaṃ sattra paraticchannā mayi nārhasi gūhituma

हिन्दी अर्थ

श्रुतियोंद्वारा दिग्दर्शन कराया गया है

English

If you, for your own business, or for another king, are hiding your truth in a disguise, you ought not to hide it from me.

अध्याय 12

श्लोक 308.72

न राजानं मृषा गच्छेन न दविजातिं कथंचनन न सत्रियं सत्री गुणॊपेतां हन्युर हय एते मृषा गताः

na rājānaṃ mṛṣā gacchena na davijātiṃ kathaṃcanana na satriyaṃ satrī guṇòpetāṃ hanyura haya ete mṛṣā gatāḥ

हिन्दी अर्थ

विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद् विबुद्धाते एष हाप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्न॒ तेडनघ

English

One should not go falsely to a king, nor in any way to a twice-born, nor to a woman endowed with womanly virtues; those who go falsely are killed.

अध्याय 12

श्लोक 308.73

राज्ञां हि बलम ऐश्वर्यं बरह्म बरह्मविदां बलम रूपयौवन सौभाग्यं सत्रीणां बलम अनुत्तमम

rājñāṃ hi balama aiśvaryaṃ barahma barahmavidāṃ balama rūpayauvana saubhāgyaṃ satrīṇāṃ balama anuttamama

हिन्दी अर्थ

नानात्वैकत्वमेतावद् द्रष्टव्यं शास्त्रदर्शनात्

English

For kings, lordship is their strength; for knowers of Brahman, Brahman; for women, beauty, youth and good fortune are the highest strength.

अध्याय 12

श्लोक 308.74

अत एतैर बलैर एत बलिनः सवार्थम इच्छता आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय हय अनार्जवम

ata etaira balaira eta balinaḥ savārthama icchatā ārjavenābhigantavyā vināśāya haya anārjavama

हिन्दी अर्थ

मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंहितम्

English

Therefore, one wishing his own end should approach the strong with these strengths honestly; for dishonesty leads to destruction.

अध्याय 12

श्लोक 308.75

सा तवं जातिं शरुतं वृत्तं भावं परकृतिम आत्मनः कृत्यम आगमने चैव वक्तुम अर्हसि तत्त्वतः

sā tavaṃ jātiṃ śarutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ parakṛtima ātmanaḥ kṛtyama āgamane caiva vaktuma arhasi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात्

English

You ought to tell truly your birth, learning, conduct, feeling, your nature, and the business of your coming."

अध्याय 12

श्लोक 308.76

इत्य एतैर असुखैर वाक्यैर अयुक्तैर असमञ्जसैः परत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न वयकम्पत

itya etaira asukhaira vākyaira ayuktaira asamañjasaiḥ paratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vayakampata

हिन्दी अर्थ

परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ

English

Thus addressed by the king with these disagreeable, unfitting and incoherent words, Sulabha did not tremble.

अध्याय 12

श्लोक 308.77

उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ततश चारुतरं वाक्यं परचक्रामाथ भासितुम

uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā tataśa cārutaraṃ vākyaṃ paracakrāmātha bhāsituma

हिन्दी अर्थ

सनातन ब्रह्म विशुद्धमाद्यम्

English

When the king had spoken, Sulabha of lovely appearance began to speak words yet more lovely.

अध्याय 12

श्लोक 308.78

नवभिर नवभिश चैव दॊषैर वाग्बुद्धिदूसनैः अपेतम उपपन्नार्थम अस्ता दशगुणान्वितम

navabhira navabhiśa caiva dòṣaira vāgbuddhidūsanaiḥ apetama upapannārthama astā daśaguṇānvitama

हिन्दी अर्थ

प्रबोधहेतो: प्रणतस्य शासनम् आया हो, वही इस उपदेशको सुननेका अधिकारी है

English

Free of nine faults that spoil speech and intellect, and endowed with ten virtues, with fitting meaning:

अध्याय 12

श्लोक 308.79

सौक्ष्म्यं संख्या करमौ चॊभौ निर्नयः सप्रयॊजनः पञ्चैतान्य अर्थजातानि वाक्यम इत्य उच्यते नृप

saukṣmyaṃ saṃkhyā karamau còbhau nirnayaḥ saprayòjanaḥ pañcaitānya arthajātāni vākyama itya ucyate nṛpa

हिन्दी अर्थ

देयं तु देयं च निबोध यादृशे

English

subtlety, number, sequence, determination and purpose: these five kinds of meaning, king, are called speech.

अध्याय 12

श्लोक 308.80

एषाम एकैकशॊ ऽरथानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः

eṣāma ekaikaśò 'rathānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇama śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषको निस्संदेह इस परम उत्तम ज्ञानका उपदेश देना तुझे उचित है

English

Hear the good marks of each of these, subtlety and the rest, as they are being unfolded by words and by phrase.

अध्याय 12

श्लोक 308.81

जञानं जञेयेषु भिन्नेषु यथा भेदेन वर्तते तत्रातिशयिनी बुद्धिस तत सौक्ष्म्यम इति वर्तते

jañānaṃ jañeyeṣu bhinneṣu yathā bhedena vartate tatrātiśayinī buddhisa tata saukṣmyama iti vartate

हिन्दी अर्थ

ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्

English

When knowledge operates in differing knowables by difference, then the surpassing understanding is called subtlety.

अध्याय 12

श्लोक 308.82

दॊषाणां च गुणानां च परमाणं परैविभागशः कं चिद अर्थम अभिप्रेत्य सा संख्येत्य उपधार्यताम

dòṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca paramāṇaṃ paraivibhāgaśaḥ kaṃ cida arthama abhipretya sā saṃkhyetya upadhāryatāma

हिन्दी अर्थ

किया है। यह मोक्ष ज्ञानियोंका परम आश्रय है

English

The measure of faults and virtues by division, in view of some purpose, is to be taken as number.

अध्याय 12

श्लोक 308.83

इदं पूर्वम इदं पश्चाद वक्तव्यं यद विवक्षितम करमयॊगं तम अप्य आहुर वाक्यं वाक्यविदॊ जनाः

idaṃ pūrvama idaṃ paścāda vaktavyaṃ yada vivakṣitama karamayògaṃ tama apya āhura vākyaṃ vākyavidò janāḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात् नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोडजरामरम्

English

'This first, this afterward': what is to be said is intended; the knowers of speech call that order.

अध्याय 12

श्लोक 308.84

धर्मार्थकाममॊक्षेषु परतिज्ञाय विशेषतः इदं तद इति वाक्यान्ते परॊच्यते स विनिर्नयः

dharmārthakāmamòkṣeṣu paratijñāya viśeṣataḥ idaṃ tada iti vākyānte paròcyate sa vinirnayaḥ

हिन्दी अर्थ

जरा-मृत्युसे रहित परब्रह्म परमात्माको प्राप्त होता है

English

Having pledged specially regarding dharma, wealth, desire and liberation, at the end of the speech 'this is that' is said; that is determination.

अध्याय 12

श्लोक 308.85

इच्छा दवेषभवैर दुःखैः परकर्षॊ यत्र जायते तत्र या नृपते वृत्तिस तत परयॊजनम इष्यते

icchā daveṣabhavaira duḥkhaiḥ parakarṣò yatra jāyate tatra yā nṛpate vṛttisa tata parayòjanama iṣyate

हिन्दी अर्थ

था। जिसे यथार्थरूपसे तुम्हें भी बताया है वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदो5वाप्तवानिदम्

English

Where the highest degree of sorrows born of wish and aversion arises, the livelihood there, king, is held to be the purpose.

अध्याय 12

श्लोक 308.86

तान्य एतानि यथॊक्तानि सैक्ष्म्यादीनि जनाधिप एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय

tānya etāni yathòktāni saikṣmyādīni janādhipa ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya

हिन्दी अर्थ

मा शुच: कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत् परमं पदम्

English

Subtlety and the rest, as told, lord of the people, are joined in one meaning; hear my speech.

अध्याय 12

श्लोक 308.87

उपेतार्थम अभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव

upetārthama abhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikama nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava

हिन्दी अर्थ

विद्यते तु भयं तस्य यो नैतदू वेत्ति पार्थिव योनियोंमें जन्म-मरणके कष्टका अनुभव करता है

English

I shall speak to you the highest: joined with meaning, undivided in meaning, not turned aside, not excessive, not rough, not doubtful.

अध्याय 12

श्लोक 308.88

न गुर्व अक्षरसंबद्धं पराङ्मुख मुखं न च नानृतं न तरिवर्गेण विरुद्धं नाप्य असंक्षृतम

na gurva akṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukha mukhaṃ na ca nānṛtaṃ na tarivargeṇa viruddhaṃ nāpya asaṃkṣṛtama

हिन्दी अर्थ

यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात्

English

Not joined with heavy syllables, not facing away, not untrue, not opposed to the three aims, not uncollected,

अध्याय 12

श्लोक 308.89

न नयूनं कस्त शब्दं वा वयुत्क्रमाभिहितं न च न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणम अहेतुकम

na nayūnaṃ kasta śabdaṃ vā vayutkramābhihitaṃ na ca na śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇama ahetukama

हिन्दी अर्थ

वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भूगो: देखा; जो ब्राह्मणोंमें श्रेष्ठ एवं महर्षि भूगुके वंशधर थे

English

not deficient, not with a word misused, not said out of order, not with remainder, not by alternative, not causeless or reasonless.

अध्याय 12

श्लोक 308.90

कामात करॊधाद भयाल लॊभाद दैन्याद आनार्यकात तथा हरीतॊ ऽनुक्रॊशतॊ मानान न वक्ष्यामि कथं चन

kāmāta karòdhāda bhayāla lòbhāda dainyāda ānāryakāta tathā harītò 'nukròśatò mānāna na vakṣyāmi kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिन: और परलोकमें किस उपायसे कल्याण हो सकता है?

English

I shall not speak from desire, anger, fear, greed, dejection, ignobleness, shame, pity or pride in any way.

अध्याय 12

श्लोक 308.91

वक्ता शरॊता च वाक्यं च यदा तवाविकलं नृप समम एति विवक्षायां तदा सॊ ऽरथः परकाशते

vaktā śaròtā ca vākyaṃ ca yadā tavāvikalaṃ nṛpa samama eti vivakṣāyāṃ tadā sò 'rathaḥ parakāśate

हिन्दी अर्थ

निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वच:

English

When speaker, hearer and speech are perfect, king, meeting in the wish to speak, then the matter is revealed.

अध्याय 12

श्लोक 308.92

वक्तव्ये तु यदा वक्ता शरॊतारम अवमन्यते सवार्थम आह परार्थं वा तदा वाक्यं न रॊहति

vaktavye tu yadā vaktā śaròtārama avamanyate savārthama āha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na ròhati

हिन्दी अर्थ

कल्याणकारी वचन कहा भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्व यतेन्द्रिय:

English

But when the speaker, in what is to be said, despises the hearer and speaks for his own purpose or another's, speech does not take root.

अध्याय 12

श्लोक 308.93

अथ यः सवार्थम उत्सृज्य परार्थं पराह मानवः विशङ्का जायते तस्मिन वाक्यं तद अपि दॊषवत

atha yaḥ savārthama utsṛjya parārthaṃ parāha mānavaḥ viśaṅkā jāyate tasmina vākyaṃ tada api dòṣavata

हिन्दी अर्थ

आचरणोंसे दूर हट जाओ

English

And if a man, giving up his own purpose, speaks for another's purpose, suspicion arises in him; that speech too is faulty.

अध्याय 12

श्लोक 308.94

यस तु वक्ता दवयॊर अर्थम अविरुद्धं परभासते शरॊतुश चैवात्मनश चैव स वक्ता नेतरॊ नृप

yasa tu vaktā davayòra arthama aviruddhaṃ parabhāsate śaròtuśa caivātmanaśa caiva sa vaktā netarò nṛpa

हिन्दी अर्थ

धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ता: सचराचरा: प्राणियोंसहित तीनों लोक धर्मसे ही उत्पन्न हुए हैं

English

But the speaker who speaks a meaning not opposed to both the hearer and himself is the speaker, king, not another.

अध्याय 12

श्लोक 308.95

तदर्थवद इदं वाक्यम उपेतं वाक्यसंपदा अविक्षिप्त मना राजन्न एकाग्रः शरॊतुम अर्हसि

tadarthavada idaṃ vākyama upetaṃ vākyasaṃpadā avikṣipta manā rājanna ekāgraḥ śaròtuma arhasi

हिन्दी अर्थ

मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि

English

This speech, full of meaning and joined with the wealth of speech: hear it, king, with mind undistracted and one-pointed.

अध्याय 12

श्लोक 308.96

कासि कस्य कुतॊ वेति तवयाहम अभिचॊदिता तत्रॊत्तरम इदं वाक्यं राजन्न एकमनाः शृणु

kāsi kasya kutò veti tavayāhama abhicòditā tatròttarama idaṃ vākyaṃ rājanna ekamanāḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

तथा धर्मे परिचय: कर्तव्यस्तत्फलार्थिना धर्मका फल चाहनेवाले मनुष्यको भी धर्मका परिचय प्राप्त करना चाहिए

English

"Who are you, whose, whence?" I was asked by you; to that, king, hear this answer with one mind.

अध्याय 12

श्लोक 308.97

यथा जतु च काष्ठं च पांसवश चॊद बिन्दुभिः सुश्लिष्टानि तथा राजन परानिनाम इह संभवः

yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaśa còda bindubhiḥ suśliṣṭāni tathā rājana parānināma iha saṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम्

English

As lac and wood and dust stick well together with drops of water, so, king, is the origin of creatures here.

अध्याय 12

श्लोक 308.98

शब्दः सपर्शॊ रसॊ रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च पृथग आत्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतु काष्ठवत

śabdaḥ saparśò rasò rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca pṛthaga ātmā daśātmānaḥ saṃśliṣṭā jatu kāṣṭhavata

हिन्दी अर्थ

ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा सम्प्रधार्य गुणागुणान्

English

Sound, touch, taste, form, smell and the five senses, and the self separate, are ten selves, joined like lac and wood.

अध्याय 12

श्लोक 308.99

न चैषां चॊदना का चिद अस्तीत्य एष विनिश्चयः एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्य आत्मनि तथा परे

na caiṣāṃ còdanā kā cida astītya eṣa viniścayaḥ ekaikasyeha vijñānaṃ nāstya ātmani tathā pare

हिन्दी अर्थ

श्रद्धापूर्वक धर्मके पालनमें लग जाओ)

English

There is no urging among them: so it is settled; knowledge in each is not in the self, nor in the others.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।