Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 165/172 · श्लोक 331.1–332.26

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 331.1

[जनमेजय] बरह्मन सुमहद आख्यानं भवता परिकीर्तितम यच छरुत्वा मुनयः सर्वे विस्मयं परमं गताः

[janamejaya] barahmana sumahada ākhyānaṃ bhavatā parikīrtitama yaca charutvā munayaḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि मे श्रुतम्

English

continued engaged in recitation for a thousand celestial years. Restraining wrath, and always controlling self, he passed his time, firmly devoting himself to truth and freed from malice. Upon the completion of his observance by the intelligent Brahmana, Dharma, gratified with him, showed his person unto that regenerate individual.'

अध्याय 12

श्लोक 331.2

इदं शतसहस्राद धि भारताख्यान विस्तरात आमथ्य मतिमन्थेन जञानॊदधिम अनुत्तमम

idaṃ śatasahasrāda dhi bhāratākhyāna vistarāta āmathya matimanthena jañānòdadhima anuttamama

हिन्दी अर्थ

अंशवो यत् प्रकाशन्ते ममैते केशसंज्ञिता: एकयोनित्वाच्च परस्परमर्हन्तो लोकान् धारयन्त इति

English

"Time said, 'Thou hast won a high reward which is, indeed, commensurate with this course of recitation

अध्याय 12

श्लोक 331.3

नव नीतं यथा दध्नॊ मलयाच चन्दनं यथा आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्यॊ ऽमृतं यथा

nava nītaṃ yathā dadhnò malayāca candanaṃ yathā āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyò 'mṛtaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान् धारयति

English

[Janamejaya said:] Like butter from curds, sandalwood from Malaya, the Aranyaka from the Vedas, and nectar from herbs,

अध्याय 12

श्लोक 331.4

समुद्धृतम इदं बरह्मन कथामृतम अनुत्तमम तपॊ निधे तवयॊक्तं हि नारायण कथाश्रयम

samuddhṛtama idaṃ barahmana kathāmṛtama anuttamama tapò nidhe tavayòktaṃ hi nārāyaṇa kathāśrayama

हिन्दी अर्थ

हो जायगा।” वसिष्ठजीके वैसा शाप देनेसे हिरण्यकशिपु वधको प्राप्त हुआ वहीं जा रही हैं!

English

this excellent nectar of a story has been drawn out, Brahmana; you, a storehouse of austerity, have told it, with Narayana as its refuge.

अध्याय 12

श्लोक 331.5

स हीशॊ भगवान देवः सर्वभूतात्मभावनः अहॊ नारायणं तेजॊ दुर्दर्शं दविजसत्तम

sa hīśò bhagavāna devaḥ sarvabhūtātmabhāvanaḥ ahò nārāyaṇaṃ tejò durdarśaṃ davijasattama

हिन्दी अर्थ

तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पति: स्वं स्थानं प्रापपामास

English

He is indeed the lord, the blessed god, who makes himself the self of all beings. Ah, Narayana's splendour is hard to see, best of the twice-born,

अध्याय 12

श्लोक 331.6

यत्राविशन्ति कल्पान्ते सर्वे बरह्मादयः सुराः ऋषयश च सगन्धर्वा यच च किं चिच चराचरम न ततॊ ऽसति परं मन्ये पावनं दिवि चेह च

yatrāviśanti kalpānte sarve barahmādayaḥ surāḥ ṛṣayaśa ca sagandharvā yaca ca kiṃ cica carācarama na tatò 'sati paraṃ manye pāvanaṃ divi ceha ca

हिन्दी अर्थ

नामसे प्रसिद्ध हुए

English

into which at the end of the age all Brahma and the gods, the sages with the gandharvas, and whatever moves or stands enter. I think there is nothing higher or more purifying in heaven or here.

अध्याय 12

श्लोक 331.7

सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम न तथा फलदं चापि नारायण कथा यथा

sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanama na tathā phaladaṃ cāpi nārāyaṇa kathā yathā

हिन्दी अर्थ

समान श्यामवर्णका है। वह स्पष्टरूपसे प्रतीत होता है स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्वास्य लवणभावो जनित:

English

Going to all hermitages and bathing in all sacred fords do not give such fruit as Narayana's story.

अध्याय 12

श्लोक 331.8

सर्वथा पाविताः समेह शरुत्वेमाम आदितः कथाम हरेर विश्वेश्वरस्येह सर्वपापप्रनाशनीम

sarvathā pāvitāḥ sameha śarutvemāma āditaḥ kathāma harera viśveśvarasyeha sarvapāpapranāśanīma

हिन्दी अर्थ

दिया और पसीनेके प्रवाहकी भाँति उसमें खारापन प्रकट कर दिया

English

We have been wholly purified here by hearing this story from the beginning, which destroys all sins, of Hari, lord of the universe.

अध्याय 12

श्लोक 331.9

न चित्रं कृतवांस तत्र यद आर्यॊ मे धनंजयः वासुदेवसहायॊ यः पराप्तवाञ जयम उत्तमम

na citraṃ kṛtavāṃsa tatra yada āryò me dhanaṃjayaḥ vāsudevasahāyò yaḥ parāptavāña jayama uttamama

हिन्दी अर्थ

रत्नानां भवान् भाजनं भविष्यतीति अद्यप्रभृत्येतववस्थितमृषिवचनं तदेवंविध॑ माहात्म्यं ब्राह्मणानाम्

English

It is no wonder that my father Dhananjaya, with Vasudeva as helper, gained the highest victory.

अध्याय 12

श्लोक 331.10

न चास्य किं चिद अप्राप्यं मन्ये लॊकेष्व अपि तरिषु तरिलॊक्य नाथॊ विष्णुः स यस्यासीत साह्यकृत सखा

na cāsya kiṃ cida aprāpyaṃ manye lòkeṣva api tariṣu tarilòkya nāthò viṣṇuḥ sa yasyāsīta sāhyakṛta sakhā

हिन्दी अर्थ

अहमेव गतिस्तेषां निराशी: कर्मकारिणाम् सर्वे च्यवनधर्मस्ति प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक्

English

'Dharma said, 'O regenerate one, behold me who am Dharma. I have come here for seeing thee. Thou hast won the reward of this recitation in which thou hadst been engaged. Listen to ma as to what that reward is. Thou hast won all the regions of felicity which appertain to either gods or men. O good man, thou shalt ascend above all the abodes of the deities. O ascetic, cast off thy vital breaths then, and go unto whatever regions thou pleasest. By casting off thy body thou wilt win many regions of felicity.'

अध्याय 12

श्लोक 331.11

धन्याश च सर्व एवासन बरह्मंस ते मम पूर्वकाः हिताय शरेयसे चैव येषाम आसीज जनार्दनः

dhanyāśa ca sarva evāsana barahmaṃsa te mama pūrvakāḥ hitāya śareyase caiva yeṣāma āsīja janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्त सर्वश्रेष्ठ फल (भगवत्प्राप्ति)का भागी होता है

English

"The Brahmana said, 'What business have I with those regions of felicity of which thou speakest? O Dharma, go whithersoever thou pleasest. I will not, O puissant lord, cast off this body which is subject to much happiness and misery.'

अध्याय 12

श्लोक 331.12

तपसापि न दृश्यॊ हि भगवाँल लॊकपूजितः यं दृष्टवन्तं ते साक्षाच छरीवत्साङ्क विभूसनम

tapasāpi na dṛśyò hi bhagavā~la lòkapūjitaḥ yaṃ dṛṣṭavantaṃ te sākṣāca charīvatsāṅka vibhūsanama

हिन्दी अर्थ

प्रबुद्धचर्या: सेवन्तो मामेवैष्यन्ति यत् परम् त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृती

English

"Dharma said, 'Thy body, O foremost of ascetics, should certainly be cast off. Do thou ascend to heaven, O Brahmana! Or, tell us what else should please thee, O sinless one!'

अध्याय 12

श्लोक 331.13

तेभ्यॊ धन्यतरश चैव नारदः परमेष्ठिजः न चाल्पतेजसम ऋषिं वेद्मि नारदम अव्ययम शवेतद्वीपं समासाद्य येन दृष्टः सवयं हरिः

tebhyò dhanyataraśa caiva nāradaḥ parameṣṭhijaḥ na cālpatejasama ṛṣiṃ vedmi nāradama avyayama śavetadvīpaṃ samāsādya yena dṛṣṭaḥ savayaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

जानाम्यध्यात्मयोगांश्ष॒ यो5हं यस्माच्च भारत

English

"The Brahmana said, 'I do not, O puissant lord, wish to reside in heaven itself without this body of mine. Leave me, O Dharma! I have no desire to go to heaven itself without my own body.'

अध्याय 12

श्लोक 331.14

देवप्रसादानुगतं वयक्तं तत तस्य दर्शनम यद दृष्टवांस तदा देवम अनिरुद्ध तनौ सथितम

devaprasādānugataṃ vayaktaṃ tata tasya darśanama yada dṛṣṭavāṃsa tadā devama aniruddha tanau sathitama

हिन्दी अर्थ

नराणामयनं ख्यातमहमेक: सनातन: अयनं मम तत् पूर्वमतो नारायणो हाहम्

English

"Dharma said, 'Without (thus) setting thy heart on thy body, cast it off and be happy Go into regions that are free from the attribute of Passion. Indeed, going thither, thou shalt never have to feel any misery.'

अध्याय 12

श्लोक 331.15

बदरीम आश्रमं यत तु नारदः पराद्रवत पुनः नरनारायणौ दरष्टुं किं नु तत कारणं मुने

badarīma āśramaṃ yata tu nāradaḥ parādravata punaḥ naranārāyaṇau daraṣṭuṃ kiṃ nu tata kāraṇaṃ mune

हिन्दी अर्थ

(निवासस्थान) था; इसलिये ही मैं “नारायण” कहलाता हूँ

English

"The Brahmana said, 'O highly-blessed one, I take great pleasure in recitation. What need have I for those eternal regions of which thou

अध्याय 12

श्लोक 331.16

शवेतद्वीपान निवृत्तश च नारदः परमेष्ठिजः बदरीम आश्रमं पराप्य समागम्य च ताव ऋषी

śavetadvīpāna nivṛttaśa ca nāradaḥ parameṣṭhijaḥ badarīma āśramaṃ parāpya samāgamya ca tāva ṛṣī

हिन्दी अर्थ

सर्वभूताधिवास श्च वासुदेवस्ततो हाहम् व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्षाभ्यधिका मम

English

speakest? Indeed, O puissant lord, I do not desire to go to heaven with even this body of mine.'

अध्याय 12

श्लोक 331.17

कियन्तं कालम अवसत काः कथाः पृष्टवांश च सः शवेतद्वीपाद उपावृत्ते तस्मिन वा सुमहात्मनि

kiyantaṃ kālama avasata kāḥ kathāḥ pṛṣṭavāṃśa ca saḥ śavetadvīpāda upāvṛtte tasmina vā sumahātmani

हिन्दी अर्थ

दिवं चोर्वीं च मध्यं च तस्माद् दामोदरो हाहम्

English

"Dharma said, 'If thou dost not wish to cast off thy body, behold, O regenerate one, there is Time, and there is Mrityu, and there is Yama, who are all approaching thee!'

अध्याय 12

श्लोक 331.18

किम अब्रूतां महात्मानौ नरनारायणाव ऋषी तद एतन मे यथातत्त्वं सर्वम आख्यातुम अर्हसि

kima abrūtāṃ mahātmānau naranārāyaṇāva ṛṣī tada etana me yathātattvaṃ sarvama ākhyātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

ममैतानि सदा गर्भ: पृश्चिगर्भस्ततो हाहम् पृश्चिगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्धितपातितम्

English

'Bhishma continued, 'After Dharma had said this, Vivaswat's son (Yama), Time, and Mrityu,— the trio (who snatch away all creatures from the earth), approached that Brahmana, O blessed king, and addressed him thus.'

अध्याय 12

श्लोक 331.19

[वैषम्पायन] नमॊ भगवते तस्मै वयासायामित तेजसे यस्य परसादाद वक्ष्यामि नारायण कथाम इमाम

[vaiṣampāyana] namò bhagavate tasmai vayāsāyāmita tejase yasya parasādāda vakṣyāmi nārāyaṇa kathāma imāma

हिन्दी अर्थ

उत्ततारोदपानाद् वै पृश्चिगर्भानुकीर्तनात्

English

"Yama said, 'I am Yama. I say unto thee that a high reward awaits thee for these well-performed penances of thine, and for this pious conduct that thou hast observed.'

अध्याय 12

श्लोक 331.20

पराप्य शवेतं महाद्वीपं दृष्टवान हरिम अव्ययम निवृत्तॊ नारदॊ राजंस तरसा मेरुम आगमत हृदयेनॊद्वहन भारं यद उक्तं परमात्मना

parāpya śavetaṃ mahādvīpaṃ dṛṣṭavāna harima avyayama nivṛttò nāradò rājaṃsa tarasā meruma āgamata hṛdayenòdvahana bhāraṃ yada uktaṃ paramātmanā

हिन्दी अर्थ

लोकोंको धारण करते हैं

English

Having reached the great white island and seen the imperishable Hari, Narada, O king, returned and came quickly to Meru, carrying in his heart the burden of what the Supreme Self had said.

अध्याय 12

श्लोक 331.21

पश्चाद अस्याभवद राजन्न आत्मनः साध्वसं महत यद गत्वा दूरम अध्वानं कषेमी पुनर इहागतः

paścāda asyābhavada rājanna ātmanaḥ sādhvasaṃ mahata yada gatvā dūrama adhvānaṃ kaṣemī punara ihāgataḥ

हिन्दी अर्थ

एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन आत्मतेजोद्धवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम

English

Afterwards, O king, he felt great misgiving: "Having gone a long way I have returned here unharmed."

अध्याय 12

श्लोक 331.22

ततॊ मेरॊः परचक्राम पर्वतं गन्धमादनम निपपात च खात तूर्णं विशालां बदरीम अनु

tatò meròḥ paracakrāma parvataṃ gandhamādanama nipapāta ca khāta tūrṇaṃ viśālāṃ badarīma anu

हिन्दी अर्थ

मैं तुम्हें हर्षपूर्वक बताऊँगा। तुम एकचित्त होकर मुझसे सुनो

English

Then he went from Meru to the mountain Gandhamadana and fell swiftly from the sky near the spacious Badari.

अध्याय 12

श्लोक 331.23

ततः स ददृशे देवौ पुराणाव ऋषिसत्तमौ तपश चरन्तौ सुमहद आत्मनिष्ठौ महाव्रतौ

tataḥ sa dadṛśe devau purāṇāva ṛṣisattamau tapaśa carantau sumahada ātmaniṣṭhau mahāvratau

हिन्दी अर्थ

वरजडूमे ज्योतिर्धरणिवायुरहिते5न्धे तमसि जलैकार्णवे लोके समस्त संसार एकार्णवके जलमें निमग्न हो चुका था

English

There he saw the two ancient gods, best of sages, practising great austerity, devoted to the self, of great vows,

अध्याय 12

श्लोक 331.24

तेजसाभ्यधिकौ सूर्यात सर्वलॊकविरॊचनात शरीवत्स लक्षणौ पूज्यौ जता मन्दल धारिणौ

tejasābhyadhikau sūryāta sarvalòkaviròcanāta śarīvatsa lakṣaṇau pūjyau jatā mandala dhāriṇau

हिन्दी अर्थ

आप इत्येवं ब्रह्मभूतसंज्ञकेउद्धितीये प्रतिछिते

English

more radiant than the sun that lights all worlds, marked with Shrivatsa, worthy of honour, bearing matted locks,

अध्याय 12

श्लोक 331.25

जालपादभुजौ तौ तु पादयॊश चक्रलक्षणौ वयूधॊरस्कौ दीर्घभुजौ तथा मुष्क चतुष्किनौ

jālapādabhujau tau tu pādayòśa cakralakṣaṇau vayūdhòraskau dīrghabhujau tathā muṣka catuṣkinau

हिन्दी अर्थ

एकमात्र उद्वितीय ब्रह्म अपनी ही महिमामें प्रतिष्ठित हो न वै रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते न चाप्यव्यक्ते व्यवस्थिते

English

with webbed hands and feet, marks of the wheel on their feet, broad-chested, long-armed, with four testicles,

अध्याय 12

श्लोक 331.26

षष्टिदन्ताव अष्ट दंष्ट्रौ मेघौघसदृशस्वनौ सवास्यौ पृथु ललातौ च सुहनू सुभ्रु नासिकौ

ṣaṣṭidantāva aṣṭa daṃṣṭrau meghaughasadṛśasvanau savāsyau pṛthu lalātau ca suhanū subhru nāsikau

हिन्दी अर्थ

सर्वव्यापिन: सर्वकर्तु: शाश्वतस्तस्मात् पुरुष: प्रादुर्भूतो हरिर्व्यय:

English

with sixty teeth and eight tusks, voices like masses of thunder-cloud, handsome-faced, broad-browed, with fine jaws, brows and noses,

अध्याय 12

श्लोक 331.27

आतपत्रेण सदृशे शिरसी देवयॊस तयॊः एवं लक्षणसंपन्नौ महापुरुष संज्ञितौ

ātapatreṇa sadṛśe śirasī devayòsa tayòḥ evaṃ lakṣaṇasaṃpannau mahāpuruṣa saṃjñitau

हिन्दी अर्थ

सा विश्वरूपस्य रजनी हि एवमस्यार्थोडनुभाष्य: लोकोंको धारण करते हैं। यह मन्त्रवाक्य भी इसी बातका समर्थक है

English

their heads like parasols; thus endowed with marks, called Great Persons.

अध्याय 12

श्लोक 331.28

तौ दृष्ट्वा नारदॊ हृष्टस ताभ्यां च परतिपूजितः सवागतेनाभिभास्याथ पृष्टश चानामयं तदा

tau dṛṣṭvā nāradò hṛṣṭasa tābhyāṃ ca paratipūjitaḥ savāgatenābhibhāsyātha pṛṣṭaśa cānāmayaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

बनाते हैं। शतपथब्राह्मणमें भी ब्राह्मणके मुखमें आहुति देनेकी बात कही गयी है

English

Seeing them, Narada was glad, was honoured by them, and addressed them with greeting and was asked about his welfare.

अध्याय 12

श्लोक 331.29

बभूवान्तर्गतम अतिनिरीक्ष्य पुरुषॊत्तमौ सदॊ गतास तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृताः

babhūvāntargatama atinirīkṣya puruṣòttamau sadò gatāsa tatra ye vai sarvabhūtanamaskṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान् ब्राह्मण-मुखेनाहुतिं जुहोति अग्निमें होम करता है

English

He thought within himself, looking intently at the two best of persons: "Those who were in the assembly there, honoured by all beings,

अध्याय 12

श्लोक 331.30

शवेतदीपे मया दृष्टास तादृशाव ऋषिसत्तमौ इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम उपॊपविविशे तत्र पीथे कुश मये शुभे

śavetadīpe mayā dṛṣṭāsa tādṛśāva ṛṣisattamau iti saṃcintya manasā kṛtvā cābhipradakṣiṇama upòpaviviśe tatra pīthe kuśa maye śubhe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मघोषैर्दिवं गच्छन्त्यमरा ब्रह्मययोनय: धारयन्ति महीं द्यां च शैक्यो वागमृतं तथा

English

I saw such two best of sages in Shvetadvipa." Thinking so in mind and circling them, he sat down on a lovely seat of kusha grass.

अध्याय 12

श्लोक 331.31

ततस तौ तपसां वासौ यशसां तेजसाम अपि ऋषी शम दमॊपेतौ कृत्वा पूर्वाह्निकं विधिम

tatasa tau tapasāṃ vāsau yaśasāṃ tejasāma api ṛṣī śama damòpetau kṛtvā pūrvāhnikaṃ vidhima

हिन्दी अर्थ

येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीना:

English

Then those two, dwellings of austerity, glory and splendour, sages endowed with calm and restraint, having done the morning rite,

अध्याय 12

श्लोक 331.32

पश्चान नारदम अव्यग्रौ पाद्यार्घ्याभ्यां परपूज्य च पीथयॊश चॊपविष्टौ तौ कृतातिथ्याह्निकौ नृप

paścāna nāradama avyagrau pādyārghyābhyāṃ parapūjya ca pīthayòśa còpaviṣṭau tau kṛtātithyāhnikau nṛpa

हिन्दी अर्थ

तथा वे अपनी मर्यादासे भ्रष्ट होकर लुटेरे हो जाते हैं ब्राह्मणेभ्यश्व शेषा वर्णा: प्रादुर्भूता:

English

afterwards, unperturbed, honoured Narada with foot-water and guest-offering, and having done the day's hospitality, sat on their seats, O king.

अध्याय 12

श्लोक 331.33

तेषु तत्रॊपविष्टेषु स देशॊ ऽभिव्यराजत आज्याहुति महाज्वालैर यज्ञवातॊ ऽगनिभिर यथा

teṣu tatròpaviṣṭeṣu sa deśò 'bhivyarājata ājyāhuti mahājvālaira yajñavātò 'ganibhira yathā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण उत्पन्न हुए। फिर ब्राह्मणोंसे शेष वर्णोका प्रादुर्भाव हुआ

English

As they sat there, the place shone like a place of sacrifice with fires blazing with great flames from ghee oblations.

अध्याय 12

श्लोक 331.34

अथ नारायणस तत्र नारदं वाक्यम अब्रवीत सुखॊपविष्टं विश्रान्तं कृतातिथ्यं सुखस्थितम

atha nārāyaṇasa tatra nāradaṃ vākyama abravīta sukhòpaviṣṭaṃ viśrāntaṃ kṛtātithyaṃ sukhasthitama

हिन्दी अर्थ

सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषा: स्थापिता निगृहीताश्च मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप

English

Then Narayana said to Narada, seated at ease, rested, honoured as a guest and comfortable:

अध्याय 12

श्लोक 331.35

अपीदानीं स भगवान परमात्मा सनातनः शवेतदीपे तवया दृष्ट आवयॊः परकृतिः परा

apīdānīṃ sa bhagavāna paramātmā sanātanaḥ śavetadīpe tavayā dṛṣṭa āvayòḥ parakṛtiḥ parā

हिन्दी अर्थ

अश्विनोग्रहप्रतिषेधोद्यतवजस्य पुरन्दरस्य च्यवनेन स्तम्भितौ बाहू

English

"Did you now see in Shvetadvipa that blessed, eternal Supreme Self, our supreme nature?"

अध्याय 12

श्लोक 331.36

[नारद] दृष्टॊ मे पुरुषः शरीमान विश्वरूपधरॊ ऽवययः सर्वे हि लॊकास तत्र सथास तथा देवाः सहर्षिभिः अद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्यन सनातनौ

[nārada] dṛṣṭò me puruṣaḥ śarīmāna viśvarūpadharò 'vayayaḥ sarve hi lòkāsa tatra sathāsa tathā devāḥ saharṣibhiḥ adyāpi cainaṃ paśyāmi yuvāṃ paśyana sanātanau

हिन्दी अर्थ

दोनों भुजाओंको महर्षि च्यवनने स्तम्भित कर दिया था स्वायम्भुवे नारायणहस्तग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव च

English

[Narada said:] "I saw the glorious Person, bearing the universal form, the imperishable; there all worlds stood, and the gods with the sages. Even today I see him, seeing you two eternal ones.

अध्याय 12

श्लोक 331.37

यैर लक्षणैर उपेतः स हरिर अव्यक्तरूपधृक तैर लक्षणैर उपेतौ हि वयक्तरूपधरौ युवाम

yaira lakṣaṇaira upetaḥ sa harira avyaktarūpadhṛka taira lakṣaṇaira upetau hi vayaktarūpadharau yuvāma

हिन्दी अर्थ

प्रभृत्यापो यादोभि: संकीर्णा: सम्प्रवृत्ता:

English

The marks with which that Hari, bearing an unmanifest form, is endowed, with those marks you two, bearing a manifest form, are endowed.

अध्याय 12

श्लोक 331.38

दृष्टौ मया युवां तत्र तस्य देवस्य पार्श्वतः इह चैवागतॊ ऽसम्य अद्य विसृष्टः परमात्मना

dṛṣṭau mayā yuvāṃ tatra tasya devasya pārśvataḥ iha caivāgatò 'samya adya visṛṣṭaḥ paramātmanā

हिन्दी अर्थ

हमारा पक्ष ग्रहण करे” सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात्

English

I saw you two there at the side of that god, and I have come here today, sent forth by the Supreme Self.

अध्याय 12

श्लोक 331.39

कॊ हि नाम भवेत तस्य तेजसा यशसा शरिया सदृशस तरिषु लॊकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम

kò hi nāma bhaveta tasya tejasā yaśasā śariyā sadṛśasa tariṣu lòkeṣu ṛte dharmātmajau yuvāma

हिन्दी अर्थ

तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपु: प्राप्तवान् वधम्

English

Who in the three worlds could equal him in splendour, glory and fortune, except you two, sons of Dharma?

अध्याय 12

श्लोक 331.40

तेन मे कथितं पूर्वं नाम कषेत्रज्ञसंज्ञितम परादुर्भावाश च कथिता भविष्यन्ति हि ये यथा

tena me kathitaṃ pūrvaṃ nāma kaṣetrajñasaṃjñitama parādurbhāvāśa ca kathitā bhaviṣyanti hi ye yathā

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा चिन्तामापेदे सह देवै:

English

He told me before the name called Knower of the Field, and the manifestations that will occur and how.

अध्याय 12

श्लोक 331.41

तत्र ये पुरुषाः शवेताः पञ्चेन्द्रिय विवर्जिताः रतिबुद्धाश च ते सर्वे भक्ताश च पुरुषॊत्तमम

tatra ye puruṣāḥ śavetāḥ pañcendriya vivarjitāḥ ratibuddhāśa ca te sarve bhaktāśa ca puruṣòttamama

हिन्दी अर्थ

परिपुष्ट हो रहा है। यह देखकर देवताओंसहित इन्द्रको बड़ी चिन्ता हुई जह्यात् तथा विधीयतां तस्यास्थिभिर्वज्ज॑ क्रियतामिति

English

There the men, white, without the five senses, devoted to delight, are all devotees of the Supreme Person.

अध्याय 12

श्लोक 331.42

ते ऽरचयन्ति सदा देवं तैः सार्धं रमते च सः परिय भक्तॊ हि भगवान परमात्मा दविज परियः

te 'racayanti sadā devaṃ taiḥ sārdhaṃ ramate ca saḥ pariya bhaktò hi bhagavāna paramātmā davija pariyaḥ

हिन्दी अर्थ

है न? उसमें कोई बाधा तो नहीं आती है?”

English

They always worship the god, and he delights with them; for the blessed Supreme Self is fond of devotees, a lover of brahmanas.

अध्याय 12

श्लोक 331.43

रमते सॊ ऽरच्यमानॊ हि सदा भागवत परियः विश्वभुक सर्वगॊ देवॊ बान्धवॊ भक्त वत्सलः स कर्ता कारणं चैव कार्यं चातिबल दयुतिः

ramate sò 'racyamānò hi sadā bhāgavata pariyaḥ viśvabhuka sarvagò devò bāndhavò bhakta vatsalaḥ sa kartā kāraṇaṃ caiva kāryaṃ cātibala dayutiḥ

हिन्दी अर्थ

सेवा करूँ? आप जो कहेंगे, वही करूँगा” ते तमब्रुवन् शरीरपरित्यागं लोकहितार्थ भगवान् कर्तुमरहतीति

English

Being worshipped, he always delights, fond of devotees, enjoyer of the universe, all-pervading, kinsman, tender to devotees; he is the doer, the cause and the effect, of great strength and radiance.

अध्याय 12

श्लोक 331.44

तपसा यॊज्य सॊ ऽऽतमानं शवेतद्वीपात परं हि यत तेज इत्य अभिविख्यातं सवयं भासावभासितम

tapasā yòjya sò ''tamānaṃ śavetadvīpāta paraṃ hi yata teja itya abhivikhyātaṃ savayaṃ bhāsāvabhāsitama

हिन्दी अर्थ

शरीरपरित्यागं चकार

English

Joining himself to austerity, that which is the splendour beyond Shvetadvipa, known as light, shines by its own light.

अध्याय 12

श्लोक 331.45

शान्तिः सा तरिषु लॊकेषु सिद्धानां भावितात्मनाम एतया शुभया बुद्ध्या नैष्ठिकं वरतम आस्थितः

śāntiḥ sā tariṣu lòkeṣu siddhānāṃ bhāvitātmanāma etayā śubhayā buddhyā naiṣṭhikaṃ varatama āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

किया था, उस अपने वैरी वृत्रासुरका भी इन्द्रने उसी वज्ञसे संहार कर डाला जगामानिन्द्राश्नाबला लोका: सुप्रधृष्या बभूवु:

English

That is peace in the three worlds for the perfected of purified selves; by this auspicious understanding he stands in the lasting vow.

अध्याय 12

श्लोक 331.46

न तत्र सूर्यस तपति न सॊमॊ ऽभिविराजते न वायुर वाति देवेशे तपश चरति दुश्चरम

na tatra sūryasa tapati na sòmò 'bhivirājate na vāyura vāti deveśe tapaśa carati duścarama

हिन्दी अर्थ

शतैज्योतिषां ललाटे ज्वलद्धि: सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयांबभूव

English

There the sun does not burn, the moon does not shine, the wind does not blow, while the lord of gods practises hard austerity.

अध्याय 12

श्लोक 331.47

वेदीम अस्ततलॊत्सेधां भूमाव आस्थाय विश्वभुक एकपादस्थितॊ देव ऊर्ध्वबाहुर उदङ मुखः साङ्गान आवर्तयन वेदांस तपस तेपे सुदुश्चरम

vedīma astatalòtsedhāṃ bhūmāva āsthāya viśvabhuka ekapādasthitò deva ūrdhvabāhura udaṅa mukhaḥ sāṅgāna āvartayana vedāṃsa tapasa tepe suduścarama

हिन्दी अर्थ

ज्योतियाँ जगमगाती रहती थीं। उनके द्वारा वे स्वर्गके राज्यका पालन करने लगे अथ लोका: प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्व हष्टाश्न बभूव॒ु:

English

The enjoyer of the universe, standing on the earth on an altar raised from the ground, on one foot, arms raised, facing north, reciting the Vedas with their limbs, practised very hard austerity.

अध्याय 12

श्लोक 331.48

यद बरह्मा ऋषयश चैव सवयं पशुपतिश च यत शेषाश च विबुधश्रेष्ठा दैत्यदानवराक्षसाः

yada barahmā ṛṣayaśa caiva savayaṃ paśupatiśa ca yata śeṣāśa ca vibudhaśreṣṭhā daityadānavarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति स शच्येवमभिहितो जगाम

English

What Brahma, the sages, Pashupati himself, the rest of the best of gods, the Daityas, Danavas and Rakshasas,

अध्याय 12

श्लोक 331.49

नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः सिद्धा राजर्षयश च ये हव्यं कव्यं च सततं विधिपूर्वं परयुञ्जते कृत्स्नं तत तस्य देवस्य चरणाव उपतिष्ठति

nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ siddhā rājarṣayaśa ca ye havyaṃ kavyaṃ ca satataṃ vidhipūrvaṃ parayuñjate kṛtsnaṃ tata tasya devasya caraṇāva upatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

मानसं सरो5नयत तत्रेन्द्रे बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् सर्प हो जा।” महर्षिके इतना कहते ही नहुष उस वाहनसे नीचे गिर पड़ा

English

nagas, suparnas, gandharvas, siddhas and royal sages constantly offer as oblations to gods and ancestors by rule, all that comes to that god's feet.

अध्याय 12

श्लोक 331.50

याः करियाः संप्रयुक्तास तु एकान्तगतबुद्धिभिः ताः सर्वाः शिरसा देवः परतिगृह्णाति वै सवयम

yāḥ kariyāḥ saṃprayuktāsa tu ekāntagatabuddhibhiḥ tāḥ sarvāḥ śirasā devaḥ paratigṛhṇāti vai savayama

हिन्दी अर्थ

देवराज इन्द्रको अपने पदपर प्रतिष्ठित किया प्रभावोपबूंहित: शत्रुवर्ध॑ कृत्वा स्वं स्थान प्रापित:

English

All the rites performed by those of single-minded understanding that god himself receives on his head.

अध्याय 12

श्लोक 331.51

न तस्यान्यः परियतरः परतिबुद्धैर महात्मभिः विद्यते तरिषु लॊकेषु ततॊ ऽसम्य ऐकान्तिकं गतः इह चैवागतस तेन विसृष्टः परमात्मना

na tasyānyaḥ pariyataraḥ paratibuddhaira mahātmabhiḥ vidyate tariṣu lòkeṣu tatò 'samya aikāntikaṃ gataḥ iha caivāgatasa tena visṛṣṭaḥ paramātmanā

हिन्दी अर्थ

करके पुन: अपना स्थान प्राप्त कर लिया

English

No one is dearer to him than the awakened great souls in the three worlds; therefore I went to single-mindedness, and came here, sent forth by the Supreme Self.

अध्याय 12

श्लोक 331.52

एवं मे भगवान देवः सवयम आख्यातवान हरिः आसिष्ये तत्परॊ भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यशः

evaṃ me bhagavāna devaḥ savayama ākhyātavāna hariḥ āsiṣye tatparò bhūtvā yuvābhyāṃ saha nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

भगुणा महर्षिणा शप्तोडग्नि: सर्वभक्षत्वमुपानीत: मातुरदित्या मारितं स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छाद्धदेव:

English

Thus the blessed god Hari himself told me; I shall dwell, intent on him, with you two always."

अध्याय 12

श्लोक 332.1

[नरनारायणौ] धन्यॊ ऽसय अनुगृहीतॊ ऽसि यत ते दृष्टः सवयंप्रभुः न हि तं दृष्टवान कश चित पद्मयॊनिर अपि सवयम

[naranārāyaṇau] dhanyò 'saya anugṛhītò 'si yata te dṛṣṭaḥ savayaṃprabhuḥ na hi taṃ dṛṣṭavāna kaśa cita padmayònira api savayama

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंका माहात्म्य है

English

that thou hast finished. The time is come for thee to ascend to heaven.. I am Time and I have come to

अध्याय 12

श्लोक 332.2

अव्यक्तयॊनिर भगवान दुर्दर्शः पुरुषॊत्तमः नारदैतद धि ते सत्यं वचनं समुदाहृतम

avyaktayònira bhagavāna durdarśaḥ puruṣòttamaḥ nāradaitada dhi te satyaṃ vacanaṃ samudāhṛtama

हिन्दी अर्थ

पित्तं श्लेष्मा च वायुश्व एब संघात उच्यते नैधण्टुकपदाख्याने विद्धि मां वृषमुत्तमम्

English

[The Blessed One said:] "The blessed one whose womb is unmanifest, the hard to see Supreme Person: Narada, this word of yours is true.

अध्याय 12

श्लोक 332.3

नास्य भक्तैः परियतरॊ लॊके कश चन विद्यते ततः सवयं दर्शितवान सवम आत्मानं दविजॊत्तमः

nāsya bhaktaiḥ pariyatarò lòke kaśa cana vidyate tataḥ savayaṃ darśitavāna savama ātmānaṃ davijòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्या-शक्तिके साहचर्यसे सम्पन्न सनातन देवता “कपिल” कहा है योगै: सम्पूज्यते नित्यं स एवाहं भुवि स्मृत:

English

In the world none is dearer to him than his devotees; therefore the best of the twice-born showed you his own self.

अध्याय 12

श्लोक 332.4

तपॊ हि तप्यतस तस्य यत सथानं परमात्मनः न तत संप्राप्नुते कश चिद ऋते हय आवां दविजॊत्तम

tapò hi tapyatasa tasya yata sathānaṃ paramātmanaḥ na tata saṃprāpnute kaśa cida ṛte haya āvāṃ davijòttama

हिन्दी अर्थ

सहस्रशाखं यत् साम ये वै वेदविदो जना:

English

The place of the Supreme Self, who is practising austerity, no one reaches except us two, best of the twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 332.5

या हि सूर्यसहस्रस्य समस्तस्य भवेद दयुतिः सथानस्य सा भवेत तस्य सवयं तेन विराजता

yā hi sūryasahasrasya samastasya bhaveda dayutiḥ sathānasya sā bhaveta tasya savayaṃ tena virājatā

हिन्दी अर्थ

शाखाओंवाला 'सामवेद' कहते हैं षट्पञ्चाशतमष्टौ च सप्तत्रिंशतमित्युत

English

The radiance that would be of a thousand suns together would be that of his abode, shining by himself.

अध्याय 12

श्लोक 332.6

तस्माद उत्तिष्ठते विप्र देवाद विश्वभुवः पतेः कषमा कषमावतां शरेष्ठ यया भूमिस तु युज्यते

tasmāda uttiṣṭhate vipra devāda viśvabhuvaḥ pateḥ kaṣamā kaṣamāvatāṃ śareṣṭha yayā bhūmisa tu yujyate

हिन्दी अर्थ

पजञ्चकल्पमथर्वाणं कृत्याभि: परिबृंहितम्

English

From that god, lord of the universe, Brahmana, arises forgiveness, best of the forgiving, by which the earth is held.

अध्याय 12

श्लोक 332.7

तस्माच चॊत्तिष्ठते देवात सर्वभूति हितॊ रसः आपॊ येन हि युज्यन्ते दरवत्वं पराप्नुवन्ति च

tasmāca còttiṣṭhate devāta sarvabhūti hitò rasaḥ āpò yena hi yujyante daravatvaṃ parāpnuvanti ca

हिन्दी अर्थ

शाखाभेदाश्न ये केचिद् याश्व शाखासु गीतय: बाभ्रव्यगोत्र: स बभौ प्रथमं क्रमपारग:

English

From that god arises the sap that does good to all beings, by which waters are joined and attain fluidity.

अध्याय 12

श्लोक 332.8

तस्माद एव समुद्भूतं तेजॊ रूपगुणात्मकम येन सम युज्यते सूर्यस ततॊ लॊकान विराजते

tasmāda eva samudbhūtaṃ tejò rūpaguṇātmakama yena sama yujyate sūryasa tatò lòkāna virājate

हिन्दी अर्थ

जातीमरणजं दु:खं स्मृत्वा स्मृत्वा पुन: पुन:

English

From him arose the splendour whose nature is form and quality, by which the sun is joined and shines on the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 332.9

तस्माद देवात समुद्भूतः सपर्शस तु पुरुषॊत्तमात येन सम युज्यते वायुस ततॊ लॊकान विवात्य असौ

tasmāda devāta samudbhūtaḥ saparśasa tu puruṣòttamāta yena sama yujyate vāyusa tatò lòkāna vivātya asau

हिन्दी अर्थ

पुराहमात्मज: पार्थ प्रथित: कारणान्तरे था। इसीलिये मुझे 'धर्मज” कहा गया है

English

From that god, the Supreme Person, arose touch, by which wind is joined and blows on the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 332.10

तस्माच चॊत्तिष्ठते शब्दः सर्वलॊकेश्वरात परभॊः आकाशं युज्यते येन ततस तिष्ठत्य असंवृतम

tasmāca còttiṣṭhate śabdaḥ sarvalòkeśvarāta parabhòḥ ākāśaṃ yujyate yena tatasa tiṣṭhatya asaṃvṛtama

हिन्दी अर्थ

पत्नीकी भाँति पाकर इसका उपभोग करती है यदेतद् ब्रह्माग्नीषोमीयं तेन जगदू धार्यते

English

"Mrityu said, 'O thou that art conversant with righteousness, know me for Mrityu herself in her proper form. I have come to thee in person, urged by Time, for bearing thee hence, O Brahmana.'

अध्याय 12

श्लोक 332.11

तस्माच चॊत्तिष्ठते देवात सर्वभूतगतं मनः चन्द्रमा येन संयुक्तः परकाशगुण धारणः

tasmāca còttiṣṭhate devāta sarvabhūtagataṃ manaḥ candramā yena saṃyuktaḥ parakāśaguṇa dhāraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

बोधयंस्तापयंश्वैव जगदुत्तिष्ठते पृथक्

English

"The Brahmana said, 'Welcome to Surya's son, to Time possessed of high soul, to Mrityu, and to Dharma! What shall I accomplish for you all.

अध्याय 12

श्लोक 332.12

सॊ भूतॊत्पादकं नाम तत सथानं वेद संज्ञितम विद्या सहायॊ यत्रास्ते भगवान हव्यकव्य भुक

sò bhūtòtpādakaṃ nāma tata sathānaṃ veda saṃjñitama vidyā sahāyò yatrāste bhagavāna havyakavya bhuka

हिन्दी अर्थ

पृथक्-पृथक् उदित होते हैं वर्णश्न मे हरि: श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरहं स्मृत:

English

"Bhishma continued, 'In that meeting, the Brahmana gave them water to wash their feet, and the usual articles of the Arghya. Highly gratified, he then addressed them, saying, 'What shall I do for you all by exerting my own might?' Just at that time, 01 monarch, (king) Ikshvaku, who had set out on a sojourn to holy waters and shrines, came to that spot where those deities had been assembled together. 'The royal sage Ikshvaku bowed his head and worshipped them all. That best of kings then enquired after the welfare of all of them. The Brahmana gave the king a seat, as also water to wash his feet, and the usual Arghya. Having next made the usual enquiries of courtesy, he said, 'Thou art welcome, O great monarch! Tell me all this thy wishes! Let thy noble self tell me what I shall have to accomplish for thee by putting forth my might.'

अध्याय 12

श्लोक 332.13

ये हि निष्कल्मसा लॊके पुण्यपापविवर्जिताः तेषां वै कषेमम अध्वानं गच्छतां दविजसत्तम सर्वलॊकतमॊ हन्ता आदित्यॊ दवारम उच्यते

ye hi niṣkalmasā lòke puṇyapāpavivarjitāḥ teṣāṃ vai kaṣemama adhvānaṃ gacchatāṃ davijasattama sarvalòkatamò hantā ādityò davārama ucyate

हिन्दी अर्थ

तेनाविष्ट तु यर्त्किंचिच्छिपिविष्टेति च स्मृत:

English

"The king said, 'I am a king. Thou art a Brahmana in the observance of the six well-known duties. (1 cannot ask), I will give thee some wealth. That is well-known. Tell me how much I shall give thee.'

अध्याय 12

श्लोक 332.14

आदित्यदग्धसर्वाङ्गा अदृश्याः केन चित कव चित परमानु भूता भूत्वा तु तं देवं परविशन्त्य उत

ādityadagdhasarvāṅgā adṛśyāḥ kena cita kava cita paramānu bhūtā bhūtvā tu taṃ devaṃ paraviśantya uta

हिन्दी अर्थ

शिपिविष्ट इति हास्माद् गुह्नामधरो हाहम् मत्प्रसादादधो नष्ट निरुक्तमभिजग्मिवान्

English

"The Brahmana said, 'There are two kinds of Brahmanas, O monarch! Morality of righteousness also is of two kinds; addiction to work, and abstention from work. As regards myself, I have abstained from acceptance of gifts. Give presents unto them, O, king, that are addicted to the duty of work and acceptance. I shall not, therefore, accept anything in gift. On the other hand, I ask thee, what is for thy good? What, indeed, shall I give thee? Tell me, O foremost of kings, and I shall accomplish it with the aid of my penances.'

अध्याय 12

श्लोक 332.15

तस्माद अपि विनिर्मुक्ता अनिरुद्ध तनौ सथिताः मनॊ भूतास ततॊ भूयः परद्युम्नं परविशन्त्य उत

tasmāda api vinirmuktā aniruddha tanau sathitāḥ manò bhūtāsa tatò bhūyaḥ paradyumnaṃ paraviśantya uta

हिन्दी अर्थ

पाताललोकमें नष्ट हुए निरुक्तशास्त्रको पुनः प्राप्त किया था

English

"The king said, 'I am a Kshatriya. I do not know how to say the word 'Give.' The only thing, O best of regenerate persons, that we can say (by way of asking) is Give (us) battle.'

अध्याय 12

श्लोक 332.16

परद्युम्नाच चापि निर्मुक्ता जीवं संकर्षणं तथा विशन्ति विप्र परवराः सांख्या भागवतैः सह

paradyumnāca cāpi nirmuktā jīvaṃ saṃkarṣaṇaṃ tathā viśanti vipra paravarāḥ sāṃkhyā bhāgavataiḥ saha

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज्ञ: सर्वभूतानां तस्मादहमज: स्मृत: कृष्णो वर्णश्व॒ मे यस्मात् तस्मात् कृष्णोडहमर्जुन

English

"The Brahmana said, 'Thou art content with the observance of the duties of thy order. Similarly, I am content with the duties of mine, O king ! There

अध्याय 12

श्लोक 332.17

ततस तरैगुण्यहीनास ते परमात्मानम अञ्जसा परविशन्ति दविजश्रेष्ठ कषेत्रज्ञं निर्गुणात्मकम सर्वावासं वासुदेवं कषेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः

tatasa taraiguṇyahīnāsa te paramātmānama añjasā paraviśanti davijaśreṣṭha kaṣetrajñaṃ nirguṇātmakama sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ kaṣetrajñaṃ viddhi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मान्न च्युतपूर्वोडहमच्युतस्तेन कर्मणा

English

is, therefore, little difference between us. Do as thou pleasest!'

अध्याय 12

श्लोक 332.18

समाहित मनस्काश च नियताः संयतेन्द्रियाः एकान्तभावॊपगता वासुदेवं विशन्ति ते

samāhita manaskāśa ca niyatāḥ saṃyatendriyāḥ ekāntabhāvòpagatā vāsudevaṃ viśanti te

हिन्दी अर्थ

नान्यो हाधोक्षजो लोके ऋते नारायण प्रभुम् छोड़कर संसारमें दूसरा कोई “अधोक्षज' नहीं कहला सकता

English

"The king said, 'Thou saidst these words first, viz., 'I shall give thee according to my might.' I, therefore, solicit thee, O regenerate one. Give me the fruits of this recitation (which thou hast gone through).'

अध्याय 12

श्लोक 332.19

आवाम अपि च धर्मस्य गृहे जातौ दविजॊत्तम रम्यां विशालाम आश्रित्य तप उग्रं समास्थितौ

āvāma api ca dharmasya gṛhe jātau davijòttama ramyāṃ viśālāma āśritya tapa ugraṃ samāsthitau

हिन्दी अर्थ

घृतार्चिरहमव्यग्रैवेंदज्जै: परिकीर्तित:

English

We two also were born in Dharma's house, best of the twice-born, and resorting to lovely Vishala we took up fierce austerity.

अध्याय 12

श्लोक 332.20

ये तु तस्यैव देवस्य परादुर्भावाः सुरप्रियाः भविष्यन्ति तरिलॊकस्थास तेषां सवस्तीत्य अतॊ दविज

ye tu tasyaiva devasya parādurbhāvāḥ surapriyāḥ bhaviṣyanti tarilòkasthāsa teṣāṃ savastītya atò davija

हिन्दी अर्थ

वासुदेवको “वृष! समझो

English

Whatever manifestations of that same god will be dear to the gods and abide in the three worlds, to them, Brahmana, blessings.

अध्याय 12

श्लोक 332.21

विधिना सवेन युक्ताभ्यां यथापूर्वं दविजॊत्तम आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छ्रं वरतं सम्यक तद उत्तमम

vidhinā savena yuktābhyāṃ yathāpūrvaṃ davijòttama āsthitābhyāṃ sarvakṛcchraṃ varataṃ samyaka tada uttamama

हिन्दी अर्थ

तस्माद् वृषाकपिं प्राह कश्यपो मां प्रजापति: प्रगीतो5हमीशो विभुलोंकसाक्षी

English

We two are joined with our own rule as before, best of the twice-born, having taken up the best vow of all hardships rightly.

अध्याय 12

श्लोक 332.22

आवाभ्याम अपि दृष्टस तवं शवेतद्वीपे तपॊधन समागतॊ भगवता संजल्पं कृतवान यथा

āvābhyāma api dṛṣṭasa tavaṃ śavetadvīpe tapòdhana samāgatò bhagavatā saṃjalpaṃ kṛtavāna yathā

हिन्दी अर्थ

न च पापानि गृह्नामि ततोऊहं वै शुचिश्रवा:

English

You were also seen by us two in Shvetadvipa, ascetic, when you met the blessed one and conversed.

अध्याय 12

श्लोक 332.23

सर्वं हि नौ संविदितं तरैलॊक्ये सचराचरे यद भविष्यति वृत्तं वा वर्तते वा शुभाशुभम

sarvaṃ hi nau saṃviditaṃ tarailòkye sacarācare yada bhaviṣyati vṛttaṃ vā vartate vā śubhāśubhama

हिन्दी अर्थ

बातोंको कभी ग्रहण नहीं करता हूँ, इसलिये मेरा नाम “शुचिश्रवा' है निकाला और सारे जगत्का आनन्द बढ़ाया; इसलिये मैं 'एकशुंग” कहलाता हूँ

English

All of it is known to us in the three worlds with moving and unmoving, what will happen or has happened or is, good and bad."

अध्याय 12

श्लोक 332.24

[वैषम्पायन] एतच छरुत्वा तयॊर वाक्यं तपस्य उग्रे ऽभयवर्तत नारदः पराञ्जलिर भूत्वा नारायण परायनः

[vaiṣampāyana] etaca charutvā tayòra vākyaṃ tapasya ugre 'bhayavartata nāradaḥ parāñjalira bhūtvā nārāyaṇa parāyanaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिककुत् तेन विख्यात: शरीरस्य तु मापनात्

English

[Vaishampayana said:] Hearing their words, Narada devoted to Narayana engaged in fierce austerity with joined palms.

अध्याय 12

श्लोक 332.25

जजाप विधिवन मन्त्रान नारायण गतान बहून दिव्यं वर्षसहस्रं हि नरनारायणाश्रमे

jajāpa vidhivana mantrāna nārāyaṇa gatāna bahūna divyaṃ varṣasahasraṃ hi naranārāyaṇāśrame

हिन्दी अर्थ

शरीरके मापसे मैं 'त्रिककुद' नामसे विख्यात हुआ स प्रजापतिरेवाहं चेतनात् सर्वलोककृत्

English

He muttered duly the many mantras addressed to Narayana for a divine thousand years in the hermitage of Nara and Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 332.26

अवसत स महातेजा नारदॊ भगवान ऋषिः तम एवाभ्यर्चयन देवं नरनारायणौ च तौ

avasata sa mahātejā nāradò bhagavāna ṛṣiḥ tama evābhyarcayana devaṃ naranārāyaṇau ca tau

हिन्दी अर्थ

कपिल प्राहुराचार्या: सांख्या निश्चितनिश्चया:

English

The greatly radiant blessed sage Narada lived there, worshipping that god and those two, Nara and Narayana.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।