Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 57/172 · श्लोक 136.1–136.109

पूर्ण अध्याय पाठ109 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 136.1

[य] सर्वत्र बुद्धिः कथिता शरेष्ठा ते भरतर्षभ अनागता तथॊत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी

[ya] sarvatra buddhiḥ kathitā śareṣṭhā te bharatarṣabha anāgatā tathòtpannā dīrghasūtrā vināśinī

हिन्दी अर्थ

प्रकाशयति दोषांस्तु सर्प: फणमिवोच्छितम्

English

Vaisampayana said, 'Having bowed unto Hrishikesa, and saluted Bhishma, and taken the permission of all the seniors assembled there, Yudhishthira began to put questions unto Bhishma.'

अध्याय 12

श्लोक 136.2

तद इच्छामि परां बुद्धिं शरॊतुं भरतसत्तम यथा राजन न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः

tada icchāmi parāṃ buddhiṃ śaròtuṃ bharatasattama yathā rājana na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

नायकं॑ नीतिकुशलं गुणचेष्टासमन्वितम्

English

[Yudhishthira said:] "So I wish to hear the supreme wisdom, best of the Bharatas, so that a king, surrounded by enemies, may not be bewildered.

अध्याय 12

श्लोक 136.3

धर्मार्थकुशलप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद पृच्छामि तवा कुरु कश्रेष्ठ तन मे वयाख्यातुम अर्हसि

dharmārthakuśalaprājña sarvaśāstraviśārada pṛcchāmi tavā kuru kaśreṣṭha tana me vayākhyātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

भृत्यान् स्थापयतेबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजा:

English

Skilled in dharma and artha, wise, versed in all the shastras, I ask you, best of the Kurus; you should explain it to me.

अध्याय 12

श्लोक 136.4

शत्रुभिर बहुभिर गरस्तॊ यथा वर्तेत पार्थिवः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं सर्वम एव यथाविधि

śatrubhira bahubhira garastò yathā varteta pārthivaḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ sarvama eva yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर विजय पायी जा सकती है

English

How should a king act when seized by many enemies? I wish to hear all this in due order.

अध्याय 12

श्लोक 136.5

विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः बहवॊ ऽपय एकम उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः

viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ bahavò 'paya ekama uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्व: पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभि:

English

Enemies, the obstructors, though many, strive to uproot a king in distress, as one already scorched by them.

अध्याय 12

श्लोक 136.6

सर्वतः परार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः एकेनैवासहायेन शक्यं सथातुं कथं भवेत

sarvataḥ parārthyamānena durbalena mahābalaiḥ ekenaivāsahāyena śakyaṃ sathātuṃ kathaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

निरीक्षण करता रहे

English

How can a weak and lone man without allies, sought on all sides by the very mighty, hold his ground?

अध्याय 12

श्लोक 136.7

कथं मित्रम अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ चेष्टितव्यं कथं चाथ शत्रॊर मित्रस्य चान्तरे

kathaṃ mitrama ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātha śatròra mitrasya cāntare

हिन्दी अर्थ

आत्मन: परिमर्शेन बुद्धि बुद्धया विचारयेत्

English

How would he find a friend and an enemy, bull of the Bharatas? And how should he act between the enemy and the friend?

अध्याय 12

श्लोक 136.8

परज्ञात लक्षणे राजन्न अमित्रे मित्रतां गते कथं नु पुरुषः कुर्यात किं वा कृत्वा सुखी भवेत

parajñāta lakṣaṇe rājanna amitre mitratāṃ gate kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāta kiṃ vā kṛtvā sukhī bhaveta

हिन्दी अर्थ

युक्त: समनुतिछेत तुष्टश्चारैरुपस्कृत:

English

When an enemy of known marks has turned friend, king, what should a man do, or what having done will he be happy?

अध्याय 12

श्लोक 136.9

विग्रहं केन वा कुर्यात संधिं वा केन यॊजयेत कथं वा शत्रुमध्यस्थॊ वर्तेताबलवान इति

vigrahaṃ kena vā kuryāta saṃdhiṃ vā kena yòjayeta kathaṃ vā śatrumadhyasthò vartetābalavāna iti

हिन्दी अर्थ

कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठ:

English

With whom should he make war, or with whom ally, and how should a weak man live amid enemies?

अध्याय 12

श्लोक 136.10

एतद वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप नैतस्य कश चिद वक्तास्ति शरॊता चापि सुदुर्लभः

etada vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa naitasya kaśa cida vaktāsti śaròtā cāpi sudurlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

भस्मकूट इवाबुद्धि: खरो रजसि सज्जति

English

"Yudhishthira said, 'Persons conversant with duty and morality say that kingly duties constitute the highest science of duty. I also think that the burden of those duties is exceedingly onerous. Do thou, therefore, O king, discourse on those duties. O grandsire, do thou speak in detail on the duties

अध्याय 12

श्लोक 136.11

ऋते शांतनवाद भीष्मात सत्यसंधाज जितेन्द्रियात तद अन्विष्य महाबाहॊ सर्वम एतद वदस्व मे

ṛte śāṃtanavāda bhīṣmāta satyasaṃdhāja jitendriyāta tada anviṣya mahābāhò sarvama etada vadasva me

हिन्दी अर्थ

अन्नपाने शरीरे च हित॑ यत्तद् ब्रवीहि मे

English

Except from Bhishma, Shantanu's son, truthful and master of his senses, seek this out, mighty-armed, and tell me all."

अध्याय 12

श्लोक 136.12

[भ] तवद युक्तॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ युधिष्ठिर गुणॊदयः शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम आपत्सु भारत

[bha] tavada yuktò 'yama anupraśnò yudhiṣṭhira guṇòdayaḥ śṛṇu me putra kārtsnyena guhyama āpatsu bhārata

हिन्दी अर्थ

असहायवता तात नैवार्था: केचिदप्युत

English

[Bhishma said:] "This question of yours, Yudhishthira, is fitting, a source of virtues; hear from me in full, son, the secret in calamities, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 136.13

अमित्रॊ मित्रतां याति मित्रं चापि परदुष्यति सामर्थ्य यॊगात कार्याणां तद्गत्या हि सदागतिः

amitrò mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi paraduṣyati sāmarthya yògāta kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadāgatiḥ

हिन्दी अर्थ

निदर्शनं परं लोके सज्जानाचरिते सदा

English

An enemy becomes a friend and a friend turns hostile, through the conjunction of capability in affairs; for the course of events always follows that.

अध्याय 12

श्लोक 136.14

तस्माद विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये

tasmāda viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācareta deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye

हिन्दी अर्थ

ग्राम्यस्त्वेक: पशूस्तत्रनाजहात् स महामुनिम्

English

Therefore one should trust and also wage war, knowing place and time, in deciding what should and should not be done.

अध्याय 12

श्लोक 136.15

संधातव्यं बुधैर नित्यं वयवस्यं च हितार्थिभिः अमित्रैर अपि संधेयं पराणा रक्ष्याश च भारत

saṃdhātavyaṃ budhaira nityaṃ vayavasyaṃ ca hitārthibhiḥ amitraira api saṃdheyaṃ parāṇā rakṣyāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक

English

The wise should always make alliances, and those seeking their welfare should resolve; even with enemies peace should be made; lives must be protected, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 136.16

यॊ हय अमित्रैर नरॊ नित्यं न संदध्याद अपण्डितः न सॊ ऽरथम आप्नुयात किं चित फलान्य अपि च भारत

yò haya amitraira narò nityaṃ na saṃdadhyāda apaṇḍitaḥ na sò 'rathama āpnuyāta kiṃ cita phalānya api ca bhārata

हिन्दी अर्थ

तथैव स महाराज व्याप्र: समभवत् तदा

English

The unwise man who never allies with enemies would gain no profit and no fruits, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 136.17

यस तव अमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते अर्थयुक्तिं समालॊक्य सुमहद विन्दते फलम

yasa tava amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate arthayuktiṃ samālòkya sumahada vindate phalama

हिन्दी अर्थ

गिरिकन्दरजो भीम: सिंहो नागकुलान्तक:

English

But he who allies with an enemy and quarrels with a friend, seeing the logic of interest, gains a very great fruit.

अध्याय 12

श्लोक 136.18

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मार्जारस्य च संवादं नयग्रॊधे मूषकस्य च

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama mārjārasya ca saṃvādaṃ nayagròdhe mūṣakasya ca

हिन्दी अर्थ

शरभ प्रतिदिन मुनिके पास सुखसे रहने लगा

English

Here they cite this ancient tale, the dialogue of a cat and a mouse in a banyan tree.

अध्याय 12

श्लोक 136.19

वने महति कस्मिंश चिन नयग्रॊधः सुमहान अभूत लता जालपरिच्छन्नॊ नानाद्विज गणायुतः

vane mahati kasmiṃśa cina nayagròdhaḥ sumahāna abhūta latā jālaparicchannò nānādvija gaṇāyutaḥ

हिन्दी अर्थ

आर्जवं प्रकृति सत्यं श्रुतं वृत्तं कुलं दमम्

English

In a certain great forest stood a huge banyan, covered with a net of creepers and filled with many flocks of birds.

अध्याय 12

श्लोक 136.20

सकन्धवान मेघसंकाशः शीतच छायॊ मनॊरमः वैरन्त्यम अभितॊ जातस तरुर वयालमृगाकुलः

sakandhavāna meghasaṃkāśaḥ śītaca chāyò manòramaḥ vairantyama abhitò jātasa tarura vayālamṛgākulaḥ

हिन्दी अर्थ

धीरं शूरं महर्द्धि च देशकालोपपादकम्

English

Trunked, cloud-like, cool-shaded and delightful, it grew at the edge of Vairantya, crowded with beasts of prey and deer.

अध्याय 12

श्लोक 136.21

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम वसति सम महाप्राज्ञः पलितॊ नाम मूषकः

tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilama vasati sama mahāprājñaḥ palitò nāma mūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

चारनेत्र: प्रजावेक्षी धर्मार्थक़ुशल: सदा

English

At its root, having made a hole with a hundred mouths, lived a very wise mouse named Palita.

अध्याय 12

श्लोक 136.22

शाखाश च तस्य संश्रित्य वसति सम सुखं पुरः लॊमशॊ नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः

śākhāśa ca tasya saṃśritya vasati sama sukhaṃ puraḥ lòmaśò nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ

हिन्दी अर्थ

इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही

English

And in its branches lived happily a cat named Lomasha, destroyer of birds and creatures.

अध्याय 12

श्लोक 136.23

तत्र चागत्य चाण्डालॊ वैरन्त्य कृतकेतनः अयॊजयत तम उन्माथं नित्यम अस्तं गते रवौ

tatra cāgatya cāṇḍālò vairantya kṛtaketanaḥ ayòjayata tama unmāthaṃ nityama astaṃ gate ravau

हिन्दी अर्थ

उत्थानशीलो मित्राढ्य: स राजा राजसत्तम:

English

There a chandala who had made his hut at Vairantya set a snare each day at sundown.

अध्याय 12

श्लोक 136.24

तत्र सनायुमयान पाशान यथावत संनिधाय सः गृहं गत्वा सुखं शेते परभाताम एति शर्वरीम

tatra sanāyumayāna pāśāna yathāvata saṃnidhāya saḥ gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete parabhātāma eti śarvarīma

हिन्दी अर्थ

द्वारा सारी पृथ्वीको जीत सकता है

English

There, having laid sinew snares properly, he went home, slept well, and came back at dawn.

अध्याय 12

श्लोक 136.25

तत्र सम नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः कदा चित तत्र मार्जारस तव अप्रमत्तॊ ऽपय अबध्यत

tatra sama nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ kadā cita tatra mārjārasa tava apramattò 'paya abadhyata

हिन्दी अर्थ

नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्षुते

English

There each night many kinds of animals were caught; and once the cat, though careful, was caught.

अध्याय 12

श्लोक 136.26

तस्मिन बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि तं कालं पलितॊ जञात्वा विचचार सुनिर्भयः

tasmina baddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini taṃ kālaṃ palitò jañātvā vicacāra sunirbhayaḥ

हिन्दी अर्थ

आरोप्य: थ्वा स्वकात्स्थानादुल्क्रम्यान्यत् प्रमाद्यति

English

When that natural enemy, ever an attacker, was bound, the wise Palita, knowing the moment, roamed quite fearless.

अध्याय 12

श्लोक 136.27

तेनानुचरता तस्मिन वने विश्वस्तचारिणा भक्षं विचरमाणेन नचिराद दृष्टम आमिषम

tenānucaratā tasmina vane viśvastacāriṇā bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirāda dṛṣṭama āmiṣama

हिन्दी अर्थ

स भृत्यगुणसम्पन्नो राजा फलमुपाश्रुते

English

Moving about in that forest, trusting and seeking food, he soon saw meat.

अध्याय 12

श्लोक 136.28

स तम उन्माथम आरुह्य तद आमिषम अभक्षयत तस्यॊपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन

sa tama unmāthama āruhya tada āmiṣama abhakṣayata tasyòpari sapatnasya baddhasya manasā hasana

हिन्दी अर्थ

गुणोंसे सम्पन्न हो उत्तम फलका भागी होता है

English

He climbed on that trap and ate the meat, laughing in his mind at his bound enemy above him.

अध्याय 12

श्लोक 136.29

आमिषे तु परसक्तः स कदा चिद अवलॊकयन अपश्यद अपरं घॊरम आत्मनः शत्रुम आगतम

āmiṣe tu parasaktaḥ sa kadā cida avalòkayana apaśyada aparaṃ ghòrama ātmanaḥ śatruma āgatama

हिन्दी अर्थ

व्याप्रो व्याप्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा

English

Engrossed in the meat, looking about, he once saw another terrible enemy of his arrived.

अध्याय 12

श्लोक 136.30

शरप्रसून संकाशं मही विवर शायिनम नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलॊचनम

śaraprasūna saṃkāśaṃ mahī vivara śāyinama nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralòcanama

हिन्दी अर्थ

है, वह प्रजाको प्रसन्न नहीं रख सकता

English

It was a mongoose named Harika, lying in a hole in the ground, the colour of reed-blossom, restless, with red eyes.

अध्याय 12

श्लोक 136.31

तेन मूषक गन्धेन तवरमाणम उपागतम भक्षार्थं लेलिहद वक्त्रं भूमाव ऊर्ध्वमुखं सथितम

tena mūṣaka gandhena tavaramāṇama upāgatama bhakṣārthaṃ lelihada vaktraṃ bhūmāva ūrdhvamukhaṃ sathitama

हिन्दी अर्थ

नाकुलीना नरा: सर्वे स्थाप्या गुणणणैषिणा

English

Drawn by the mouse's scent it came swiftly, licking its mouth, standing with its face upward on the ground.

अध्याय 12

श्लोक 136.32

शखा गतम अरिं चान्यद अपश्यत कॊटरालयम उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं कषपाचरम

śakhā gatama ariṃ cānyada apaśyata kòṭarālayama ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kaṣapācarama

हिन्दी अर्थ

लगावे, जो मूर्ख, नीच, बुद्धिहीन, अजितेन्द्रिय और निन्दित कुलमें उत्पन्न हुए हों

English

And on a branch he saw another enemy, an owl named Chandraka, sharp-beaked, a night-roamer, dwelling in a hollow.

अध्याय 12

श्लोक 136.33

गतस्य विषयं तस्य नकुलॊलूकयॊस तदा अथास्यासीद इयं चिन्ता तत पराप्य सुमहद भयम

gatasya viṣayaṃ tasya nakulòlūkayòsa tadā athāsyāsīda iyaṃ cintā tata parāpya sumahada bhayama

हिन्दी अर्थ

अक्षद्रा: शुचयो दक्षा:स्युर्नरा: पारिपाश्वका:

English

When he had come within range of the mongoose and the owl, this thought came to him, having met great fear.

अध्याय 12

श्लोक 136.34

आपद्य अस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते समन्ताद भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा

āpadya asyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite samantāda bhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

स्वस्थानानपक्षुष्टा ये ते स्यू राज्ञां बहिश्वचरा:

English

"In this very painful calamity, with death at hand and fear arisen on all sides, what should a well-wisher do?"

अध्याय 12

श्लोक 136.35

स तथा सर्वतॊ रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः अभवद भयसंतप्तश चक्रे चेमां परां गतिम

sa tathā sarvatò ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ abhavada bhayasaṃtaptaśa cakre cemāṃ parāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

असिंह: सिंहसहित: सिंहवललभते फलम्

English

Thus hemmed in on every side, seeing the same everywhere, he was fear-stricken, and made this final resolve.

अध्याय 12

श्लोक 136.36

आपद विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम समन्त संशया चेयम अस्मान आपद उपस्थिता

āpada vināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitama samanta saṃśayā ceyama asmāna āpada upasthitā

हिन्दी अर्थ

है तो वह सिंहके तुल्य ही फल भोगने लगता है

English

"Calamity is mostly destruction; life is but one in a hundred; this danger has come upon us, doubtful on every side.

अध्याय 12

श्लोक 136.37

गतं हि सहसा भूमिं नकुलॊ मां समाप्नुयात उलूकश चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात

gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulò māṃ samāpnuyāta ulūkaśa ceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāta

हिन्दी अर्थ

नस सिंहफल भोक्तुं शक्त: श्वभिरुपासित:

English

If I go to the ground, the mongoose will catch me; the owl will, if I stay here; and the cat, once the snare is destroyed.

अध्याय 12

श्लोक 136.38

न तव एवास्मद विधः पराज्ञः संमॊहं गन्तुम अर्हति करिष्ये जीविते यत्नं यावद उच्छ्वासनिग्रहम

na tava evāsmada vidhaḥ parājñaḥ saṃmòhaṃ gantuma arhati kariṣye jīvite yatnaṃ yāvada ucchvāsanigrahama

हिन्दी अर्थ

कुत्तोंसे उपासित होनेके कारण सिंहोचित कर्मफलका उपभोग नहीं कर सकता

English

But a wise one like me should not fall into bewilderment; I shall strive for life as long as breath is held.

अध्याय 12

श्लोक 136.39

न हि बुद्ध्यान्विताः पराज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः संभ्रमन्त्य आपदं पराप्य महतॊ ऽरथान अवाप्य च

na hi buddhyānvitāḥ parājñā nītiśāstraviśāradāḥ saṃbhramantya āpadaṃ parāpya mahatò 'rathāna avāpya ca

हिन्दी अर्थ

कुलीनै: सह शकक्‍्येत कृत्स्ना जेतुं वसुन्धरा

English

For the wise, endowed with intellect and skilled in the science of policy, do not panic on meeting calamity, nor on gaining great goals.

अध्याय 12

श्लोक 136.40

न तव अन्याम इह मार्जाराद गतिं पश्यामि सांप्रतम विषमस्थॊ हय अयं जन्तुः कृत्यं चास्य महन मया

na tava anyāma iha mārjārāda gatiṃ paśyāmi sāṃpratama viṣamasthò haya ayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahana mayā

हिन्दी अर्थ

संग्राह्मो वसुधापालै र्भुत्यो भृत्यवतां वर

English

I see now no refuge here but the cat; this creature is in distress, and I have great business with him.

अध्याय 12

श्लोक 136.41

जीवितार्थी कथं तव अद्य परार्थितः शत्रुभिस तरिभिः तस्माद इमम अहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै

jīvitārthī kathaṃ tava adya parārthitaḥ śatrubhisa taribhiḥ tasmāda imama ahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai

हिन्दी अर्थ

ये भृत्या: पार्थिवहितास्तेषां सान्त्वं प्रयोजयेत्

English

How, desiring life, can I stand now, sought by three enemies? Therefore I take refuge in this enemy, the cat.

अध्याय 12

श्लोक 136.42

कषत्रविद्यां समाश्रित्य हितम अस्यॊपधारये येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये

kaṣatravidyāṃ samāśritya hitama asyòpadhāraye yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye

हिन्दी अर्थ

मधुर वचन बोलकर उन्हें प्रोत्साहन देता रहे

English

Resorting to the science of the kshatriyas I contemplate his good, by which I shall deceive this host of enemies with intention.

अध्याय 12

श्लोक 136.43

अयम अत्यन्तशत्रुर मे वैषम्यं परमं गतः मूढॊ गराहयितुं सवार्थं संगत्या यदि शक्यते

ayama atyantaśatrura me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ mūḍhò garāhayituṃ savārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate

हिन्दी अर्थ

कोशमूला हि राजान: कोशो वृद्धिकरो भवेत्

English

He is my extreme enemy, come to utter distress; if the fool can be made to grasp his own interest through an alliance...

अध्याय 12

श्लोक 136.44

कदा चिद वयसनं पराप्य संधिं कुर्यान मया सह बलिना संनिविष्टस्य शत्रॊर अपि परिग्रहः कार्य इत्य आहुर आचार्या विषमे जीवितार्थिना

kadā cida vayasanaṃ parāpya saṃdhiṃ kuryāna mayā saha balinā saṃniviṣṭasya śatròra api parigrahaḥ kārya itya āhura ācāryā viṣame jīvitārthinā

हिन्दी अर्थ

ही उनकी जड़ है, कोष ही उन्हें आगे बढ़ानेवाला होता है

English

Sometimes, falling into trouble, he might make peace with me; the teachers say that even an enemy settled with a stronger one should be accepted, by one seeking life in distress.

अध्याय 12

श्लोक 136.45

शरेयान हि पण्डितः शत्रुर न च मित्रम अपण्डितम मम हय अमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम

śareyāna hi paṇḍitaḥ śatrura na ca mitrama apaṇḍitama mama haya amitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitama

हिन्दी अर्थ

पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन

English

A wise enemy is better than a foolish friend; my life rests on this enemy, the cat.

अध्याय 12

श्लोक 136.46

हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुम आत्माभिरक्षणे अपीदानीम अयं शत्रुः संगत्या पण्डितॊ भवेत

hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetuma ātmābhirakṣaṇe apīdānīma ayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍitò bhaveta

हिन्दी अर्थ

पुरवासियोंके कार्य और हितकी सिद्धिका उपाय ढूँढ़ा करो

English

Well, I shall speak to him, a reason for protecting myself; may this enemy now become wise through alliance."

अध्याय 12

श्लोक 136.47

ततॊ ऽरथगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित सान्त्वपूर्वम इदं वाक्यं मार्जारं मूषकॊ ऽबरवीत

tatò 'rathagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavita sāntvapūrvama idaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣakò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

शुनो निदर्शनं तात कि भूय: श्रोतुमिच्छसि

English

Then, knowing the truth of interest, and the times for peace and war, the mouse spoke to the cat these words, preceded by conciliation.

अध्याय 12

श्लोक 136.48

सौहृदेन भिभाषे तवा कच चिन मार्जारजीवसि जीवितं हि तवेच्छामि शरेयः साधारणं हि नौ

sauhṛdena bhibhāṣe tavā kaca cina mārjārajīvasi jīvitaṃ hi tavecchāmi śareyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau

हिन्दी अर्थ

और कुत्तेका दृष्टान्त सामने रखा है, अब और क्या सुनना चाहते हो?

English

"I speak to you in friendship: cat, are you alive? I wish for your life; our good is common.

अध्याय 12

श्लोक 136.49

न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा अहं तवाम उद्धरिष्यामि पराणाञ जह्यां हि ते कृते

na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā ahaṃ tavāma uddhariṣyāmi parāṇāña jahyāṃ hi te kṛte

हिन्दी अर्थ

एकोनविंशत्यधिकशततमोध्याय:

English

Gentle one, do not despair; you will live as before. I shall deliver you, and would give up my life for you.

अध्याय 12

श्लोक 136.50

अस्ति कश चिद उपायॊ ऽतर पुष्कलः परतिभाति माम येन शक्यस तवया मॊक्षः पराप्तुं शरेयॊ यथा मया

asti kaśa cida upāyò 'tara puṣkalaḥ paratibhāti māma yena śakyasa tavayā mòkṣaḥ parāptuṃ śareyò yathā mayā

हिन्दी अर्थ

प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ

English

There is a plentiful means here that occurs to me, by which you can win release, and I the good."

अध्याय 12

श्लोक 136.51

मया हय उपायॊ दृष्टॊ ऽयं विचार्य मतिम आत्मनः आत्मार्थं च तवदर्थं च शरेयः साधारणं हि नौ

mayā haya upāyò dṛṣṭò 'yaṃ vicārya matima ātmanaḥ ātmārthaṃ ca tavadarthaṃ ca śareyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau

हिन्दी अर्थ

तद् यथा रक्षणं कुर्यात् तथा शृणु महीपते

English

"I have seen this means, having pondered my own mind, for my own sake and for yours; our good is common.

अध्याय 12

श्लोक 136.52

इदं हि नकुलॊलूकं पापबुद्ध्य अभितः सथितम न धर्षयति मार्जारतेन मे सवस्ति सांप्रतम

idaṃ hi nakulòlūkaṃ pāpabuddhya abhitaḥ sathitama na dharṣayati mārjāratena me savasti sāṃpratama

हिन्दी अर्थ

तथा बहुविध॑ राजा रूप॑ कुर्वीत धर्मवित्

English

For the mongoose and the owl, sitting all around with evil intent, do not dare attack me because of the cat; so I am safe for now.

अध्याय 12

श्लोक 136.53

कूजंश चपल नेत्रॊ ऽयं कौशिकॊ मां निरीक्षते नगशाखा गरहस तिष्ठंस तस्याहं भृशम उद्विजे

kūjaṃśa capala netrò 'yaṃ kauśikò māṃ nirīkṣate nagaśākhā garahasa tiṣṭhaṃsa tasyāhaṃ bhṛśama udvije

हिन्दी अर्थ

समय-समयपर अपना अनेक प्रकारका रूप प्रकट करना चाहिए

English

This owl, crying, with restless eyes, watches me; perched on a branch of the tree, he alarms me greatly.

अध्याय 12

श्लोक 136.54

सतां साप्तपदं सख्यं स वासॊ मे ऽसि पण्डितः सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतॊ भयम

satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ sa vāsò me 'si paṇḍitaḥ sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyutò bhayama

हिन्दी अर्थ

मध्यस्थ: सत्त्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति

English

Friendship of the good is of seven steps; you are my companion, wise one; I shall live with you; you have no fear of death.

अध्याय 12

श्लोक 136.55

न हि शक्नॊषि मार्जारपाशं छेत्तुं विना मया अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां तवं न हिंससि

na hi śaknòṣi mārjārapāśaṃ chettuṃ vinā mayā ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tavaṃ na hiṃsasi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठभावका अवलम्बन करे। ऐसा करनेसे ही वह सुखका भागी होता है

English

For you cannot cut the cat's snare without me; I shall cut your snare, if you do not harm me.

अध्याय 12

श्लोक 136.56

तवम आश्रितॊ नगस्याग्रं मूलं तव अहम उपाश्रितः चिरॊषिताव इहावां वै वृक्षे ऽसमिन विदितं हि ते

tavama āśritò nagasyāgraṃ mūlaṃ tava ahama upāśritaḥ ciròṣitāva ihāvāṃ vai vṛkṣe 'samina viditaṃ hi te

हिन्दी अर्थ

बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मो5प्यर्थों न सीदति

English

You have resorted to the top of the tree, and I to its root; we two have long lived in this tree, as you know.

अध्याय 12

श्लोक 136.57

यस्मिन्न आश्वसते कश चिद यश च नाश्वसते कव चित न तौ धीराः परशंसन्ति नित्यम उद्विग्नचेतसौ

yasminna āśvasate kaśa cida yaśa ca nāśvasate kava cita na tau dhīrāḥ paraśaṃsanti nityama udvignacetasau

हिन्दी अर्थ

बिगड़ने नहीं पाता है

English

The wise do not praise those two, one who is trusted by no one and one who trusts no one anywhere, whose minds are ever agitated.

अध्याय 12

श्लोक 136.58

तस्माद विवर्धतां परीतिः सत्या संगतिर अस्तु नौ कालातीतम अपार्थं हि न परशंसन्ति पण्डिताः

tasmāda vivardhatāṃ parītiḥ satyā saṃgatira astu nau kālātītama apārthaṃ hi na paraśaṃsanti paṇḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थकाम: शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम्

English

So let our affection grow, let our alliance be true; the wise do not praise what is past its time and without purpose.

अध्याय 12

श्लोक 136.59

अर्थयुक्तिम इमां तावद यथा भूतां निशामय तव जीवितम इच्छामि तवं ममेच्छसि जीवितम

arthayuktima imāṃ tāvada yathā bhūtāṃ niśāmaya tava jīvitama icchāmi tavaṃ mamecchasi jīvitama

हिन्दी अर्थ

लोके चायव्ययौ दृष्टवा बृहद्वृक्षमिवास्रवत्

English

Listen first to this reasoning of interest as it is: I wish for your life, and you wish for mine.

अध्याय 12

श्लोक 136.60

कश चित तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम स तारयति तत काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते

kaśa cita tarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīma sa tārayati tata kāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate

हिन्दी अर्थ

श्रयेच्छायामविज्ञातां गुप्तं रणमुपाश्रयेत्

English

One man crosses a deep great river with a log; he carries the log across, and the log carries him across.

अध्याय 12

श्लोक 136.61

ईदृशॊ नौ समायॊगॊ भविष्यति सुनिस्तरम अहं तवां तारयिष्यामि तवं च मां तारयिष्यसि

īdṛśò nau samāyògò bhaviṣyati sunistarama ahaṃ tavāṃ tārayiṣyāmi tavaṃ ca māṃ tārayiṣyasi

हिन्दी अर्थ

मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत्

English

Such will be our union, easy to cross by: I shall carry you across and you will carry me across."

अध्याय 12

श्लोक 136.62

एवम उक्त्वा तु पलितस तदर्थम उभयॊर हितम हेतुमद गरहणीयं च कालाकाङ्क्षी वयपैक्षत

evama uktvā tu palitasa tadarthama ubhayòra hitama hetumada garahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vayapaikṣata

हिन्दी अर्थ

अपनाकर स्त्रियोंसे अलक्षित रहकर विचरे

English

Having spoken thus, Palita, for the sake of the good of both, with reasons that deserved acceptance, looked out for the right moment.

अध्याय 12

श्लोक 136.63

अथ सुव्याहृतं तस्य शरुत्वा शत्रुर विचक्षणः हेतुमद गरहणीयार्थं मार्जारॊ वाक्यम अब्रवीत

atha suvyāhṛtaṃ tasya śarutvā śatrura vicakṣaṇaḥ hetumada garahaṇīyārthaṃ mārjārò vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

चारभूमिष्वभिगतान् पाशांश्व परिवर्जयेत्

English

Then hearing his well-spoken words, the shrewd enemy, the cat, spoke words reasoned and worthy of acceptance.

अध्याय 12

श्लोक 136.64

बुद्धिमान वाक्यसंपन्नस तद वाक्यम अनुवर्णयन ताम अवस्थाम अवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव परत्यपूजयत

buddhimāna vākyasaṃpannasa tada vākyama anuvarṇayana tāma avasthāma avekṣyāntyāṃ sāmnaiva paratyapūjayata

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंद्वारा जो जाल बिछाये गये हों, उनका निवारण करे

English

Intelligent and eloquent, going over his words, and seeing that final plight, he honoured him with conciliation alone.

अध्याय 12

श्लोक 136.65

ततस तीक्ष्णाग्रदशनॊ वैडूर्यमणिलॊचनः मूषकं मन्दम उद्वीक्ष्य मार्जारॊ लॊमशॊ ऽबरवीत

tatasa tīkṣṇāgradaśanò vaiḍūryamaṇilòcanaḥ mūṣakaṃ mandama udvīkṣya mārjārò lòmaśò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

हन्यात्क्ुद्धानतिविषास्तान् जिह्गतयो5हितान्

English

Then the cat Lomasha, sharp-toothed, with eyes like cat's-eye gems, looking gently at the mouse, said:

अध्याय 12

श्लोक 136.66

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यॊ मां जीवन्तम इच्छसि शरेयश च यदि जानीषे करियतां मा विचारय

nandāmi saumya bhadraṃ te yò māṃ jīvantama icchasi śareyaśa ca yadi jānīṣe kariyatāṃ mā vicāraya

हिन्दी अर्थ

सर्वतश्नाददेत् प्रज्ञां पतंगं गहनेष्विव

English

"I am glad, gentle one, good luck to you, who wish me to live; if you know what is best, let it be done; do not hesitate.

अध्याय 12

श्लोक 136.67

अहं हि दृढम आपन्नस तवम आपन्नतरॊ मया दवयॊर आपन्नयॊः संधिः करियतां मा विचारय

ahaṃ hi dṛḍhama āpannasa tavama āpannatarò mayā davayòra āpannayòḥ saṃdhiḥ kariyatāṃ mā vicāraya

हिन्दी अर्थ

आत्मवृद्धिकरीं नीति विदधीत विचक्षण:

English

I am in firm distress, and you in more distress than I; let an alliance be made between the two of us in distress; do not hesitate.

अध्याय 12

श्लोक 136.68

विधत्स्व पराप्तकालं यत कार्यं सिध्यतु चावयॊः मयि कृच्छ्राद विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम

vidhatsva parāptakālaṃ yata kāryaṃ sidhyatu cāvayòḥ mayi kṛcchrāda vinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtama

हिन्दी अर्थ

बुद्धया चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम्

English

Do what the time requires, and let our business succeed; once I am freed from this hardship, what you have done will not be lost.

अध्याय 12

श्लोक 136.69

नयस्तमानॊ ऽसमि भक्तॊ ऽसमि शिष्यस तवद्धितकृत तथा निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः

nayastamānò 'sami bhaktò 'sami śiṣyasa tavaddhitakṛta tathā nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

है। यही शास्त्रका प्रयोजन है

English

I have laid down my pride, I am your devotee and your disciple, doing what is good for you, subject to your command; I have come to you for refuge."

अध्याय 12

श्लोक 136.70

इत्य एवम उक्तः पलितॊ मार्जारं वशम आगतम वाक्यं हितम उवाचेदम अभिनीतार्थम अर्थवत

itya evama uktaḥ palitò mārjāraṃ vaśama āgatama vākyaṃ hitama uvācedama abhinītārthama arthavata

हिन्दी अर्थ

शक्तिका भी प्रदर्शन करे तथा अपने विचार और बुद्धिसे कर्तव्यका निश्चय करे

English

Thus addressed, Palita, to the cat who had come under his power, spoke these words, beneficial, purposeful and well-shaped.

अध्याय 12

श्लोक 136.71

उदारं यद भवान आह नैतच चित्रं भवद्विधे विदितॊ यस तु मार्गॊ मे हितार्थं शृणु तं मम

udāraṃ yada bhavāna āha naitaca citraṃ bhavadvidhe viditò yasa tu mārgò me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama

हिन्दी अर्थ

निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वा कृतं तथा

English

"What you have said is noble; it is no wonder in one like you; but hear the course I know for our good.

अध्याय 12

श्लोक 136.72

अहं तवानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान मे महद भयम तरायस्व मां मा वधीश च शक्तॊ ऽसमि तव मॊक्षणे

ahaṃ tavānupravekṣyāmi nakulāna me mahada bhayama tarāyasva māṃ mā vadhīśa ca śaktò 'sami tava mòkṣaṇe

हिन्दी अर्थ

स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके

English

I shall come in beneath you; my great fear is the mongoose; save me, do not kill me, and I am able to free you.

अध्याय 12

श्लोक 136.73

उलूकाच चैव मां रक्ष कषुद्रः परार्थयते हि माम अहं छेत्स्यामि ते पाशान सखे सत्येन ते शपे

ulūkāca caiva māṃ rakṣa kaṣudraḥ parārthayate hi māma ahaṃ chetsyāmi te pāśāna sakhe satyena te śape

हिन्दी अर्थ

हो जाता है, उसी तरह अपने शान्त स्वभावको स्वीकार कर ले

English

And protect me from the owl, for the base creature seeks me; I shall cut your snares, friend; I swear to you by truth."

अध्याय 12

श्लोक 136.74

तद वचः संगतं शरुत्वा लॊमशॊ युक्तम अर्थवत हर्षाद उद्वीक्ष्य पलितं सवागतेनाभ्यपूजयत

tada vacaḥ saṃgataṃ śarutvā lòmaśò yuktama arthavata harṣāda udvīkṣya palitaṃ savāgatenābhyapūjayata

हिन्दी अर्थ

आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्यथ च

English

Hearing those words, apt, fitting and purposeful, Lomasha looked at Palita with joy and welcomed him.

अध्याय 12

श्लोक 136.75

स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे सथितः सुविचिन्त्याब्रवीद धीरः परीतस तवरित एव हि

sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sathitaḥ suvicintyābravīda dhīraḥ parītasa tavarita eva hi

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये च बलाधिका:

English

The cat, having honoured Palita, abiding in friendship, the wise one, pleased and in haste, after careful thought spoke:

अध्याय 12

श्लोक 136.76

कषिप्रम आगच्छ भद्रं ते तवं मे पराणसमः सखा तव पराज्ञ परसादाद धि कषिप्रं पराप्स्यामि जीवितम

kaṣiprama āgaccha bhadraṃ te tavaṃ me parāṇasamaḥ sakhā tava parājña parasādāda dhi kaṣipraṃ parāpsyāmi jīvitama

हिन्दी अर्थ

शूरवीर मनुष्यको तथा अन्य जो अधिक बलशाली व्यक्ति हों, उनको नियुक्त करे

English

"Come quickly, good luck to you; you are my friend, dear as life; by your grace, wise one, I shall soon regain my life.

अध्याय 12

श्लोक 136.77

यद यद एवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव तद आज्ञापय कर्ताहं संधिर एवास्तु नौ सखे

yada yada evaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava tada ājñāpaya kartāhaṃ saṃdhira evāstu nau sakhe

हिन्दी अर्थ

सर्वास्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायता

English

Whatever I can do for you now, in this state, command it; I shall do it; let there be an alliance between us, friend.

अध्याय 12

श्लोक 136.78

अस्मात ते संशयान मुक्तः स मित्र गणबान्धवः सर्वकार्याणि कर्ताहं परियाणि च हितानि च

asmāta te saṃśayāna muktaḥ sa mitra gaṇabāndhavaḥ sarvakāryāṇi kartāhaṃ pariyāṇi ca hitāni ca

हिन्दी अर्थ

मध्ये वयसि निर्दोषान् हिते युक्तानविक्लवान्

English

Freed from this danger, with my friends and kinsmen, I shall do all that is pleasing and beneficial to you.

अध्याय 12

श्लोक 136.79

मुक्तश च वयसनाद अस्मात सौम्याहम अपि नाम ते परीतिम उत्पादयेयं च परतिकर्तुं च शक्नुयाम

muktaśa ca vayasanāda asmāta saumyāhama api nāma te parītima utpādayeyaṃ ca paratikartuṃ ca śaknuyāma

हिन्दी अर्थ

स्थापयेत् सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिण:

English

Freed from this calamity, gentle one, I too may bring you affection and be able to repay you."

अध्याय 12

श्लोक 136.80

गराहयित्वा तु तं सवार्थं मार्जारं मूषकस तदा परविवेश सुविस्रब्धः सम्यग अर्थांश चचार ह

garāhayitvā tu taṃ savārthaṃ mārjāraṃ mūṣakasa tadā paraviveśa suvisrabdhaḥ samyaga arthāṃśa cacāra ha

हिन्दी अर्थ

आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुहैव वसुन्धरा

English

Having made the cat grasp his own interest, the mouse then entered, fully trusting, and went about his business properly.

अध्याय 12

श्लोक 136.81

एवम आश्वसितॊ विद्वान मार्जारेण स मूषकः मार्जारॊरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत

evama āśvasitò vidvāna mārjāreṇa sa mūṣakaḥ mārjāròrasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvata

हिन्दी अर्थ

चरान् स्वनुचरान् विद्यात् तथा बुद्धया स्वयं चरेत्

English

Thus reassured by the cat, the learned mouse, trusting, slept on the cat's chest as on a father's or mother's.

अध्याय 12

श्लोक 136.82

लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम तौ दृष्ट्वा नकुलॊलूकौ निराशौ जग्मतुर गृहान

līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakama tau dṛṣṭvā nakulòlūkau nirāśau jagmatura gṛhāna

हिन्दी अर्थ

सोच-विचारकर कार्य करे

English

Seeing the mouse nestled against the body of the cat, the mongoose and the owl, disappointed, went to their homes.

अध्याय 12

श्लोक 136.83

लीनस तु तस्य गात्रेषु पलितॊ देशकालवित चिच्छेद पाशान नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः

līnasa tu tasya gātreṣu palitò deśakālavita ciccheda pāśāna nṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार राजा सदा पृथ्वीका पालन करते हुए ही उससे धनका दोहन करे

English

But Palita, knowing place and time, nestled against his body, slowly, slowly cut the snares, king, awaiting the right moment.

अध्याय 12

श्लोक 136.84

अथ बन्धपरिक्लिष्टॊ मार्जारॊ वीक्ष्य मूषकम छिन्दन्तं वै तदा पाशान अत्वरन्तं तवरान्वितः

atha bandhaparikliṣṭò mārjārò vīkṣya mūṣakama chindantaṃ vai tadā pāśāna atvarantaṃ tavarānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम्

English

Then the cat, tormented by his bonds, seeing the mouse cutting the snares without hurry, in haste,

अध्याय 12

श्लोक 136.85

तम अत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा संचॊदयितुम आरेभे मार्जारॊ मूषकं तदा

tama atvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā saṃcòdayituma ārebhe mārjārò mūṣakaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

प्रकार राजा समस्त प्रजाजनोंसे थोड़ा-थोड़ा द्रव्य लेकर उसका संचय करे

English

began to urge the unhurried Palita, the mouse, in the cutting of the snares.

अध्याय 12

श्लोक 136.86

किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थॊ ऽवमन्यसे छिन्धि पाशान अमित्रघ्न पुरा शवपच एति सः

kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārthò 'vamanyase chindhi pāśāna amitraghna purā śavapaca eti saḥ

हिन्दी अर्थ

संचयाजन्न विसर्गी स्याद् राजा शास्त्रविदात्मवान्

English

"Why, gentle one, do you not hurry? Having gained your end, do you despise me? Cut the snares, slayer of foes; the dog-eater will come soon."

अध्याय 12

श्लोक 136.87

इत्य उक्तस तवरता तेन मतिमान पलितॊ ऽबरवीत मार्जारम अकृतप्रज्ञं वश्यम आत्महितं वचः

itya uktasa tavaratā tena matimāna palitò 'baravīta mārjārama akṛtaprajñaṃ vaśyama ātmahitaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धया तु बुद्धयेदात्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत्

English

Thus urged by him in haste, the wise Palita spoke to the cat, who lacked foresight and was in his power, words for his own good.

अध्याय 12

श्लोक 136.88

तूष्णीं भव न ते सौम्य तवरा कार्या न संभ्रमः वयम एवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते

tūṣṇīṃ bhava na te saumya tavarā kāryā na saṃbhramaḥ vayama evātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate

हिन्दी अर्थ

धनस्यैतान्यष्ट समिन्धनानि

English

"Be quiet, gentle one; you need not hurry or panic; we are the ones who know the time here; the time will not be lost.

अध्याय 12

श्लोक 136.89

अकाले कृत्यम आरब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते तद एव काल आरब्धं महते ऽरथाय कल्पते

akāle kṛtyama ārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate tada eva kāla ārabdhaṃ mahate 'rathāya kalpate

हिन्दी अर्थ

तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम्

English

A task begun at the wrong time does not serve its purpose; the same begun at the right time yields a great purpose.

अध्याय 12

श्लोक 136.90

अकालविप्रमुक्तान मे तवत्त एव भयं भवेत तस्मात कालं परतीक्षस्व किम इति तवरसे सखे

akālavipramuktāna me tavatta eva bhayaṃ bhaveta tasmāta kālaṃ paratīkṣasva kima iti tavarase sakhe

हिन्दी अर्थ

तस्माच्छत्रोर्नैंव हीयेदू यतात्मा

English

If you were freed at the wrong time, my fear would be from you alone; so wait for the time; why hurry, friend?

अध्याय 12

श्लोक 136.91

यावत पश्यामि चण्डालम आयान्तं शस्त्रपाणिनम ततश छेत्स्यामि ते पाशं पराप्ते साधारणे भये

yāvata paśyāmi caṇḍālama āyāntaṃ śastrapāṇinama tataśa chetsyāmi te pāśaṃ parāpte sādhāraṇe bhaye

हिन्दी अर्थ

बुद्धे: पश्चात् कर्म यत्तत् प्रशस्तम्

English

When I see the chandala coming, weapon in hand, then I shall cut your snare, once the common fear has come.

अध्याय 12

श्लोक 136.92

तस्मिन काले परमुक्तस तवं तरुम एवाधिरॊहसि न हि ते जीविताद अन्यत किं चित कृत्यं भविष्यति

tasmina kāle paramuktasa tavaṃ taruma evādhiròhasi na hi te jīvitāda anyata kiṃ cita kṛtyaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

बुद्धिसे सोचकर पीछे जो कर्म किया जाता है, वह सर्वोत्तम होता है

English

Freed at that time, you will climb the tree, for you will have no other task than your life.

अध्याय 12

श्लोक 136.93

ततॊ भवत्य अतिक्रान्ते तरस्ते भीते च लॊमश अहं बिलं परवेक्ष्यामि भवाट शाखां गमिष्यति

tatò bhavatya atikrānte taraste bhīte ca lòmaśa ahaṃ bilaṃ paravekṣyāmi bhavāṭa śākhāṃ gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

श्रेय:पात्रं पूरयते च नाल्‍पम्

English

Then when that moment has passed, Lomasha, with you alarmed and frightened, I shall enter my hole, and you will go to the branch."

अध्याय 12

श्लोक 136.94

एवम उक्तस तु मार्जारॊ मूषकेणात्मनॊ हितम वचनं वाक्यतत्त्वज्ञॊ जीवितार्थी महामतिः

evama uktasa tu mārjārò mūṣakeṇātmanò hitama vacanaṃ vākyatattvajñò jīvitārthī mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

विद्युत्सम्पातमपि वा नोर्जित: स्यात्

English

Thus addressed by the mouse for his own good, the cat, a knower of the truth of words and desirous of life, very wise,

अध्याय 12

श्लोक 136.95

अथात्मकृत्य तवरितः सम्यक परश्रयम आचरन उवाच लॊमशॊ वाक्यं मूषकं चिरकारिणम

athātmakṛtya tavaritaḥ samyaka paraśrayama ācarana uvāca lòmaśò vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇama

हिन्दी अर्थ

तस्माद् विद्याद् व्यवसायं प्रभूतम्

English

hurried for his own purpose and, behaving with great courtesy, Lomasha spoke to the mouse who was taking his time.

अध्याय 12

श्लोक 136.96

न हय एवं मित्रकार्याणि परीत्या कुर्वन्ति साधवः यथा तवं मॊक्षितः कृच्छ्रात तवरमाणेन वै मया

na haya evaṃ mitrakāryāṇi parītyā kurvanti sādhavaḥ yathā tavaṃ mòkṣitaḥ kṛcchrāta tavaramāṇena vai mayā

हिन्दी अर्थ

तस्माद् विद्वान् नावमन्येत देहम्

English

"The good do not do the tasks of friends with affection in this way, as I, in haste, delivered you from distress.

अध्याय 12

श्लोक 136.97

ताथैव तवरमाणेन तवया कार्यं हितं मम यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा सवस्त्य आवयॊर भवेत

tāthaiva tavaramāṇena tavayā kāryaṃ hitaṃ mama yatnaṃ kuru mahāprājña yathā savastya āvayòra bhaveta

हिन्दी अर्थ

योर्थहीनो धर्मकामौ जहाति

English

In just that same haste you should do what is good for me; make an effort, greatly wise one, that we both may be safe.

अध्याय 12

श्लोक 136.98

अथ वा पूर्ववैरं तवं समरन कालं विकर्षसि पश्य दुष्कृतकर्मत्वं वयक्तम आयुः कषयॊ मम

atha vā pūrvavairaṃ tavaṃ samarana kālaṃ vikarṣasi paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vayaktama āyuḥ kaṣayò mama

हिन्दी अर्थ

तस्माद् राजा न प्रगृह्नीत लुब्धम्

English

Or are you, remembering the old enmity, dragging out the time? See the wickedness of your act; clearly it is the end of my life.

अध्याय 12

श्लोक 136.99

यच च किं चिन मयाज्ञानात पुरस्ताद विप्रियं कृतम न तन मनसि कर्तव्यं कषमये तवां परसीद मे

yaca ca kiṃ cina mayājñānāta purastāda vipriyaṃ kṛtama na tana manasi kartavyaṃ kaṣamaye tavāṃ parasīda me

हिन्दी अर्थ

चले तो वह शत्रुओंके सारे उद्योगों तथा कार्योका विध्वंस कर डाले

English

And whatever unpleasant thing I may have done to you before, through ignorance, do not keep it in mind; I ask your pardon; be gracious to me."

अध्याय 12

श्लोक 136.100

तम एवं वादिनं पराज्ञः शास्त्रविद बुद्धिसंमतः उवाचेदं वचः शरेष्ठं मार्जारं मूषकस तदा

tama evaṃ vādinaṃ parājñaḥ śāstravida buddhisaṃmataḥ uvācedaṃ vacaḥ śareṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakasa tadā

हिन्दी अर्थ

लोटनेवाले मूर्ख गदहेके सामन केवल दु:खमें निमग्न होता है

English

of kings. The science of kingly duties is the refuge of the whole world of life. O thou of Kuru's race, Morality, Profit, and Pleasure are dependent on kingly duties. It is also clear that the practices that lead to emancipation are equally dependent on them. As the reins are in respect of the steed or the iron hook in respect of the elephant, even so the science of kingly duties constitutes the reins for checking the world. If one becomes stupefied in respect of the duties observed by royal sages, disorder would set in on the earth and everything will become confused. As the Sun, rising, dispels inauspicious darkness, so this science destroys every kind of evil consequence in respect of the world. Therefore, O grandsire, do thou, for my sake, discourse on kingly duties in the first instance, for thou, O chief of the Bharatas, art the foremost of all persons conversant with duties. O scorcher of foes, Vasudeva regards thee as the first of all intelligent persons. Therefore, all of us expect the highest knowledge from thee.'

अध्याय 12

श्लोक 136.101

शरुतं मे तव मार्जारस्वम अर्थं परिगृह्णतः ममापि तवं विजानीहि सवम अर्थं परिगृह्णतः

śarutaṃ me tava mārjārasvama arthaṃ parigṛhṇataḥ mamāpi tavaṃ vijānīhi savama arthaṃ parigṛhṇataḥ

हिन्दी अर्थ

त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम्

English

"Bhishma said, 'Bowing unto Dharma who is Supreme, unto Krishna who is Brahma in full, and unto the Brahmanas, I shall discourse on the eternal duties (of men). Hear from me, O Yudhishthira, with concentrated attention, the whole range of kingly duties described with accurate details, and other duties that you mayst desire to know. In the first place, O foremost one of Kuru's race, the king should, from desire of pleasing (his subjects), wait with humility upon the gods and the Brahmanas, always bearing himself agreeably to the ordinance. By worshipping the deities and the Brahmanas, O perpetuator of Kuru's race, the king pays off his debt to duty and morality, and receives the respect of his subjects. O son, thou shouldst always exert with promptitude, O Yudhishthira, for without promptitude of exertion mere destiny never accomplishes the objects cherished by kings. These two, viz., exertion and destiny, are equal (in their operation). Of them, I regard exertion to be superior, for destiny is ascertained from the results of what is begun with exertion. Do not indulge in grief if what is commenced ends disastrously, for thou shouldst then exert thyself in the same act with redoubled attention. This is the high duty of kings. There is nothing which contributes so much to the success of kings as Truth. The king who is devoted to Truth finds happiness both here and hereafter. As regards Rishis also, O king, Truth is their great wealth. Similarly, as regards kings, there is nothing that so much inspires confidence in them as Truth. The king that is possessed of every accomplishment and good behaviour, that is self- restrained, humble, and righteous, that has his passions under control, that is of handsome features and

अध्याय 12

श्लोक 136.102

यन मित्रं भीतवत साध्यं यन मित्र भयसंहितम सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखाद इव

yana mitraṃ bhītavata sādhyaṃ yana mitra bhayasaṃhitama surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhāda iva

हिन्दी अर्थ

धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम्

English

"A friend who is to be managed as one managed in fear, a friend bound up with fear, must be guarded well, as the hand from a serpent's mouth.

अध्याय 12

श्लोक 136.103

कृत्वा बलवता संधिम आत्मानं यॊ न रक्षति अपथ्यम इव तद भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते

kṛtvā balavatā saṃdhima ātmānaṃ yò na rakṣati apathyama iva tada bhuktaṃ tasyānarthāya kalpate

हिन्दी अर्थ

पापबुद्धि मनुष्यको धिक्‍्कार है

English

He who, having made an alliance with a stronger one, does not protect himself, finds it like unwholesome food, leading to his ruin.

अध्याय 12

श्लोक 136.104

न कश चित कस्य चिन मित्रं न कश चित कस्य चित सुहृत अर्थैर अर्था निबध्यन्ते गजैर वनगजा इव

na kaśa cita kasya cina mitraṃ na kaśa cita kasya cita suhṛta arthaira arthā nibadhyante gajaira vanagajā iva

हिन्दी अर्थ

विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये

English

No one is anyone's friend, no one is anyone's well-wisher; interests are bound by interests, as wild elephants by elephants.

अध्याय 12

श्लोक 136.105

न हि कश चित कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते तस्मात सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत

na hi kaśa cita kṛte kārye kartāraṃ samavekṣate tasmāta sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayeta

हिन्दी अर्थ

बराबरीकी निन्दा करते हैं

English

For no one regards the doer once the task is done; therefore one should make all tasks leave something remaining.

अध्याय 12

श्लोक 136.106

तस्मिन काले ऽपि च भवान दिवा कीर्तिभयान्वितः मम न गरहणे शक्तः पलायनपरायणः

tasmina kāle 'pi ca bhavāna divā kīrtibhayānvitaḥ mama na garahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्ध हि मूढे कुपिते नृशंसे

English

And even at that time, you, fearful of fame by day, would be unable to seize me, intent on flight.

अध्याय 12

श्लोक 136.107

छिन्नं तु तन्तु बाहुल्यं तन्तुर एकॊ ऽवशेषितः छेत्स्याम्य अहं तद अप्य आशु निर्वृतॊ भव लॊमश

chinnaṃ tu tantu bāhulyaṃ tantura ekò 'vaśeṣitaḥ chetsyāmya ahaṃ tada apya āśu nirvṛtò bhava lòmaśa

हिन्दी अर्थ

न वाड्मयं स लभति किंचिदप्रियम्

English

The mass of the threads is cut; one thread remains; I shall cut that too, quickly; be at ease, Lomasha."

अध्याय 12

श्लोक 136.108

तयॊः संवदतॊर एवं तथैवापन्नयॊर दवयॊः कषयं जगाम सा रात्रिर लॊमशं चाविशद भयम

tayòḥ saṃvadatòra evaṃ tathaivāpannayòra davayòḥ kaṣayaṃ jagāma sā rātrira lòmaśaṃ cāviśada bhayama

हिन्दी अर्थ

आपसे कुछ निवेदन कर रहा हूँ

English

While the two, both in distress, spoke thus together, that night passed, and fear entered Lomasha.

अध्याय 12

श्लोक 136.109

ततः परभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः सथूलस्फिग विकचॊ रूक्षः शवचक्रपरिवारितः

tataḥ parabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ sathūlasphiga vikacò rūkṣaḥ śavacakraparivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत्

English

Then at dawn there appeared a chandala named Parigha, weapon in hand, misshapen, dark-tawny, with heavy hips, gaping, rough, surrounded by a pack of dogs,

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।