Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 59/172 · श्लोक 137.1–137.108

पूर्ण अध्याय पाठ108 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 137.1

[य] उक्तॊ मन्त्रॊ महाबाहॊ न विश्वासॊ ऽसति शत्रुषु कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत

[ya] uktò mantrò mahābāhò na viśvāsò 'sati śatruṣu kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaseta

हिन्दी अर्थ

राजा महीं पालयितुं स शक्त:

English

not too enquiring, l never loses prosperity. By administering justice, by attending to these three, viz., concealment of his own weaknesses, ascertainment of the weaknesses of foes, and keeping his own counsels, as also by the observance of conduct that is straightforward, the king, O delighter of the Kurus, obtains prosperity. If the king becomes mild, everybody disregards him On the other hand, if he becomes fierce, his subjects then become troubled.

अध्याय 12

श्लोक 137.2

विश्वासाद धि परं राज्ञॊ राजन्न उत्पद्यते भयम कथं वै नाश्वसन राजा शत्रूञ जयति पार्थिव

viśvāsāda dhi paraṃ rājñò rājanna utpadyate bhayama kathaṃ vai nāśvasana rājā śatrūña jayati pārthiva

हिन्दी अर्थ

व्यवहारस्य चाख्यानाद् व्यवहार इहोच्यते

English

[Yudhishthira said:] "From trust, king, the greatest fear arises for a king; how then, without trusting, can a king conquer his enemies, lord of the earth?

अध्याय 12

श्लोक 137.3

एतन मे संशयं छिन्धि मनॊ मे संप्रमुह्यति अविश्वास कथाम एताम उपश्रुत्य पितामह

etana me saṃśayaṃ chindhi manò me saṃpramuhyati aviśvāsa kathāma etāma upaśrutya pitāmaha

हिन्दी अर्थ

मद: प्रमादो दर्पश्ष॒ दम्भो धैर्य नयानयौ

English

Cut this doubt of mine; my mind is bewildered, grandsire, having heard this discourse on distrust."

अध्याय 12

श्लोक 137.4

[भ] शृणु कौन्तेय यॊ वृत्तॊ बरह्मदत्तनिवेशने पूजन या सह संवादॊ बरह्मदत्तस्य पार्थिव

[bha] śṛṇu kaunteya yò vṛttò barahmadattaniveśane pūjana yā saha saṃvādò barahmadattasya pārthiva

हिन्दी अर्थ

रक्षन् प्रजा: स जागर्ति नित्यं स्ववहितोक्षर:

English

[Bhishma said:] "Hear, Kaunteya, what took place in the house of Brahmadatta, the dialogue of King Brahmadatta with Pujani.

अध्याय 12

श्लोक 137.5

काम्पिल्ये बरह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहॊषिता

kāmpilye barahmadattasya antaḥpuranivāsinī pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahòṣitā

हिन्दी अर्थ

चाहिए; क्योंकि वह विश्वास और दण्ड राजापर ही अवलम्बित है

English

At Kampilya, in Brahmadatta's inner apartments, there lived for a long time a she-bird named Pujani.

अध्याय 12

श्लोक 137.6

रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीव जीवकः सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्यॊनिगतापि सा

rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīva jīvakaḥ sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyònigatāpi sā

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध एक तेजस्वी राजा राज्य करते थे

English

She understood the cries of all beings, like the jivajivaka bird; omniscient and a knower of all dharma, though born in an animal womb.

अध्याय 12

श्लोक 137.7

अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रम एकं सुवर्चसम समकालं च राज्ञॊ ऽपि देव्याः पुत्रॊ वयजायत

abhiprajātā sā tatra putrama ekaṃ suvarcasama samakālaṃ ca rājñò 'pi devyāḥ putrò vayajāyata

हिन्दी अर्थ

है। साथ ही शुक्राचार्यके नीतिशास्त्रका भी आपको पूर्ण ज्ञान है

English

She bore there one radiant son, and at the same time a son was born to the king by his queen.

अध्याय 12

श्लोक 137.8

समुद्रतीरं गत्वा सा तव आजहार फलद्वयम पुष्ट्य अर्थं च सवपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह

samudratīraṃ gatvā sā tava ājahāra phaladvayama puṣṭya arthaṃ ca savaputrasya rājaputrasya caiva ha

हिन्दी अर्थ

गम्यागम्यं तदा नासीत् स्वं परस्वं च वै समम्

English

Going to the seashore she brought back two fruits, for the nourishment of her own son and of the prince.

अध्याय 12

श्लोक 137.9

फलम एकं सुतायादाद राजपुत्राय चापरम अमृतास्वाद सदृशं बलतेजॊ विवर्धनम तत्रागच्छत परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात

phalama ekaṃ sutāyādāda rājaputrāya cāparama amṛtāsvāda sadṛśaṃ balatejò vivardhanama tatrāgacchata parāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāta

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाको नक्षत्रोंका अधिपति बनाया

English

She gave one fruit to her son and the other to the prince; like the taste of nectar, it increased strength and vigour; and the prince attained great growth from eating the fruit.

अध्याय 12

श्लोक 137.10

धात्र्या हस्तगतश चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा शून्ये तु तम उपादाय पक्षिणं समजातकम हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तम उपागमत

dhātryā hastagataśa cāpi tenākrīḍata pakṣiṇā śūnye tu tama upādāya pakṣiṇaṃ samajātakama hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastama upāgamata

हिन्दी अर्थ

आचरणमें लाता है, वही राजा अपने राज्यकी रक्षा करनेमें समर्थ होता है

English

Therefore, do thou observe both kinds of behaviour. O foremost of liberal men, the Brahmanas should never be punished by thee, for the Brahmana, O son of Pandu, is the foremost of beings on the Earth. The high-souled Manu, O king of kings, that sung two Slokas. In respect of thy duties, O thou of Kuru's race, thou shouldst always bear them in mind. Fire hath sprung from water, the Kshatriya from the Brahmana, and iron from stone. The three (viz., fire, Kshatriya and iron) can exert their force on every other thing, but coming into contact with their respective progenitors, their force becomes neutralised. When iron strikes stone, or fire battles with water, or Kshatriya cherishes enmity towards Brahmana, these three soon become weak. When this is so, O monarch, (you will see that) the Brahmanas are worthy of worship. They that are foremost among the Brahmanas are gods on earth. Duly worshipped, they uphold the Vedas and the Sacrifices. But they, O tiger among kings, that desire to have such honour however much they may be impediments to the three worlds, should ever be repressed by the might of thy arms. The great Rishi Usanas, O son, sang two Slokas in days of old. Listen to them, O king, with concentrated attention. The righteous Kshatriya, mindful of his duties, should chastise a Brahmana that may be a very master of the Vedas if he rushes to battle with an uplifted weapon. The Kshatriya, conversant with duties, that upholds righteousness when it is trespassed against, does not, by that act, become a sinner, for the wrath of the assailant justifies the wrath of the chastiser. Subject to these restrictions, O tiger among kings, the Brahmanas should be protected. If they become offenders, they should then be exiled beyond thy dominions. Even when deserving of punishment, thou shouldst, O kings, show them compassion. If a Brahmana becomes guilty of Brahmanicide, or of violating the bed of his preceptor or other revered senior, or of causing miscarriage, or of treason against the king, his punishment should be banishment from thy dominions. No corporal chastisement is laid down for them. Those persons that show respect towards the Brahmanas should be favoured by thee (with offices in the state). There is no treasure more valuable to kings than that which consists in the selection and assemblage of servants. Among the six kinds of citadels indicated in the scriptures, indeed among every kind of citadel, that which consists of (the ready service and the love of the) subjects is the most impregnable. Therefore, the king who is possessed of wisdom should always show compassion towards the four orders of his subjects. The king who is of righteous soul and truthful speech succeeds in gratifying his subjects. Thou must not, however, O son always behave with forgiveness towards everybody, for the king that is mild is regarded as the worst of his kind like an elephant that is reft of fierceness. In the scriptures composed by Vrihaspati, a Sloka was in days of old applicable to the present matter. Hear it, O king as I recite it. 'If the king happens to be always forgiving, the lowest of persons prevails over him, even as the driver who sits on the head of the elephant he guides.' The king, therefore, should not always be mild. Nor should he always be fierce. He should be like the vernal Sun, neither cold nor so hot as to produce perspiration. By the direct evidence of the senses, by conjecture, by comparisons, and by the canons,

अध्याय 12

श्लोक 137.11

अथ सा शकुनी राजन्न आगमत फलहारिका अपश्यन निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले

atha sā śakunī rājanna āgamata phalahārikā apaśyana nihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale

हिन्दी अर्थ

सर्वव्यापी महातेजा दण्ड: श्रेयानिति प्रभो

English

Then, king, the bird, bringing a fruit, came back, and saw her son lying dead on the ground, killed by that boy.

अध्याय 12

श्लोक 137.12

बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यम अब्रवीत

bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutama pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत््वेन भरतर्षभ

English

With a face full of tears, wretched, seeing her son slain, Pujani, burning with grief, weeping, spoke.

अध्याय 12

श्लोक 137.13

कषत्रिये संगतं नास्ति न परीतिर न च सौहृदम कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च

kaṣatriye saṃgataṃ nāsti na parītira na ca sauhṛdama kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca

हिन्दी अर्थ

किमात्मक: कथंभूत: कथंमूर्ति: कथं प्रभो

English

'There is no alliance with a kshatriya, neither affection nor friendship; they associate for a reason, and abandon when their ends are gained.

अध्याय 12

श्लोक 137.14

कषत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वॊपघातिषु अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम

kaṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvòpaghātiṣu apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakama

हिन्दी अर्थ

कश्न पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन्

English

No trust should be placed in kshatriyas, who injure everyone; having done harm, they soothe uselessly.

अध्याय 12

श्लोक 137.15

अहम अस्य करॊम्य अद्य सदृशीं वैरयातनाम कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः

ahama asya karòmya adya sadṛśīṃ vairayātanāma kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ

हिन्दी अर्थ

है? तथा उसकी गति क्या बतायी गयी है?

English

I shall now do to him a fitting vengeance, to this ungrateful, cruel, grievous betrayer of trust.

अध्याय 12

श्लोक 137.16

सह संजातवृद्धस्य तथैव सह भॊजिनः शरणा गतस्य च वधस तरिविधं हय अस्य किल्बिषम

saha saṃjātavṛddhasya tathaiva saha bhòjinaḥ śaraṇā gatasya ca vadhasa tarividhaṃ haya asya kilbiṣama

हिन्दी अर्थ

यस्मिन् हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवल:

English

One grown up together, and eating together, and one who has come for refuge: to slay such is a threefold sin.'

अध्याय 12

श्लोक 137.17

इत्य उक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा भित्त्वा सवस्था तत इदं पूजनी वाक्यम अब्रवीत

itya uktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā bhittvā savasthā tata idaṃ pūjanī vākyama abravīta

हिन्दी अर्थ

अधीन है, वही अद्वितीय पदार्थ यहाँ “दण्ड” कहलाता है

English

Having said this, Pujani pierced the prince's eyes with her claws, and then, settled, spoke these words.

अध्याय 12

श्लोक 137.18

इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवॊपसर्पति कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम

icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evòpasarpati kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubhama

हिन्दी अर्थ

अपि चैतत् पुरा राजन् मनुना प्रोक्तमादित:

English

'Sin done by one's own will draws near at once; for those who have taken vengeance, their good and ill do not perish.

अध्याय 12

श्लोक 137.19

पापं कर्मकृतं किं चिन न तस्मिन यदि विद्यते निपात्यते ऽसय पुत्रेषु न चेत पौत्रेषु नप्तृषु

pāpaṃ karmakṛtaṃ kiṃ cina na tasmina yadi vidyate nipātyate 'saya putreṣu na ceta pautreṣu naptṛṣu

हिन्दी अर्थ

यन्मयोक्तं मनुष्येन्द्र ब्रह्मणो वचन महत्

English

If a sin of action is not found in him, it is brought down upon his sons, if not on his grandsons and sons' sons.'

अध्याय 12

श्लोक 137.20

[ब] अस्ति वै कृतम अस्माभिर अस्ति परतिकृतं तवया उभयं तत समीभूतं वस पूजनि मा गमः

[ba] asti vai kṛtama asmābhira asti paratikṛtaṃ tavayā ubhayaṃ tata samībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ

हिन्दी अर्थ

हैवं हि परमो दण्डो रूपतो5ग्निरिवोत्थित:

English

[Brahmadatta said:] 'Something was done by us, and something was done in return by you; both are made equal; stay, Pujani, do not go.'

अध्याय 12

श्लोक 137.21

[प] सकृत कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः न तद बुधाः परशंसन्ति शरेयस तत्रापसर्पणम

[pa] sakṛta kṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ na tada budhāḥ paraśaṃsanti śareyasa tatrāpasarpaṇama

हिन्दी अर्थ

अष्टपान्नैकनयन: शंकुकर्णोर्ध्वरीमवान्

English

[Pujani said:] 'For one who has once committed an offence, to linger on there, the wise do not praise; withdrawal there is better.

अध्याय 12

श्लोक 137.22

सान्त्वे परयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत कषिप्रं परबध्यते मूढॊ न हि वैरं परशाम्यति

sāntve parayukte nṛpate kṛtavaire na viśvaseta kaṣipraṃ parabadhyate mūḍhò na hi vairaṃ paraśāmyati

हिन्दी अर्थ

एतद् रूप॑ बिभर्त्युग्रंं दण्डो नित्यं दुराधर:

English

When conciliation is offered by a king with whom enmity has been made, one should not trust it; the fool is soon bound, for enmity is not stilled.

अध्याय 12

श्लोक 137.23

अन्यॊन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छति पुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलॊकं निगच्छति

anyònyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchati putrapautre vinaṣṭe tu paralòkaṃ nigacchati

हिन्दी अर्थ

मुसलं परशुश्नक्रे पाशो दण्डर््टितोमरा:

English

Enmity made between each other passes to sons and grandsons; when sons and grandsons are destroyed, it passes to the next world.

अध्याय 12

श्लोक 137.24

सर्वेषां कृतवैराणाम अविश्वासः सुखावहः एकान्ततॊ न विश्वासः कार्यॊ विश्वासघातकः

sarveṣāṃ kṛtavairāṇāma aviśvāsaḥ sukhāvahaḥ ekāntatò na viśvāsaḥ kāryò viśvāsaghātakaḥ

हिन्दी अर्थ

दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्

English

For all who have made enmity, distrust brings happiness; one should never trust fully one who has betrayed trust.

अध्याय 12

श्लोक 137.25

न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत कामं विश्वासयेद अन्यान परेषां तु न विश्वसेत

na viśvaseda aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaseta kāmaṃ viśvāsayeda anyāna pareṣāṃ tu na viśvaseta

हिन्दी अर्थ

घातयन्नभिधावंश्व दण्ड एव चरत्युत

English

One should not trust the untrustworthy, and even the trusted one should not be trusted; one may freely make others trust, but should not trust others.

अध्याय 12

श्लोक 137.26

माता पिता बान्धवानां परिष्ठौ; भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः भराता शत्रुः कलिन्नपाणिर वयस्य; आत्मा हय एकः सुखदुःखस्य वेत्ता

mātā pitā bāndhavānāṃ pariṣṭhau; bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥ bharātā śatruḥ kalinnapāṇira vayasya; ātmā haya ekaḥ sukhaduḥkhasya vettā

हिन्दी अर्थ

श्रीगर्भो विजय: शास्ता व्यवहार: सनातन:

English

Mother and father are the best of kinsmen; a wife is old age; a son is mere seed; a brother is an enemy, a friend has moist hands; the self alone knows its own pleasure and pain.

अध्याय 12

श्लोक 137.27

अन्यॊन्यकृतवैराणां न संधिर उपपद्यते स च हेतुर अतिक्रान्तॊ यदर्थम अहम आवसम

anyònyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhira upapadyate sa ca hetura atikrāntò yadarthama ahama āvasama

हिन्दी अर्थ

नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिछिर

English

Between those who have made enmity with each other there is no peace; and that reason for which I stayed has passed.

अध्याय 12

श्लोक 137.28

पूजितस्यार्थ मानाभ्यां जन्तॊः पूर्वापकारिणः चेतॊ भवत्य अविश्वस्तं पूर्वं तरासयते बलात

pūjitasyārtha mānābhyāṃ jantòḥ pūrvāpakāriṇaḥ cetò bhavatya aviśvastaṃ pūrvaṃ tarāsayate balāta

हिन्दी अर्थ

दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ

English

The heart of a creature once honoured with wealth and respect, who had formerly done harm, becomes distrustful; the former deed frightens him by force.

अध्याय 12

श्लोक 137.29

पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच चैव विमानना जह्यात तं सत्त्ववान वासं संमानित विमानितः

pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāca caiva vimānanā jahyāta taṃ sattvavāna vāsaṃ saṃmānita vimānitaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्रमाद: प्रमादश्न हर्षक्रोधौ शमो दम:

English

Where honour came first and dishonour afterward, a brave man should leave that dwelling, being honoured and then dishonoured.

अध्याय 12

श्लोक 137.30

उषितास्मि तवागारे दीर्घकालम अहिंसिता तद इदं वैरम उत्पन्नं सुखम आस्स्व वरजाम्य अहम

uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālama ahiṃsitā tada idaṃ vairama utpannaṃ sukhama āssva varajāmya ahama

हिन्दी अर्थ

विरोधश्चाविरोधश्व् कार्याकार्ये बलाबले

English

I lived in your house a long time unharmed; now this enmity has arisen; stay happy, I shall go.'

अध्याय 12

श्लोक 137.31

[ब] यत्कृते परतिकुर्याद वै न स तत्रापराध्नुयात अनृणस तेन भवति वस पूजानि मा गमः

[ba] yatkṛte paratikuryāda vai na sa tatrāparādhnuyāta anṛṇasa tena bhavati vasa pūjāni mā gamaḥ

हिन्दी अर्थ

अपत्रपानपत्रपे द्वीक्ष सम्पद्विपत्पदम्

English

[Brahmadatta said:] 'If one repays him for what he did, he does not offend thereby; he becomes free of debt; stay, Pujani, do not go.'

अध्याय 12

श्लोक 137.32

[प] न कृतस्य न कर्तुश च सख्यं संधीयते पुनः हृदयं तत्र जानाति कर्तुश चैव कृतस्य च

[pa] na kṛtasya na kartuśa ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ hṛdayaṃ tatra jānāti kartuśa caiva kṛtasya ca

हिन्दी अर्थ

एवं दण्डस्य कौरव्य लोके5स्मिन् बहुरूपता

English

[Pujani said:] 'Friendship is not joined again between the one who has been wronged and the doer; the heart knows, of the doer and of the one wronged.'

अध्याय 12

श्लोक 137.33

[ब] कृतस्य चैव कर्तुश च सख्यं संधीयते पुनः वैरस्यॊपशमॊ दृष्टः पापं नॊपाश्नुते पुनः

[ba] kṛtasya caiva kartuśa ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ vairasyòpaśamò dṛṣṭaḥ pāpaṃ nòpāśnute punaḥ

हिन्दी अर्थ

भयादू दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर

English

[Brahmadatta said:] 'Friendship is joined again between the wronged and the doer; the stilling of enmity is seen, and one does not incur the sin again.'

अध्याय 12

श्लोक 137.34

[प] नास्ति वैरम उपक्रान्तं सान्त्वितॊ ऽसमीति नाश्वसेत विश्वासाद बध्यते बालस तस्माच छरेयॊ हय अदर्शनम

[pa] nāsti vairama upakrāntaṃ sāntvitò 'samīti nāśvaseta viśvāsāda badhyate bālasa tasmāca chareyò haya adarśanama

हिन्दी अर्थ

राजानं वर्धयन्तीह तस्माद् दण्ड: परायणम्

English

[Pujani said:] 'There is no enmity once begun that is gone; one should not rest easy thinking "I have been soothed"; the foolish are slain through trust, so staying out of sight is better.

अध्याय 12

श्लोक 137.35

तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैर अपि साम्ना ते विनिगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः

tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitaira api sāmnā te vinigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ

हिन्दी अर्थ

सत्ये व्यवस्थितो धर्मों ब्राह्म॒णेष्ववतिष्ठते

English

Those who cannot be overcome by force, even by sharpened weapons, are held by conciliation, like elephants by she-elephants.'

अध्याय 12

श्लोक 137.36

[ब] संवासाज जायते सनेहॊ जीवितान्तकरेष्व अपि अन्यॊन्यस्य च विश्वासः शवपचेन शुनॊ यथा

[ba] saṃvāsāja jāyate sanehò jīvitāntakareṣva api anyònyasya ca viśvāsaḥ śavapacena śunò yathā

हिन्दी अर्थ

स्थिति है और धर्म ब्राह्मणोंमें स्थित है

English

[Brahmadatta said:] 'From living together affection is born, even among those who end each other's lives; and mutual trust, as of a dog with a dog-eater.

अध्याय 12

श्लोक 137.37

अन्यॊन्यकृतवैराणां संवासान मृदुतां गतम नैव तिष्ठति तद वैरं पुष्करस्थम इवॊदकम

anyònyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsāna mṛdutāṃ gatama naiva tiṣṭhati tada vairaṃ puṣkarasthama ivòdakama

हिन्दी अर्थ

बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञ: प्रीणाति देवता:

English

For those who have made enmity with each other, enmity softened by living together does not remain, like water on a lotus leaf.'

अध्याय 12

श्लोक 137.38

[प] वैरं पञ्च समुत्थानं तच च बुध्यन्ति पण्डिताः सत्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं ससपत्नापराधजम

[pa] vairaṃ pañca samutthānaṃ taca ca budhyanti paṇḍitāḥ satrīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ sasapatnāparādhajama

हिन्दी अर्थ

अन्न ददाति शक्रश्नाप्यनुगृह्नन्निमा: प्रजा:

English

[Pujani said:] 'Enmity has five sources, and the wise know them: that made by a woman, that born of property, that born of words, that of rivalry, and that born of offence.

अध्याय 12

श्लोक 137.39

तत्र दाता निहन्तव्यः कषत्रियेण विशेषतः परकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा देशबलादिकम

tatra dātā nihantavyaḥ kaṣatriyeṇa viśeṣataḥ parakāśaṃ vāprakāśaṃ vā buddhvā deśabalādikama

हिन्दी अर्थ

तस्मात् प्रजा: प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च

English

In such a case the giver of the injury is to be slain, especially by a kshatriya, openly or secretly, having reckoned place, strength and the rest.

अध्याय 12

श्लोक 137.40

कृतवैरे न विश्वासः कार्यस तव इह सुहृद्य अपि छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढॊ ऽगनिर इव दारुषु

kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryasa tava iha suhṛdya api channaṃ saṃtiṣṭhate vairaṃ gūḍhò 'ganira iva dāruṣu

हिन्दी अर्थ

भूतात्मा जीव इत्येवं नामश्रि: प्रोच्यतेडष्टभि:

English

Where enmity has been made, no trust should be placed, even in a friend; enmity stays hidden, like a concealed fire in wood.

अध्याय 12

श्लोक 137.41

न वित्तेन न पारुष्यैर न सान्त्वेन न च शरुतैः वैराग्निः शाम्यते राजन्न और्वाग्निर इव सागरे

na vittena na pāruṣyaira na sāntvena na ca śarutaiḥ vairāgniḥ śāmyate rājanna aurvāgnira iva sāgare

हिन्दी अर्थ

दण्डका ही प्रतिपादन किया जाता है

English

Not by wealth, nor harsh words, nor conciliation, nor sacred hearing is the fire of enmity quenched, king, like the Aurva fire in the ocean.

अध्याय 12

श्लोक 137.42

न हि वैराग्निर उद्भूतः कर्म वाप्य अपराधजम शाम्यत्य अदग्ध्वा नृपते विना हय एकतर कषयात

na hi vairāgnira udbhūtaḥ karma vāpya aparādhajama śāmyatya adagdhvā nṛpate vinā haya ekatara kaṣayāta

हिन्दी अर्थ

देशिकाश्नाविकाश्वैव तदष्टाड़ं बल॑ं स्मृतम्

English

The fire of enmity that has risen, or a deed born of offence, does not subside without burning, king, short of the destruction of one side.

अध्याय 12

श्लोक 137.43

सत्कृतस्यार्थ मानाभ्यां सयात तु पूर्वापकारिणः नैव शान्तिर न विश्वासः कर्म तरासयते बलात

satkṛtasyārtha mānābhyāṃ sayāta tu pūrvāpakāriṇaḥ naiva śāntira na viśvāsaḥ karma tarāsayate balāta

हिन्दी अर्थ

कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च

English

For one who was honoured with wealth and respect yet had formerly done harm, there is neither peace nor trust; the deed frightens him by force.

अध्याय 12

श्लोक 137.44

नैवापकारे कस्मिंश चिद अहं तवयि तथा भवान विश्वासाद उषिता पूर्वं नेदानीं विश्वसाम्य अहम

naivāpakāre kasmiṃśa cida ahaṃ tavayi tathā bhavāna viśvāsāda uṣitā pūrvaṃ nedānīṃ viśvasāmya ahama

हिन्दी अर्थ

राज्यस्य दण्डमेवाडुं दण्ड: प्रभव एव च

English

I did no wrong to you at all, nor you to me; I lived here before in trust; now I do not trust.'

अध्याय 12

श्लोक 137.45

[ब] कालेन करियते कार्यं तथैव विविधाः करियाः कालेनैव परवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति

[ba] kālena kariyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kariyāḥ kālenaiva paravartante kaḥ kasyehāparādhyati

हिन्दी अर्थ

दण्डो दत्त: समानात्मा दण्डो हीद॑ सनातनम्

English

[Brahmadatta said:] 'By time a deed is done, and so too the various acts; by time alone they proceed; who here offends whom?

अध्याय 12

श्लोक 137.46

तुल्यं चॊभे परवर्तेते मरणं जन्म चैव ह कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं हि जीवति

tulyaṃ còbhe paravartete maraṇaṃ janma caiva ha kāryate caiva kālena tannimittaṃ hi jīvati

हिन्दी अर्थ

तस्माद् यः स हितो दृष्टो भर्तप्रत्ययलक्षण:

English

Death and birth proceed equally for both; one is made to act by time, and lives by that cause.

अध्याय 12

श्लोक 137.47

बध्यन्ते युगपत के चिद एकैकस्य न चापरे कालॊ दहति पूतानि संप्राप्याग्निर इवेन्धनम

badhyante yugapata ke cida ekaikasya na cāpare kālò dahati pūtāni saṃprāpyāgnira ivendhanama

हिन्दी अर्थ

गया है (यह पहला भेद है)

English

Some are killed all at once, others one by one; time burns the pure ones, as fire reaches fuel.

अध्याय 12

श्लोक 137.48

नाहं परमाणं नैव तवम अन्यॊन्यकरणे शुभे कालॊ नित्यम उपाधत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम

nāhaṃ paramāṇaṃ naiva tavama anyònyakaraṇe śubhe kālò nityama upādhatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehināma

हिन्दी अर्थ

मौलश्न नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्न तथा पर:

English

I am no authority, nor are you, in the doing of good to each other; time ever brings pleasure and pain to embodied beings.

अध्याय 12

श्लोक 137.49

एवं वसेह स सनेहा यथाकालम अहिंसिता यत्कृतं तच च मे कषान्तं तवं चैव कषम पूजनि

evaṃ vaseha sa sanehā yathākālama ahiṃsitā yatkṛtaṃ taca ca me kaṣāntaṃ tavaṃ caiva kaṣama pūjani

हिन्दी अर्थ

ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्ड: प्रत्यय एव च

English

So stay here with affection, unharmed, as the time allows; what was done I forgive, and you too forgive, Pujani.'

अध्याय 12

श्लोक 137.50

[प] यदि कालः परमाणं ते न वैरं कस्य चिद भवेत कस्मात तव अपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते

[pa] yadi kālaḥ paramāṇaṃ te na vairaṃ kasya cida bhaveta kasmāta tava apacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate

हिन्दी अर्थ

व्यवहार: स्मृतो यश्चव॒ स वेदविषयात्मक:

English

[Pujani said:] 'If time is your authority, then enmity would exist for no one; why then do kinsmen seek requital when a kinsman is slain?

अध्याय 12

श्लोक 137.51

कस्माद देवासुराः पूर्वम अन्यॊन्यम अभिजघ्निरे यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ

kasmāda devāsurāḥ pūrvama anyònyama abhijaghnire yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau

हिन्दी अर्थ

धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यथाधर्म कृतात्मभि:

English

Why did the gods and asuras strike each other of old, if departure, pleasure and pain, being and non-being come by time?

अध्याय 12

श्लोक 137.52

भिषजॊ भेषजं कर्तुं कस्माद इच्छन्ति रॊगिणे यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं परयॊजनम

bhiṣajò bheṣajaṃ kartuṃ kasmāda icchanti rògiṇe yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ parayòjanama

हिन्दी अर्थ

प्रतिपादन किया है

English

Why do physicians wish to make medicine for the sick, if they ripen by time? What use is medicine?

अध्याय 12

श्लोक 137.53

परलापः करियते कस्मात सुमहाञ शॊकमूर्छितैः यदि कालः परमाणं ते कस्माद धर्मॊ ऽसति कर्तृषु

paralāpaḥ kariyate kasmāta sumahāña śòkamūrchitaiḥ yadi kālaḥ paramāṇaṃ te kasmāda dharmò 'sati kartṛṣu

हिन्दी अर्थ

साथ ही ऐश्वर्यकी वृद्धि करनेवाला है, वही तीनों लोकोंको धारण करता है

English

Why do people, struck down by grief, make great lamentation? If time is your authority, why is there dharma in doers?

अध्याय 12

श्लोक 137.54

तव पुत्रॊ ममापत्यं हतवान हिंसितॊ मया अनन्तरं तवया चाहं बन्धनीया महीपते

tava putrò mamāpatyaṃ hatavāna hiṃsitò mayā anantaraṃ tavayā cāhaṃ bandhanīyā mahīpate

हिन्दी अर्थ

व्यवहारश्न दृष्टो यः: स वेद इति निश्चितम्

English

Your son killed my offspring, and was harmed by me; next, king, I must be bound by you.

अध्याय 12

श्लोक 137.55

अहं हि पुत्रशॊकेन कृतपापा तवात्मजे तथा तवया परहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु

ahaṃ hi putraśòkena kṛtapāpā tavātmaje tathā tavayā parahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

है, यह निश्चितरूपसे कहा जा सकता है

English

I have done a sin against your son through grief for my son, and you must strike at me; hear my reasoning.

अध्याय 12

श्लोक 137.56

भक्षार्थं करीडनार्थं वा नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः तृतीयॊ नास्ति संयॊगॊ वधबन्धाद ऋते कषमः

bhakṣārthaṃ karīḍanārthaṃ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥ tṛtīyò nāsti saṃyògò vadhabandhāda ṛte kaṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा पितामहः पूर्व बभूवाथ प्रजापति:

English

Men want birds for food or for play; there is no third contact; apart from killing and binding, forgiveness is fitting.

अध्याय 12

श्लोक 137.57

वधबन्धभयाद एके मॊक्षतन्त्रम उपागताः मरणॊत्पातजं दुःखम आहुर धर्मविदॊ जनाः

vadhabandhabhayāda eke mòkṣatantrama upāgatāḥ maraṇòtpātajaṃ duḥkhama āhura dharmavidò janāḥ

हिन्दी अर्थ

लोकपितामह प्रजापति ब्रह्माजी, जो सबसे पहले प्रकट हुए थे

English

Some, from fear of killing and binding, have gone to the way of liberation; the knowers of dharma call the sorrow born of death and calamity.

अध्याय 12

श्लोक 137.58

सर्वस्य दयिताः पराणाः सर्वस्य दयिताः सुताः दुःखाद उद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखम ईप्सितम

sarvasya dayitāḥ parāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ duḥkhāda udvijate sarvaḥ sarvasya sukhama īpsitama

हिन्दी अर्थ

समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत्

English

Life is dear to everyone, sons are dear to everyone; everyone is alarmed by pain, and everyone wishes happiness.

अध्याय 12

श्लोक 137.59

दुःखं जरा बरह्मदत्तदुःखम अर्थविपर्ययः दुःखं चानिष्ट संवासॊ दुःखम इष्टवियॊगजम

duḥkhaṃ jarā barahmadattaduḥkhama arthaviparyayaḥ duḥkhaṃ cāniṣṭa saṃvāsò duḥkhama iṣṭaviyògajama

हिन्दी अर्थ

नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मे न तिष्ठति

English

Old age is sorrow, Brahmadatta; reversal of fortune is sorrow; living with the unwished is sorrow, and sorrow is born of parting from the wished.

अध्याय 12

श्लोक 137.60

वैरबन्धकृतं दुःखं हिंसाजं सत्रीकृतं तथा दुःखं सुखेन सततं जनाद विपरिवर्तते

vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ hiṃsājaṃ satrīkṛtaṃ tathā duḥkhaṃ sukhena satataṃ janāda viparivartate

हिन्दी अर्थ

मुञज्जपृष्ठ जगामाथ पितृदेवर्षिपूजितम्

English

Sorrow made by the bonds of enmity, born of violence and made by a woman: sorrow ever turns about from pleasure, and from people.

अध्याय 12

श्लोक 137.61

न दुःखं परदुःखे वै के चिद आहुर अबुद्धयः यॊ दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने

na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai ke cida āhura abuddhayaḥ yò duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati mahājane

हिन्दी अर्थ

ऋषियों तथा पितरोंसे पूजित मुंजपृष्ठ नामक तीर्थस्थानमें आये

English

Some foolish ones say there is no sorrow in others' sorrow; he who does not know sorrow prattles in a great assembly.

अध्याय 12

श्लोक 137.62

यस तु शॊचति दुःखार्तः स कथं वक्तुम उत्सहेत रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथात्मनि तथा परे

yasa tu śòcati duḥkhārtaḥ sa kathaṃ vaktuma utsaheta rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare

हिन्दी अर्थ

यत्र मुज्जावटे रामो जटाहरणमादिशत्

English

But how could one who grieves, afflicted with pain, venture to speak? One who knows the taste of all sorrow knows it in others as in himself.

अध्याय 12

श्लोक 137.63

यत्कृतं ते मया राजंस तवया च मम यत्कृतम न तद वर्षशतैः शक्यं वयपॊहितुम अरिंदम

yatkṛtaṃ te mayā rājaṃsa tavayā ca mama yatkṛtama na tada varṣaśataiḥ śakyaṃ vayapòhituma ariṃdama

हिन्दी अर्थ

मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्त: स देशो रुद्रसेवित:

English

What was done by me to you, king, and by you to me, cannot be undone in hundreds of years, scourge of foes.

अध्याय 12

श्लोक 137.64

आवयॊः कृतम अन्यॊन्यं तत्र संधिर न विद्यते समृत्वा समृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति

āvayòḥ kṛtama anyònyaṃ tatra saṃdhira na vidyate samṛtvā samṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशो5भवत्

English

What each did to the other leaves no room for peace between us; remembering your son again and again, new enmity will arise.

अध्याय 12

श्लोक 137.65

वैरम अन्तिकम आसज्य यः परीतिं कर्तुम इच्छति मृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर न विद्यते

vairama antikama āsajya yaḥ parītiṃ kartuma icchati mṛnmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhira na vidyate

हिन्दी अर्थ

देवर्षियोंके तुल्य हो गये। ब्राह्मणोंमें उनका बड़ा सम्मान होने लगा

English

He who wants to make affection while living near enmity finds no mending, like a broken clay pot.

अध्याय 12

श्लोक 137.66

निश्चितश चार्थशास्त्रज्ञैर अविश्वासः सुखॊदयः उशनाश चाथ गाथे दवे परह्रादायाब्रवीत पुरा

niścitaśa cārthaśāstrajñaira aviśvāsaḥ sukhòdayaḥ uśanāśa cātha gāthe dave parahrādāyābravīta purā

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा प्रकृष्टतपसं विनतोडग्रेडभ्यतिष्ठत

English

Distrust, which brings happiness, has been settled by the knowers of artha-shastra; and Ushanas once spoke two verses to Prahlada.

अध्याय 12

श्लोक 137.67

ये वैरिणः शरद्दधते सत्ये सत्येतरे ऽपि वा ते शरद्दधाना वध्यन्ते मधु शुष्ककृणैर यथा

ye vairiṇaḥ śaraddadhate satye satyetare 'pi vā te śaraddadhānā vadhyante madhu śuṣkakṛṇaira yathā

हिन्दी अर्थ

राज्यका कुशल-समाचार पूछा

English

Those who trust enemies, whether truthful or not, are slain in their trust, like honey by dry grass.

अध्याय 12

श्लोक 137.68

न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्व आ दशमाद युगात आख्यातारश च विद्यन्ते कुले चेद विद्यते पुमान

na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣva ā daśamāda yugāta ākhyātāraśa ca vidyante kule ceda vidyate pumāna

हिन्दी अर्थ

वसुहोम॑ महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन

English

For enmities do not subside in families even to the tenth generation, and there are always tellers of them, if a man exists in the family.

अध्याय 12

श्लोक 137.69

उपगुह्य हि वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः अथैनं परतिपिंषन्ति पूर्णं घटम इवाश्मनि

upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ athainaṃ paratipiṃṣanti pūrṇaṃ ghaṭama ivāśmani

हिन्दी अर्थ

तथैवौशनसं शास्त्र विज्ञातं ते नरोत्तम

English

Kings embrace their enmities and soothe, and then crush him, like a full pot against a stone.

अध्याय 12

श्लोक 137.70

सदा न विश्वसेद राजन पापं कृत्वेह कस्य चित अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद दुःखम अश्नुते

sadā na viśvaseda rājana pāpaṃ kṛtveha kasya cita apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsāda duḥkhama aśnute

हिन्दी अर्थ

कि चास्य पूर्व जागर्ति कि वा परममुच्यते

English

One should never trust, king, anyone against whom one has done wrong here; having harmed others, one meets sorrow through trust.'

अध्याय 12

श्लोक 137.71

[ब] नाविश्वासाच चिन्वते ऽरहान नेहन्ते चापि किं चन भयाद एकतरान नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च

[ba] nāviśvāsāca cinvate 'rahāna nehante cāpi kiṃ cana bhayāda ekatarāna nityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca

हिन्दी अर्थ

ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम्

English

[Brahmadatta said:] 'Without trust, the deserving do not gather, nor do they strive at all; from fear of one or the other they are ever as if dead.'

अध्याय 12

श्लोक 137.72

[प] यस्येह वरणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति कषण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तम अभिधावतः

[pa] yasyeha varaṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpati kaṣaṇyete tasya tau pādau suguptama abhidhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

आपको गुरुदक्षिणा प्रदान करूँगा

English

[Pujani said:] 'He whose feet are sore and who runs on them is worn down, though he runs very carefully guarded.

अध्याय 12

श्लोक 137.73

नेत्राभ्यां स रुजाभ्यां यः परतिवातम उदीक्षते तस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयॊर भवति धरुवम

netrābhyāṃ sa rujābhyāṃ yaḥ parativātama udīkṣate tasya vāyurujātyarthaṃ netrayòra bhavati dharuvama

हिन्दी अर्थ

प्रजाविनयरक्षार्थ धर्मस्थात्मा सनातन:

English

He who with sore eyes looks into the wind will surely have severe pain in his eyes from the wind.

अध्याय 12

श्लोक 137.74

दुष्टं पन्थानम आश्रित्य यॊ मॊहाद अभिपद्यते आत्मनॊ बलम अज्ञत्वा तद अन्तं तस्य जीवितम

duṣṭaṃ panthānama āśritya yò mòhāda abhipadyate ātmanò balama ajñatvā tada antaṃ tasya jīvitama

हिन्दी अर्थ

ऋत्विजं नात्मनस्तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम्

English

He who through delusion takes a bad road, not knowing his own strength, has his life end there.

अध्याय 12

श्लोक 137.75

यस तु वर्षम अविज्ञाय कषेत्रं कृषति मानवः हीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः

yasa tu varṣama avijñāya kaṣetraṃ kṛṣati mānavaḥ hīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्णे वर्षमहस्रे तु स गर्भ: क्षुवतोडपतत्

English

The man who ploughs a field not knowing the rain, lacking human effort, never gets a crop.

अध्याय 12

श्लोक 137.76

यश च तिक्तं कषायं वाप्य आस्वाद विधुरं हितम आहारं कुरुते नित्यं सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते

yaśa ca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpya āsvāda vidhuraṃ hitama āhāraṃ kurute nityaṃ sò 'mṛtatvāya kalpate

हिन्दी अर्थ

ऋच्विगासीन्महाराज यज्ञे तस्य महात्मन:

English

And he who always takes food that is bitter or astringent, though lacking taste, if it is wholesome, is fit for immortality.

अध्याय 12

श्लोक 137.77

पथ्यं भुक्त्वा नरॊ लॊभाद यॊ ऽनयद अश्नाति भॊजनम परिणामम अविज्ञाय तद अन्तं तस्य जीवितम

pathyaṃ bhuktvā narò lòbhāda yò 'nayada aśnāti bhòjanama pariṇāmama avijñāya tada antaṃ tasya jīvitama

हिन्दी अर्थ

महात्मा ब्रह्माजीके उस यज्ञमें प्रजापति क्षुप ही ऋत्विज हुए

English

A man who, after wholesome food, eats other food from greed, not knowing the result, has his life end there.

अध्याय 12

श्लोक 137.78

दैवं पुरुषकारश च सथिताव अन्यॊन्यसंश्रयात उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं कलीबा उपासते

daivaṃ puruṣakāraśa ca sathitāva anyònyasaṃśrayāta udāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ kalībā upāsate

हिन्दी अर्थ

दृष्टरूपप्रधानत्वाद् दण्ड: सोन्तर्हितोभवत्

English

Fate and human effort stand supported by each other; for the high-minded action is the instrument; the weak worship fate.

अध्याय 12

श्लोक 137.79

कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु गरस्यते ऽकर्म शीलस तु सदानर्थैर अकिंचनः

karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu garasyate 'karma śīlasa tu sadānarthaira akiṃcanaḥ

हिन्दी अर्थ

होनेसे ब्रह्माका वह दण्ड अन्तर्धान हो गया

English

Action for one's own good must be done, sharp or mild; but the man who shuns action is always seized by misfortunes and left with nothing.

अध्याय 12

श्लोक 137.80

तस्मात संशयिते ऽपय अर्थे कार्य एव पराक्रमः सर्वस्वम अपि संत्यज्य कार्यम आत्महितं नरैः

tasmāta saṃśayite 'paya arthe kārya eva parākramaḥ sarvasvama api saṃtyajya kāryama ātmahitaṃ naraiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र उच्छुंखलता फैल गयी

English

Therefore even when the outcome is doubtful, effort must be made; even abandoning everything, men should do what is for their good.

अध्याय 12

श्लोक 137.81

विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चकम मित्राणि सहजान्य आहुर वर्तयन्तीह यैर बुधाः

vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcakama mitrāṇi sahajānya āhura vartayantīha yaira budhāḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत्

English

Learning, valour, skill, strength and fortitude, these five, the wise call innate friends, by which they live here.

अध्याय 12

श्लोक 137.82

निवेशनं च कुप्यं च कषेत्रं भार्या सुहृज्जनः एतान्य उपचितान्य आहुः सर्वत्र लभते पुमान

niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kaṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥ etānya upacitānya āhuḥ sarvatra labhate pumāna

हिन्दी अर्थ

संकरो न भवेदत्र यथा तद् वै विधीयताम्

English

House, goods, field, wife and well-wishers: these are called acquired; a man finds them anywhere.

अध्याय 12

श्लोक 137.83

सर्वत्र रमते पराज्ञः सर्वत्र च विरॊचते न विभीषयते कं चिद भीषितॊ न बिभेति च

sarvatra ramate parājñaḥ sarvatra ca viròcate na vibhīṣayate kaṃ cida bhīṣitò na bibheti ca

हिन्दी अर्थ

आत्मानमात्मना दण्डं ससृजे देवसत्तम:

English

The wise man delights everywhere and shines everywhere; he frightens no one, and being frightened, does not fear.

अध्याय 12

श्लोक 137.84

नित्यं बुद्धिमतॊ हय अर्थः सवल्पकॊ ऽपि विवर्धते दाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात परतितिष्ठति

nityaṃ buddhimatò haya arthaḥ savalpakò 'pi vivardhate dākṣyeṇa kurute karma saṃyamāta paratitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

स्वयं अपने आपको ही दण्डके रूपमें प्रकट किया

English

For the intelligent man, wealth, even if small, ever grows; by skill he does his work, by restraint he stands firm.

अध्याय 12

श्लोक 137.85

गृहस्नेहावबद्धानां नराणाम अल्पमेधसाम कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवाम इव

gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇāma alpamedhasāma kustrī khādati māṃsāni māghamā segavāma iva

हिन्दी अर्थ

तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीश्वरम्

English

Of men of little wit, bound by attachment to the home, a bad wife devours their substance (the verse is obscure in the source text).

अध्याय 12

श्लोक 137.86

गृहं कषेत्राणि मित्राणि सवदेश इति चापरे इत्य एवम अवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये

gṛhaṃ kaṣetrāṇi mitrāṇi savadeśa iti cāpare itya evama avasīdanti narā buddhiviparyaye

हिन्दी अर्थ

यम॑ वैवस्व॒तं चापि पितृणामकरोतू् प्रभुम्

English

"House, fields, friends, my own country," say others; so men sink when their reason is reversed.

अध्याय 12

श्लोक 137.87

उत्पतेत सरुजाद देशाद वयाधिदुर्भिक्ष पीडितात अन्यत्र वस्तुं गच्छेद वा वसेद वा नित्यमानितः

utpateta sarujāda deśāda vayādhidurbhikṣa pīḍitāta anyatra vastuṃ gaccheda vā vaseda vā nityamānitaḥ

हिन्दी अर्थ

मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम्

English

One should leave a land that is afflicted, oppressed by disease and famine, and go to live elsewhere, or live where one is always honoured.

अध्याय 12

श्लोक 137.88

तस्माद अन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहम इहॊत्सहे कृतम एतद अनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव

tasmāda anyatra yāsyāmi vastuṃ nāhama ihòtsahe kṛtama etada anāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva

हिन्दी अर्थ

प्राणोंका तथा अग्नि-देवको तेजका आधिपत्य प्रदान किया

English

Therefore I shall go elsewhere; I cannot stay here; this deed of your son, king, cannot be undone.

अध्याय 12

श्लोक 137.89

कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत

kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdama kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayeta

हिन्दी अर्थ

तेजसां भास्कर चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम्

English

A bad wife, a bad son, a bad king, a bad friend, a bad connection and a bad country, one should avoid from afar.

अध्याय 12

श्लोक 137.90

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतॊ रतिः कुराज्ये निर्वृतिर नास्ति कुदेशे न परजीव्यते

kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kutò ratiḥ kurājye nirvṛtira nāsti kudeśe na parajīvyate

हिन्दी अर्थ

कुमारं द्वादशभुजं स्कन्‍्दं राजानमादिशत्

English

In a bad friend there is no trust; in a bad wife, where is delight? In a bad kingdom there is no ease; in a bad country one cannot live.

अध्याय 12

श्लोक 137.91

कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यम अस्थिरसौहृदे अवमानः कुसंबन्धे भवत्य अर्थविपर्यये

kumitre saṃgataṃ nāsti nityama asthirasauhṛde avamānaḥ kusaṃbandhe bhavatya arthaviparyaye

हिन्दी अर्थ

भूतोंका श्रेष्ठ राजा नियुक्त किया

English

With a bad friend, ever unsteady in friendship, there is no union; in a bad connection there is contempt, and reversal of fortune.

अध्याय 12

श्लोक 137.92

सा भार्या या परियं बरूते सपुत्रॊ यत्र निर्वृतिः तन मित्रं यत्र विश्वासः स देशॊ यत्र जीव्यते

sā bhāryā yā pariyaṃ barūte saputrò yatra nirvṛtiḥ tana mitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśò yatra jīvyate

हिन्दी अर्थ

मृत्योश्षतुर्वि भागस्य दुःखस्य च सुखस्य च

English

She is a wife who speaks kindly; he is a son in whom there is joy; that is a friend in whom there is trust; that is a country where one can live.

अध्याय 12

श्लोक 137.93

यत्र नास्ति बलात कारः स राजा तीव्रशासनः न चैव हय अभिसंबन्धॊ दरिद्रं यॊ बुभूषति

yatra nāsti balāta kāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ na caiva haya abhisaṃbandhò daridraṃ yò bubhūṣati

हिन्दी अर्थ

सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुति:

English

He is a king of harsh rule where there is compulsion by force; and there is no connection with one who wishes to be poor.

अध्याय 12

श्लोक 137.94

भार्या देशॊ ऽथ मित्राणि पुत्र संबन्धिबान्धवाः एतत सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ

bhāryā deśò 'tha mitrāṇi putra saṃbandhibāndhavāḥ etata sarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau

हिन्दी अर्थ

समस्त रुद्रोंके अधीश्वर हुए। ऐसा सुना जाता है

English

Wife, country, friends, sons, relatives and kinsmen: all this belongs to a king who is virtuous and whose guide is dharma.

अध्याय 12

श्लोक 137.95

अधर्मज्ञस्य विलयं परजा गच्छन्त्य अनिग्रहात राजा मूलं तरिवर्गस्य अप्रमत्तॊ ऽनुपालयन

adharmajñasya vilayaṃ parajā gacchantya anigrahāta rājā mūlaṃ tarivargasya apramattò 'nupālayana

हिन्दी अर्थ

प्रजानामधिपं श्रेष्ठ सर्वधर्मभूतामपि

English

The subjects of a king ignorant of dharma go to ruin for lack of restraint; a king, careful and protecting, is the root of the three aims.

अध्याय 12

श्लोक 137.96

बलिषड भागम उद्धृत्य बलिं तम उपयॊजयेत न रक्षति परजाः सम्यग यः स पार्थिव तस्करः

baliṣaḍa bhāgama uddhṛtya baliṃ tama upayòjayeta na rakṣati parajāḥ samyaga yaḥ sa pārthiva taskaraḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ

English

Having taken a sixth part as tribute, he should apply that tribute; a king who does not protect his subjects well is a thief.

अध्याय 12

श्लोक 137.97

दत्त्वाभयं यः सवयम एव राजा; न तत परमाणं कुरुते यथावत स सर्वलॊकाद उपलभ्य पापम; अधर्मबुद्धिर निरयं परयाति

dattvābhayaṃ yaḥ savayama eva rājā; na tata paramāṇaṃ kurute yathāvata sa sarvalòkāda upalabhya pāpama; adharmabuddhira nirayaṃ parayāti

हिन्दी अर्थ

धर्मरक्षक भगवान् विष्णुका सत्कार करके उन्हें वह दण्ड समर्पित किया

English

The king who himself gives assurance of safety and does not make it good properly gets sin from all the world; with an unrighteous mind he goes to hell.

अध्याय 12

श्लोक 137.98

दत्त्वाभयं यः सम राजा परमाणं कुरुते सदा स सर्वसुखकृज जञेयः परजा धर्मेण पालयन

dattvābhayaṃ yaḥ sama rājā paramāṇaṃ kurute sadā sa sarvasukhakṛja jañeyaḥ parajā dharmeṇa pālayana

हिन्दी अर्थ

प्रादादिन्द्रमरीचि भ्यां मरीचिर्भुगवे ददौ

English

The king who, having given assurance, always makes it good, protecting his subjects by dharma, is to be known as the maker of all happiness.

अध्याय 12

श्लोक 137.99

पिता माता गुरुर गॊप्ता वह्निर वैश्रवणॊ यमः सप्त राज्ञॊ गुणान एतान मनुर आह परजापतिः

pitā mātā gurura gòptā vahnira vaiśravaṇò yamaḥ sapta rājñò guṇāna etāna manura āha parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपाला: क्षुपाय च

English

Father, mother, teacher, protector, fire, Vaishravana and Yama: these seven qualities of a king, Manu the lord of creatures has declared.

अध्याय 12

श्लोक 137.100

पिता हि राजा राष्ट्रस्य परजानां यॊ ऽनुकम्पकः तस्मिन मिथ्या परणीते हि तिर्यग गच्छति मानवः

pitā hi rājā rāṣṭrasya parajānāṃ yò 'nukampakaḥ tasmina mithyā paraṇīte hi tiryaga gacchati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

न विद्यते राज्यसुखं हानुत्तमम्

English

For a king is the father of the realm, and merciful to his subjects; when he is falsely led, man goes to an animal birth.

अध्याय 12

श्लोक 137.101

संभावयति मातेव दीनम अभ्यवपद्यते दहत्य अग्निर इवानिष्टान यमयन भवते यमः

saṃbhāvayati māteva dīnama abhyavapadyate dahatya agnira ivāniṣṭāna yamayana bhavate yamaḥ

हिन्दी अर्थ

यतो5भिसंधाय निहन्ति शात्रवान्

English

He honours like a mother, approaches the distressed, burns the unwanted like fire, and restraining, becomes Yama.

अध्याय 12

श्लोक 137.102

इष्टेषु विसृजत्य अर्थान कुबेर इव कामदः गुरुर धर्मॊपदेशेन गॊप्ता च परिपालनात

iṣṭeṣu visṛjatya arthāna kubera iva kāmadaḥ gurura dharmòpadeśena gòptā ca paripālanāta

हिन्दी अर्थ

देखा गया है, उन वीर शत्रुओंको भी कूटकौशलपूर्वक नष्ट कर सकता है

English

He lets go wealth toward the desired like Kubera the giver of wishes; as a teacher by teaching dharma, and as protector by guarding.

अध्याय 12

श्लोक 137.103

यस तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान गुणैः न तस्य भरश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात

yasa tu rañjayate rājā paurajānapadāna guṇaiḥ na tasya bharaśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāta

हिन्दी अर्थ

न दोषदर्शी पुरुष: समश्लुते

English

The king who pleases townspeople and country-folk by his virtues does not lose his kingdom, since he keeps to virtue and dharma.

अध्याय 12

श्लोक 137.104

सवयं समुपजानन हि पौरजानपद करियाः स सुखं मॊदते भूप इह लॊके परत्र च

savayaṃ samupajānana hi paurajānapada kariyāḥ sa sukhaṃ mòdate bhūpa iha lòke paratra ca

हिन्दी अर्थ

मनुष्य विशिष्ट सम्पत्ति, महान् यश और प्रचुर धन नहीं पा सकता

English

Knowing for himself the doings of townspeople and country-folk, that king rejoices happily in this world and the next.

अध्याय 12

श्लोक 137.105

नित्यॊद्विग्नाः परजा यस्य करभार परपीडिताः अनर्थैर विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम

nityòdvignāḥ parajā yasya karabhāra parapīḍitāḥ anarthaira vipralupyante sa gacchati parābhavama

हिन्दी अर्थ

तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद् बुध:

English

He whose subjects are ever agitated, oppressed by the burden of taxes, and ruined by misfortunes, goes to defeat.

अध्याय 12

श्लोक 137.106

परजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महॊत्पलम स सर्वयज्ञफलभाग राजा लॊके महीयते

parajā yasya vivardhante sarasīva mahòtpalama sa sarvayajñaphalabhāga rājā lòke mahīyate

हिन्दी अर्थ

दूसरोंके सामने उसका उदाहरण दें

English

The king whose subjects flourish like a great lotus in a lake shares in the fruit of all sacrifices and is honoured in the world.

अध्याय 12

श्लोक 137.107

बलिना विग्रहॊ राजन न कथं चित परशस्यते बलिना विगृहीतस्य कुतॊ राज्यं कुतः सुखम

balinā vigrahò rājana na kathaṃ cita paraśasyate balinā vigṛhītasya kutò rājyaṃ kutaḥ sukhama

हिन्दी अर्थ

सर्वो हि लोको नृप धर्ममूल:

English

War with the strong, king, is in no way praised; for one at war with the strong, where is kingdom, where happiness?'"

अध्याय 12

श्लोक 137.108

[भ] सैवम उक्त्वा शकुनिका बरह्मदत्तं नराधिपम राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम

[bha] saivama uktvā śakunikā barahmadattaṃ narādhipama rājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśama

हिन्दी अर्थ

ईश्वरश्न महादण्डो दण्डे सर्व प्रतेष्ठितम्

English

[Bhishma said:] "Having spoken thus, the she-bird, taking leave of King Brahmadatta, went to the direction she wished.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।