Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 154/172 · श्लोक 320.1–321.43

पूर्ण अध्याय पाठ84 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 320.1

[भी] इत्य एवम उक्त्वा वचनं बरह्मर्षिः सुमहातपः परातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा लॊकांश चतुर्विधान

[bhī] itya evama uktvā vacanaṃ barahmarṣiḥ sumahātapaḥ parātiṣṭhata śukaḥ siddhiṃ hitvā lòkāṃśa caturvidhāna

हिन्दी अर्थ

तेषां तु द्वारणालानामेक: शोकसमन्वित: पूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताज्जलि:

English

mind. It is the Being to whom the body and the mind belong. It is represented as inactive, and as the all- seeing witness within the physical frame. It is a portion of the Supreme Soul.

अध्याय 12

श्लोक 320.2

तमॊ हय अस्तविधं हित्वा जहौ पञ्च विधं रजः ततः सत्त्वं जहौ धीमांस तद अद्भुतम इवाभवत

tamò haya astavidhaṃ hitvā jahau pañca vidhaṃ rajaḥ tataḥ sattvaṃ jahau dhīmāṃsa tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

पुर: पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्त:पुराणि च

English

Leaving the eightfold tamas, he left the fivefold rajas, then the wise one left sattva; it seemed wonderful.

अध्याय 12

श्लोक 320.3

ततस तस्मिन पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते बरह्मणि परत्यतिष्ठत स विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन

tatasa tasmina pade nitye nirguṇe liṅgavarjite barahmaṇi paratyatiṣṭhata sa vidhūmò 'ganira iva javalana

हिन्दी अर्थ

देवतानां 38 (40402 हानसूयक: अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निस्तथैव च

English

Then, in that eternal state, without qualities and without marks, he established himself in Brahman, like a blazing fire without smoke.

अध्याय 12

श्लोक 320.4

उल्का पाता दिशां दाहा भूमिकम्पास तथैव च परादुर्भूताः कषणे तस्मिंस तद अद्भुतम इवाभवत

ulkā pātā diśāṃ dāhā bhūmikampāsa tathaiva ca parādurbhūtāḥ kaṣaṇe tasmiṃsa tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

विहाय देहान्निर्मुक्तो निर्दन्द्ः प्रशमं गत:

English

Meteors fell, the directions burned, and earthquakes appeared in that moment; it seemed wonderful.

अध्याय 12

श्लोक 320.5

दरुमाः शाखाश च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः निर्घातशब्दैश च गिरिर हिमवान दीर्यतीव ह

darumāḥ śākhāśa ca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥ nirghātaśabdaiśa ca girira himavāna dīryatīva ha

हिन्दी अर्थ

आत्मामें लगा देता है, उस समय वह ब्रह्मको प्राप्त हो जाता है समो भवति निर्दन्द्धो ब्रह्म सम्पद्यते तदा

English

Trees shed their branches, mountains their peaks, and with crashing sounds the Himalaya seemed to split.

अध्याय 12

श्लोक 320.6

न बभासे सहस्रांशुर न जज्वाल च पावकः हरदाश च सरितश चैव चुक्षुभुः सागरास तथा

na babhāse sahasrāṃśura na jajvāla ca pāvakaḥ haradāśa ca saritaśa caiva cukṣubhuḥ sāgarāsa tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है

English

The thousand-rayed sun did not shine, the fire did not blaze, lakes and rivers and oceans were shaken.

अध्याय 12

श्लोक 320.7

ववर्ष वासवस तॊयं रसवच च सुगन्धि च ववौ समीरणश चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः

vavarṣa vāsavasa tòyaṃ rasavaca ca sugandhi ca vavau samīraṇaśa cāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

काज्चनं चायसं चैव सुखं दुःखं तथैव च जीवितं मरणं चैव ब्रह्म सम्पद्यते तदा

English

Vasava rained water, flavoured and fragrant, and the pure wind blew bearing divine scent.

अध्याय 12

श्लोक 320.8

स शृङ्गे ऽपरतिमे दिव्ये हिमवन मेरुसंभवे संश्लिष्टे शवेतपीते दवे रुक्त रूप्यमये शुभे

sa śṛṅge 'paratime divye himavana merusaṃbhave saṃśliṣṭe śavetapīte dave rukta rūpyamaye śubhe

हिन्दी अर्थ

तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा

English

He saw two incomparable divine peaks born of the Himalaya and Meru, joined, white and yellow, two lovely ones of gold and silver,

अध्याय 12

श्लोक 320.9

शतयॊजनविस्तारे तिर्यग ऊर्ध्वं च भारत उदीचीं दिशम आश्रित्य रुचिरे संददर्श ह

śatayòjanavistāre tiryaga ūrdhvaṃ ca bhārata udīcīṃ diśama āśritya rucire saṃdadarśa ha

हिन्दी अर्थ

यच्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेद तद् भवान् इनके अतिरिक्त भी जो कुछ जानने योग्य तत्त्व है, उसे आप ठीक-ठीक जानते हैं

English

a hundred yojanas wide, across and upward, Bharata, lovely, standing toward the northern quarter.

अध्याय 12

श्लोक 320.10

सॊ ऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच छुकः ततः पर्वतशृङ्गे दवे सहसैव दविधाकृते अदृश्येतां महाराज तद अद्भुतम इवाभवत

sò 'viśaṅkena manasā tathaivābhyapataca chukaḥ tataḥ parvataśṛṅge dave sahasaiva davidhākṛte adṛśyetāṃ mahārāja tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

तत्रासीन: शुकस्तात मोक्षमेवान्वचिन्तयत्

English

emotions that appertain to worldly objects. Darkness means anger, lust, and such other mischievous

अध्याय 12

श्लोक 320.11

ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतः न च परतिजघानास्य स गतिं पर्वतॊत्तमः

tataḥ parvataśṛṅgābhyāṃ sahasaiva viniḥsṛtaḥ na ca paratijaghānāsya sa gatiṃ parvatòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

त॑ मुहूर्तादिवागम्य राज्ञो मन्‍्त्री कृताउ्जलि: तत्रान्तःपुरसम्बद्धं महच्चैत्ररथोपमम्

English

clear. The identity of the Understanding or intelligence with the senses and the mind may be allowed so far as the action of the three qualities in leading all of them to worldly attachments is concerned. But what is meant by the identity of the Understanding with all the objects it comprehends? Does Bhishma preach Idealism here? If nothing exists except as it exists in the Understanding, then, of course, with the extinction of the Understanding, all things would come to an end.

अध्याय 12

श्लोक 320.12

ततॊ महान अभूच छब्दॊ दिवि सर्वदिवौकसाम गन्धर्वाणाम ऋषीणां च ये च शैलनिवासिनः

tatò mahāna abhūca chabdò divi sarvadivaukasāma gandharvāṇāma ṛṣīṇāṃ ca ye ca śailanivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

शुकं प्रावेशयन्मन्त्री प्रमदावनमुत्तमम्

English

perceptions as only particular modifications of the mind. They denied the objective existence of the

अध्याय 12

श्लोक 320.13

दृष्ट्वा शुकम अतिक्रान्तं पर्वतं च दविधाकृतम साधु साध्व इति तत्रासीन नादः सर्वत्र भारत

dṛṣṭvā śukama atikrāntaṃ parvataṃ ca davidhākṛtama sādhu sādhva iti tatrāsīna nādaḥ sarvatra bhārata

हिन्दी अर्थ

त॑ चारुवेषा: सुश्रोण्यस्तरुण्य: प्रियदर्शना: संलापोल्लापकुशला नृत्यगीतविशारदा:

English

If Nilakantha be right, K.P. Singha must be wrong. Generally, however, it is the known incapacity of the ocean to transgress its continents that supplies poets with illustrations. Here, however, possibly, the rarity of the phenomenon, viz., the ocean's transgressing its continents, is used to illustrate the rare fact of the intelligence, succeeding by yoga power, in transcending the attributes of Rajas, Tamas and Sattwa.

अध्याय 12

श्लोक 320.14

स पूज्यमानॊ देवैश च गन्धर्वैर ऋषिभिस तथा यक्षराक्षस संघैश च विद्याधरगणैस तथा

sa pūjyamānò devaiśa ca gandharvaira ṛṣibhisa tathā yakṣarākṣasa saṃghaiśa ca vidyādharagaṇaisa tathā

हिन्दी अर्थ

पाद्यादीनि प्रतिग्राह्ू पूजया परयार्चयन्

English

that cause, which, as stated here, is Passion.

अध्याय 12

श्लोक 320.15

दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णम अन्तरिक्षं समन्ततः आसीत किल महाराज शुकाभिपतने तदा

divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇama antarikṣaṃ samantataḥ āsīta kila mahārāja śukābhipatane tadā

हिन्दी अर्थ

तस्य भुक्तवतस्तात तदन्तःपुरकाननम् क्रीडन्त्यश्व हसन्त्यश्न गायन्त्यश्वापिता: शुभम्

English

soul the being to whom the mind, the senses, etc., all belong. Could the idea of the inactive and unsinning Soul have arisen from observation of the moral principle of Conscience which discriminates between right and wrong, and acts, therefore, as an impartial judge, or watches everything like an uninterested spectator? European moralists generally attribute two other functions to the Conscience, viz., impelling us to do the right and avoid the wrong, and approving when right is done and wrong avoided. But these functions may easily be attributed to some other principle. At any rate, when the question is one of nomenclature only, the last two functions may be taken away and the word Soul

अध्याय 12

श्लोक 320.16

ततॊ मन्दाकिनीं रम्याम उपरिष्टाद अभिव्रजन शुकॊ ददर्श धर्मात्मा पुष्पित दरुमकाननाम

tatò mandākinīṃ ramyāma upariṣṭāda abhivrajana śukò dadarśa dharmātmā puṣpita darumakānanāma

हिन्दी अर्थ

आरणेयस्तु शुद्धात्मा नि:संदेह: स्वकर्मकृत्

English

Then, going above lovely Mandakini, with its flowering trees and groves, righteous-souled Shuka saw her.

अध्याय 12

श्लोक 320.17

तस्यां करीदन्त्य अभिरताः सनान्ति चैवाप्सरॊ गणाः शून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः

tasyāṃ karīdantya abhiratāḥ sanānti caivāpsarò gaṇāḥ śūnyākāraṃ nirākārāḥ śukaṃ dṛṣṭvā vivāsasaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मै शय्यासन दिव्यं देवह रत्नभूषितम् पादशौचं तु कृत्वैव शुक: संध्यामुपास्य च

English

In her troops of apsarases, delighted, played and bathed, formless, in empty shapes, and unclothed they saw Shuka.

अध्याय 12

श्लोक 320.18

तं परक्रमन्तम आज्ञाय पिता सनेहसमन्वितः उत्तमां गतिम आस्थाय पृष्ठतॊ ऽनुससार ह

taṃ parakramantama ājñāya pitā sanehasamanvitaḥ uttamāṃ gatima āsthāya pṛṣṭhatò 'nusasāra ha

हिन्दी अर्थ

पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायण:

English

Knowing him to be going on, his father, full of affection, took the highest path and followed behind.

अध्याय 12

श्लोक 320.19

शुकस तु मारुताद ऊर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम दर्शयित्वा परभावं सवं सर्वभूतॊ ऽभवत तदा

śukasa tu mārutāda ūrdhvaṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagāma darśayitvā parabhāvaṃ savaṃ sarvabhūtò 'bhavata tadā

हिन्दी अर्थ

ततो मुहूर्तादुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम् तां च रात्रि नृपकुले वर्तयामास भारत

English

But Shuka, going above the wind, making his way through the sky, showing his power, then became all beings.

अध्याय 12

श्लोक 320.20

महायॊगगतिं तव अग्र्यां वयासॊत्थाय महातपः निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ

mahāyògagatiṃ tava agryāṃ vayāsòtthāya mahātapaḥ nimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

शिरसा चार्घ्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् स्पर्द्धयास्तरणसंस्तीर्ण सर्वतो भद्रमृद्धिमत्

English

Vyasa of great austerity rose and, in the twinkling of an eye, came to the place of Shuka's fall along the foremost path of great yoga.

अध्याय 12

श्लोक 320.21

स ददर्श दविधाकृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम शशंसुर ऋषयस तस्मै कर्म पुत्रस्य तत तदा

sa dadarśa davidhākṛtvā parvatāgraṃ śukaṃ gatama śaśaṃsura ṛṣayasa tasmai karma putrasya tata tadā

हिन्दी अर्थ

प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम्

English

He saw the mountain peak split in two where Shuka had gone; the sages told him his son's deed then.

अध्याय 12

श्लोक 320.22

ततः शुकेति दीर्घेण शैक्षेणाक्रन्दितस तदा सवयं पित्रा सवरेणॊच्चैस तरीँल लॊकान अनुनाद्य वै

tataḥ śuketi dīrgheṇa śaikṣeṇākranditasa tadā savayaṃ pitrā savareṇòccaisa tarī~la lòkāna anunādya vai

हिन्दी अर्थ

पाद्य॑ निवेद्य प्रथममर्घ्य गां च न्यवेदयत् उन्हें एक गौ प्रदान की

English

Then by his father himself, with a long recitation, in a loud voice, he was cried to, "Shuka!", making the three worlds resound.

अध्याय 12

श्लोक 320.23

शुकः सर्वगतॊ भूत्वा सर्वात्मा सर्वतॊ मुखः परत्यभासत धर्मात्मा भॊः शब्देनानुनादयन

śukaḥ sarvagatò bhūtvā sarvātmā sarvatò mukhaḥ paratyabhāsata dharmātmā bhòḥ śabdenānunādayana

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृहा तु तां पूजां जनकाद् द्विजसत्तम:

English

Shuka, having become all-pervading, the self of all, facing all sides, righteous-souled, replied "Bho!", making the sound resound.

अध्याय 12

श्लोक 320.24

तत एकाक्षरं नादं भॊ इत्य एव समीरयन परत्याहरञ जगत सर्वम उच्चैः सथावरजङ्गमम

tata ekākṣaraṃ nādaṃ bhò itya eva samīrayana paratyāharaña jagata sarvama uccaiḥ sathāvarajaṅgamama

हिन्दी अर्थ

पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञ: कुशलमव्ययम् अनुशिष्टस्तु तेनासौ निषसाद सहानुग:

English

Then uttering only the one-syllable cry "Bho!", the whole world, moving and unmoving, loudly echoed it back.

अध्याय 12

श्लोक 320.25

ततः परभृति चाद्यापि शब्दान उच्चारितान पृथक गिरिगह्वर पृष्ठेषु वयाजहार शुकं परति

tataḥ parabhṛti cādyāpi śabdāna uccāritāna pṛthaka girigahvara pṛṣṭheṣu vayājahāra śukaṃ parati

हिन्दी अर्थ

किमागमनमित्येवं पर्यपृच्छत पार्थिव:

English

From then till today, sounds uttered separately in mountain caves and slopes answer for Shuka.

अध्याय 12

श्लोक 320.26

अन्तर्हितः परभावं तु दर्शयित्वा शुकस तदा गुणान संत्यज्य शब्दादीन पदम अध्यगमत परम

antarhitaḥ parabhāvaṃ tu darśayitvā śukasa tadā guṇāna saṃtyajya śabdādīna padama adhyagamata parama

हिन्दी अर्थ

विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुत: तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद् वक्तुमहसि

English

Having shown his power and vanished, Shuka then, abandoning the qualities of sound and the rest, reached the supreme state.

अध्याय 12

श्लोक 320.27

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामित तेजसः निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रम एवानुचिन्तयन

mahimānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasyāmita tejasaḥ niṣasāda giriprasthe putrama evānucintayana

हिन्दी अर्थ

लिये आया हूँ। आप मेरे प्रश्नोंका यथावत् उत्तर दें

English

Seeing the greatness of his son of boundless splendour, he sat on the mountain slope, thinking only of his son.

अध्याय 12

श्लोक 320.28

ततॊ मन्दाकिनी तीरे करीदन्तॊ ऽपसरसां गणाः आसाद्य तम ऋषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः

tatò mandākinī tīre karīdantò 'pasarasāṃ gaṇāḥ āsādya tama ṛṣiṃ sarvāḥ saṃbhrāntā gatacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं च मोक्ष: प्राप्तव्यो ज्ञानेन तपसाथवा ज्ञानसे अथवा तपस्यासे किस साधनसे प्राप्त किया जा सकता है?

English

Then on the bank of Mandakini the troops of apsarases playing, coming upon that sage, were all bewildered and senseless.

अध्याय 12

श्लोक 320.29

जले निलिल्यिरे काश चित काश चिद गुल्मान परपेदिरे वसनान्य आददुः काश चिद दृष्ट्वा तं मुनिसत्तमम

jale nililyire kāśa cita kāśa cida gulmāna parapedire vasanānya ādaduḥ kāśa cida dṛṣṭvā taṃ munisattamama

हिन्दी अर्थ

कृतोपनयनस्तात भवेद् वेदपरायण:

English

Some hid in the water, some went to thickets, some took up garments, seeing that best of sages.

अध्याय 12

श्लोक 320.30

तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदा सक्तताम आत्मनश चैव परीतॊ ऽभूद वरीदितश च ह

tāṃ muktatāṃ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadā saktatāma ātmanaśa caiva parītò 'bhūda varīditaśa ca ha

हिन्दी अर्थ

तानेवाग्नीन् यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रिय:

English

Realising their freedom and his own attachment, the sage was pleased and also ashamed.

अध्याय 12

श्लोक 320.31

तं देवगन्धर्ववृतॊ महर्षिगणपूजितः पिनाक हस्तॊ भवगान अभ्यागच्छत शंकरः

taṃ devagandharvavṛtò maharṣigaṇapūjitaḥ pināka hastò bhavagāna abhyāgacchata śaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

निर्दन्दो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् किमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु भवेत् त्रिषु

English

Surrounded by gods and gandharvas, honoured by troops of great sages, the blessed Shankara, bearing the Pinaka in hand, came to him.

अध्याय 12

श्लोक 320.32

तम उवाच महादेवः सान्त्वपूर्वम इदं वचः पुत्रशॊकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा

tama uvāca mahādevaḥ sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ putraśòkābhisaṃtaptaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

लिये शेष तीन आश्रमोंमें रहना आवश्यक है?

English

Mahadeva then spoke these soothing words to Krishna Dvaipayana, tormented with grief for his son:

अध्याय 12

श्लोक 320.33

अग्नेर भूमेर अपां वायॊर अन्तरिक्षस्य चैव ह वीर्येण सदृशः पुत्रस तवया मत्तः पुरा वृतः

agnera bhūmera apāṃ vāyòra antarikṣasya caiva ha vīryeṇa sadṛśaḥ putrasa tavayā mattaḥ purā vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा वेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप वास्तविक सिद्धान्तके अनुसार क्या करना उचित है? यह आप मुझे बताइये

English

"You chose from me of old a son equal in power to fire, earth, water, wind and space.

अध्याय 12

श्लोक 320.34

स तथा लक्षणॊ जातस तपसा तव संभृतः मम चैव परभावेन बरह्मतेजॊमयः शुचिः

sa tathā lakṣaṇò jātasa tapasā tava saṃbhṛtaḥ mama caiva parabhāvena barahmatejòmayaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

न विना गुरुसम्बन्ध॑ ज्ञानस्याधिगम: स्मृत:

English

Such was he born, gathered by your austerity and by my power, pure, made of the splendour of Brahman.

अध्याय 12

श्लोक 320.35

स गतिं परमां पराप्तॊ दुष्प्रापाम अजितेन्द्रियैः दैवतैर अपि विप्रर्षे तं तवं किम अनुशॊचसि

sa gatiṃ paramāṃ parāptò duṣprāpāma ajitendriyaiḥ daivataira api viprarṣe taṃ tavaṃ kima anuśòcasi

हिन्दी अर्थ

प्रकार सदगुरुसे सम्बन्ध हुए बिना ज्ञानकी प्राप्ति नहीं हो सकती विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत्

English

He has attained the supreme goal, hard to reach even for gods with unmastered senses; brahmana sage, why do you grieve for him?

अध्याय 12

श्लोक 320.36

यावत सथास्यन्ति गिरयॊ यावत सथास्यन्ति सागराः तावत तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति

yāvata sathāsyanti girayò yāvata sathāsyanti sāgarāḥ tāvata tavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

पूर्वराचरितो धर्मश्नातुराश्रम्यसंकट:

English

As long as the mountains stand and as long as the oceans stand, so long will your fame, with your son, be imperishable.

अध्याय 12

श्लोक 320.37

छायां सवपुत्र सदृशीं सर्वतॊ ऽनपगां सदा दरक्ष्यसे तवं च लॊके ऽसमिन मत्प्रसादान महामुने

chāyāṃ savaputra sadṛśīṃ sarvatò 'napagāṃ sadā darakṣyase tavaṃ ca lòke 'samina matprasādāna mahāmune

हिन्दी अर्थ

आश्रमोंसहित वर्णधर्मोका पालन करते थे हित्वा शुभाशुभं॑ कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते

English

By my grace, great sage, you will always see in this world a shadow like your son, never leaving you on any side."

अध्याय 12

श्लोक 320.38

सॊ ऽनुनीतॊ भगवता सवयं रुद्रेण भारत छाया पश्यन समावृत्तः स मुनिः परया मुदा

sò 'nunītò bhagavatā savayaṃ rudreṇa bhārata chāyā paśyana samāvṛttaḥ sa muniḥ parayā mudā

हिन्दी अर्थ

आसक्तिका परित्याग करनेसे यहाँ मोक्षकी प्राप्ति होती है

English

Consoled by the blessed Rudra himself, Bharata, the sage returned seeing the shadow, with supreme joy.

अध्याय 12

श्लोक 320.39

इति जन्म गतिश चैव शुकस्य भरतर्षभ विस्तरेण मयाख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि

iti janma gatiśa caiva śukasya bharatarṣabha vistareṇa mayākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत् परमभीप्सत: सम्पश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा

English

Thus, bull of the Bharatas, I have told you at length the birth and goal of Shuka, which you asked me.

अध्याय 12

श्लोक 320.40

एतद आचस्त मे राजन देवर्षिर नारदः पुरा वयासश चैव महायॊगी संजल्पेषु पदे पदे

etada ācasta me rājana devarṣira nāradaḥ purā vayāsaśa caiva mahāyògī saṃjalpeṣu pade pade

हिन्दी अर्थ

मोक्षशास्त्रके ज्ञाता द्विज सदा याद रखते हैं स्वयं च शक्‍्यते द्रष्टं सुसमाहितचेतसा

English

The divine sage Narada told me this of old, O king, and the great yogi Vyasa too, at every step of their talks.

अध्याय 12

श्लोक 320.41

इतिहासम इमं पुण्यं मॊक्षधर्मार्थसंहितम धारयेद यः शम परः स गच्छेत परमां गतिम

itihāsama imaṃ puṇyaṃ mòkṣadharmārthasaṃhitama dhārayeda yaḥ śama paraḥ sa gaccheta paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

यश्न नेच्छति न दवेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा

English

He who bears this holy Itihasa, joined with the dharma and purpose of liberation, intent on peace, would reach the supreme goal.

अध्याय 12

श्लोक 321.1

[य] गृहस्थॊ बरह्मचारी वा वानप्रस्थॊ ऽथ भिक्षुकः य इच्छेत सिद्धिम आस्थातुं देवतां कां यजेत सः

[ya] gṛhasthò barahmacārī vā vānaprasthò 'tha bhikṣukaḥ ya iccheta siddhima āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ

हिन्दी अर्थ

गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया

English

applied to indicate the Conscience as the faculty of discrimination only.

अध्याय 12

श्लोक 321.2

कुतॊ हय अस्य धरुवः सवर्गः कुतॊ निःश्रेयसं परम विधिना केन जुहुयाद दैवं पित्र्यं तथैव च

kutò haya asya dharuvaḥ savargaḥ kutò niḥśreyasaṃ parama vidhinā kena juhuyāda daivaṃ pitryaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

मदगुभि: खग्जरीटैश्न विचित्रैर्जीवजीवकै: चत्वारो लोकपालाश्ष देवा: सर्षिगणास्तथा

English

[Yudhishthira said:] Whence for him is the fixed heaven, whence the supreme highest good? By what rite should one offer to the gods and likewise to the ancestors?

अध्याय 12

श्लोक 321.3

मुक्तश च कां गतिं गच्छेन मॊक्षश चैव किम आत्मकः सवर्गतश चैव किं कुर्याद येन न चयवते दिवः

muktaśa ca kāṃ gatiṃ gacchena mòkṣaśa caiva kima ātmakaḥ savargataśa caiva kiṃ kuryāda yena na cayavate divaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान्

English

And what goal would a freed one reach, and what is the nature of liberation? One gone to heaven, what should he do, so as not to fall from heaven?

अध्याय 12

श्लोक 321.4

देवतानां च कॊ देवः पितॄणां च तथा पिता तस्मात परतरं यच च तन मे बरूहि पितामह

devatānāṃ ca kò devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā tasmāta parataraṃ yaca ca tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

मुझे तुम्हारा कौन-सा प्रिय कार्य करना है?” पुन: प्राउजलयो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम्

English

Who is the god of the gods and the father of the fathers, and what is higher than that? Tell me, grandfather.

अध्याय 12

श्लोक 321.5

[भीस्म] गूढं मां परश्नवित परश्नं पृच्छसे तवम इहानघ न हय एष तर्कया शक्यॊ वक्तुं वर्षशतैर अपि

[bhīsma] gūḍhaṃ māṃ paraśnavita paraśnaṃ pṛcchase tavama ihānagha na haya eṣa tarkayā śakyò vaktuṃ varṣaśataira api

हिन्दी अर्थ

यथा हि कनकं शुद्ध तापच्छेदनिकर्षणै:

English

[Bhishma said:] You ask me, sinless one, a hidden question, one who knows questions; it cannot be answered by reasoning even in hundreds of years.

अध्याय 12

श्लोक 321.6

ऋते देवप्रसादाद वा राजञ जञानागमेन वा गहनं हय एतद आख्यानं वयाख्यातव्यं तवारि हन

ṛte devaprasādāda vā rājaña jañānāgamena vā gahanaṃ haya etada ākhyānaṃ vayākhyātavyaṃ tavāri hana

हिन्दी अर्थ

न नियोज्याक्ष व: शिष्या अनियोगे महाभये सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु

English

Except by the grace of a god, king, or by the tradition of knowledge; this account is deep and must be explained, slayer of foes.

अध्याय 12

श्लोक 321.7

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादम ऋषेर नारायणस्य च

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādama ṛṣera nārāyaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

वेदस्याध्ययनं होदं तच्च कार्य महत् स्मृतम्

English

On this they recount this ancient Itihasa, the conversation of Narada and the sage Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 321.8

नारायणॊ हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मे ऽभयभासत

nārāyaṇò hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhayabhāsata

हिन्दी अर्थ

कार्य माना गया है। इसे अवश्य करना चाहिए यश्चाधर्मेण विब्रूयाद् यश्चारर्मेण मृच्छति

English

For Narayana, the self of all, the eternal, fourfold in form, was born as Dharma's son; so my father told me.

अध्याय 12

श्लोक 321.9

कृते युगे महाराज पुरा सवायम्भुवे ऽनतरे नरॊ नारायणश चैव हरिः कृष्णस तथैव च

kṛte yuge mahārāja purā savāyambhuve 'natare narò nārāyaṇaśa caiva hariḥ kṛṣṇasa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

उपकुर्याच्च शिष्याणामेतच्च हृदि वो भवेत्

English

In the Krita age, great king, long ago in the Svayambhuva interval, Nara and Narayana, and Hari and Krishna.

अध्याय 12

श्लोक 321.10

तेभ्यॊ नारायण नरौ तपस तेपतुर अव्ययौ बदर्य आश्रमम आसाद्य शकते कनका मये

tebhyò nārāyaṇa narau tapasa tepatura avyayau badarya āśramama āsādya śakate kanakā maye

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम आपकी स्थितिको ठीक-ठीक समझ गया हूँ

English

(darkness). What is meant by this verse is that such a person transcends the qualities instead of the qualities transcending him and his acts.

अध्याय 12

श्लोक 321.11

अस्तचक्रं हि तद यानं भूतयुक्तं मनॊरमम तत्राद्यौ लॊकनाथौ तौ कृशौ धमनि संततौ

astacakraṃ hi tada yānaṃ bhūtayuktaṃ manòramama tatrādyau lòkanāthau tau kṛśau dhamani saṃtatau

हिन्दी अर्थ

अधिकं तव चैश्वर्य तच्च त्वं नावबुध्यसे

English

That vehicle has eight wheels, charming, joined with beings; there those two first lords of the world, lean, with veins showing,

अध्याय 12

श्लोक 321.12

तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैर अपि यस्य परसादं कुर्वाते स देवौ दरष्टुम अर्हति

tapasā tejasā caiva durnirīkṣau suraira api yasya parasādaṃ kurvāte sa devau daraṣṭuma arhati

हिन्दी अर्थ

इस बातका पता नहीं है उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिम्

English

hard to behold even for the gods by austerity and splendour; he whom they favour deserves to see the two gods.

अध्याय 12

श्लोक 321.13

नूनं तयॊर अनुमते हृदि हृच्छय चॊदितः महामेरॊर गिरेः शृङ्गात परच्युतॊ गन्धमादनम

nūnaṃ tayòra anumate hṛdi hṛcchaya còditaḥ mahāmeròra gireḥ śṛṅgāta paracyutò gandhamādanama

हिन्दी अर्थ

विमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम्

English

Surely, urged by the heart's desire with their consent, Narada fell from the peak of the great mountain Meru onto Gandhamadana.

अध्याय 12

श्लोक 321.14

नारदः सुमहद भूतं लॊकान सर्वान अचीचरत तं देशम अगमद राजन बदर्य आश्रमम आशुगः

nāradaḥ sumahada bhūtaṃ lòkāna sarvāna acīcarata taṃ deśama agamada rājana badarya āśramama āśugaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यवसायादूते ब्रह्मुन्नासादयति तत्परम् परमात्मभावको नहीं प्राप्त होता है

English

A very great being, he roamed all the worlds; swift, he came, O king, to that place, the hermitage at Badari.

अध्याय 12

श्लोक 321.15

तयॊर आह्निक वेलायां तस्य कौतूहलं तव अभूत इदं तद आस्पदं कृत्स्नं यस्मिँल लॊकाः परतिष्ठिताः

tayòra āhnika velāyāṃ tasya kautūhalaṃ tava abhūta idaṃ tada āspadaṃ kṛtsnaṃ yasmi~la lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते

English

At the time of their daily rites curiosity arose in him: "This is the whole abode in which the worlds are established.

अध्याय 12

श्लोक 321.16

सद एवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनर लेलिहाः एका मूर्तिर इयं पूर्वं जाता भूयश चतुर्विधा

sada evāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnara lelihāḥ ekā mūrtira iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaśa caturvidhā

हिन्दी अर्थ

आस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम् तस्मिन् वै वर्तसे ब्रह्मन् किमन्यत् परिपृच्छसि

English

Always asuras, gandharvas, sages and kinnaras, lickers of the tongue... this one form was born first and then fourfold.

अध्याय 12

श्लोक 321.17

धर्मस्य कुलसंतानॊ महान एभिर विवर्धितः अहॊ हय अनुग्रहीतॊ ऽदय धर्म एभिः सुरैर इह नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा

dharmasya kulasaṃtānò mahāna ebhira vivardhitaḥ ahò haya anugrahītò 'daya dharma ebhiḥ suraira iha naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā

हिन्दी अर्थ

षड्विंशत्यधिकत्रिशततमोध्याय:

English

The great line of Dharma's family has been increased by these. Ah, today Dharma is favoured here by these gods, by Nara and Narayana, and by Krishna Hari.

अध्याय 12

श्लोक 321.18

तत्र कृष्णॊ हरिश चैव कस्मिंश चित कारणान्तरे सथितौ धर्मॊत्तरौ हय एतौ तथा तपसि धिष्ठितौ

tatra kṛṣṇò hariśa caiva kasmiṃśa cita kāraṇāntare sathitau dharmòttarau haya etau tathā tapasi dhiṣṭhitau

हिन्दी अर्थ

शैशिरं गिरिमुद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वन: हिमवन्तमियादू् द्रष्टू सिद्धचारणसेवितम्

English

There Krishna and Hari, for some other reason, stand foremost in dharma and established in austerity.

अध्याय 12

श्लोक 321.19

एतौ हि परमं धाम कानयॊर आह्निक करिया पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ कां देवतां तु यजतः पितॄन वा कान महामती

etau hi paramaṃ dhāma kānayòra āhnika kariyā pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau kāṃ devatāṃ tu yajataḥ pitṝna vā kāna mahāmatī

हिन्दी अर्थ

किन्नराणां सहसैश्व भूड़जैस्तथैव च

English

These two are the supreme abode; what is their daily rite? They are fathers of all beings and glorious deities; which deity do they worship, or which ancestors, these two of great mind?"

अध्याय 12

श्लोक 321.20

इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य ह सहसा परादुरभवत समीपे देवयॊस तदा

iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha sahasā parādurabhavata samīpe devayòsa tadā

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण सम्पूर्ण जगत॒के हितकी कामनासे वहाँ सदा आते रहते हैं

English

Thus reflecting in his mind with devotion to Narayana, he suddenly appeared near the two gods.

अध्याय 12

श्लोक 321.21

कृते दैवे च पित्र्ये च ततस ताभ्यां निरीक्षितः पूजितश चैव विधिना यथा परॊक्तेन शास्त्रतः

kṛte daive ca pitrye ca tatasa tābhyāṃ nirīkṣitaḥ pūjitaśa caiva vidhinā yathā paròktena śāstrataḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना शक्तिन््यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यमवमन्य वै

English

When the offerings to gods and ancestors had been made, he was looked upon by them and duly honoured as the scripture prescribes.

अध्याय 12

श्लोक 321.22

तं दृष्ट्वा महद आश्चर्यम अपूर्वं विधिविस्तरम उपॊपविष्टः सुप्रीतॊ नारदॊ भवगान ऋषिः

taṃ dṛṣṭvā mahada āścaryama apūrvaṃ vidhivistarama upòpaviṣṭaḥ suprītò nāradò bhavagāna ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

योअन्योस्ति मत्तो5भ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रिया:

English

Seeing that great, unprecedented marvel of extended rites, the blessed sage Narada sat down, greatly pleased.

अध्याय 12

श्लोक 321.23

नारायणं संनिरीक्ष्य परसन्नेनान्तर आत्मना नमस्कृत्वा महादेवम इदं वचनम अब्रवीत

nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya parasannenāntara ātmanā namaskṛtvā mahādevama idaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

सोभ्युद्धरत् त्विमां शक्तिमथवा कम्पयत्विति अथ देवगणं सर्व सम्भ्रान्तेन्द्रियमानसम्

English

Looking at Narayana with a calm inner self, he bowed to Mahadeva and spoke these words:

अध्याय 12

श्लोक 321.24

वेदेषु सपुराणेषु साङ्गॊपाङ्गेषु गीयसे तवम अजः शाश्वतॊ धाता मतॊ ऽमृतम अनुत्तमम परतिष्ठितं भूतभव्यं तवयि सर्वम इदं जगत

vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgòpāṅgeṣu gīyase tavama ajaḥ śāśvatò dhātā matò 'mṛtama anuttamama paratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tavayi sarvama idaṃ jagata

हिन्दी अर्थ

किं त्वत्र सुकृतं कार्य भवेदिति विचिन्तयन्

English

"You are sung in the Vedas with the Puranas, with their limbs and subsidiary limbs, unborn, eternal, the creator, held to be the unsurpassed nectar; in you, all this world, past and future, is established.

अध्याय 12

श्लोक 321.25

चत्वारॊ हय आश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्य मूलकाः यजन्ते तवाम अहर अहर नाना मूर्ति समास्थितम

catvārò haya āśramā deva sarve gārhasthya mūlakāḥ yajante tavāma ahara ahara nānā mūrti samāsthitama

हिन्दी अर्थ

सम्प्रगृह्म विशुद्धात्मा शक्ति प्रज्वलितां तदा काननोंसहित सारी पृथ्वी काँप उठी

English

All four stages of life, god, rooted in the householder's life, worship you day after day, standing in many forms.

अध्याय 12

श्लोक 321.26

पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतॊ गुरुः कं तव अद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे

pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvatò guruḥ kaṃ tava adya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe

हिन्दी अर्थ

स्कन्दका तिरस्कार नहीं होने दिया। उन्हें अपमानसे बचा लिया

English

You are father and mother of all the world, its eternal teacher; whom, then, do you worship today as god, whom as father? We do not know."

अध्याय 12

श्लोक 321.27

[भगवान] अवाच्यम एतद वक्तव्यम आत्मगुह्यं सनातनम तव भक्तिमतॊ बरह्मन वक्ष्यामि तु यथातथम

[bhagavāna] avācyama etada vaktavyama ātmaguhyaṃ sanātanama tava bhaktimatò barahmana vakṣyāmi tu yathātathama

हिन्दी अर्थ

तां कम्पयित्वा भगवान् प्रह्नलादमिदमब्रवीत् कार्य दूसरा कोई नहीं कर सकेगा”

English

[The Blessed One said:] This should not be spoken, yet it is to be told, the eternal secret of the self; to you, Brahmana, being devoted, I shall tell it as it is.

अध्याय 12

श्लोक 321.28

यत तत सूक्ष्मम अविज्ञेयम अव्यक्तम अचलं धरुवम इन्द्रियैर इन्द्रियार्थैश च सर्वभूतैश च वर्जितम

yata tata sūkṣmama avijñeyama avyaktama acalaṃ dharuvama indriyaira indriyārthaiśa ca sarvabhūtaiśa ca varjitama

हिन्दी अर्थ

सोअमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चित:

English

That which is subtle, unknowable, unmanifest, unmoving, fixed, free of senses, of objects of the senses and of all beings,

अध्याय 12

श्लोक 321.29

स हय अन्तरात्मा भूतानां कषेत्रज्ञश चेति कथ्यते तरिगुण वयतिरिक्तॊ ऽसौ पुरुषश चेति कल्पितः तस्माद अव्यक्तम उत्पन्नं तरिगुणं दविजसत्तम

sa haya antarātmā bhūtānāṃ kaṣetrajñaśa ceti kathyate tariguṇa vayatiriktò 'sau puruṣaśa ceti kalpitaḥ tasmāda avyaktama utpannaṃ tariguṇaṃ davijasattama

हिन्दी अर्थ

पावकेन परिक्षिप्तं दीप्पता यस्य चाश्रमम् न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवै:

English

that is the inner self of beings, called the knower of the field; beyond the three qualities, it is conceived as the person; from it the unmanifest was born, threefold in quality, best of the twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 321.30

अव्यक्ता वयक्तभावस्था या सा परकृतिर अव्यया तां यॊनिम आवयॊर विद्धि यॊ ऽसौ सदसद आत्मकः आवाभ्यां पूज्यते ऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते

avyaktā vayaktabhāvasthā yā sā parakṛtira avyayā tāṃ yònima āvayòra viddhi yò 'sau sadasada ātmakaḥ āvābhyāṃ pūjyate 'sau hi daive pitrye ca kalpite

हिन्दी अर्थ

दिव्यं वर्षमहस्र हि पादेनैकेन तिकछत: ऐन्द्रीं तु दिशभास्थाय शैलराजस्य धीमतः

English

The unmanifest standing in manifest being, that imperishable nature, know that as the womb of us two, which is both being and non-being; for it is worshipped by us two in the rites for gods and ancestors.

अध्याय 12

श्लोक 321.31

नास्ति तस्मात परॊ ऽनयॊ हि पिता देवॊ ऽथ वा दविजः आत्मा हि नौ स विज्ञेयस ततस तं पूजयावहे

nāsti tasmāta parò 'nayò hi pitā devò 'tha vā davijaḥ ātmā hi nau sa vijñeyasa tatasa taṃ pūjayāvahe

हिन्दी अर्थ

वेदानध्यापयामास व्यास: शिष्यान् महामति:

English

There is no other beyond it, father, god or twice-born; it is to be known as the self of us two; therefore we worship it.

अध्याय 12

श्लोक 321.32

तेनैषा परथिता बरह्मन मर्यादा लॊकभाविनी दैवं पित्र्यं च कर्तव्यम इति तस्यानुशासनम

tenaiṣā parathitā barahmana maryādā lòkabhāvinī daivaṃ pitryaṃ ca kartavyama iti tasyānuśāsanama

हिन्दी अर्थ

जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम् तत्राश्रमपदं रम्यं ददर्श पितुरुत्तमम्

English

By it, Brahmana, this limit that supports the world was laid down: that the rites for gods and ancestors are to be done; such is its command.

अध्याय 12

श्लोक 321.33

बरह्मा सथानुर मनुर दक्षॊ भृगुर धर्मस तपॊ दमः मरीचिर अङ्गिरात्रिश च पुलस्त्यः पुलहः करतुः

barahmā sathānura manura dakṣò bhṛgura dharmasa tapò damaḥ marīcira aṅgirātriśa ca pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ

हिन्दी अर्थ

पिताके उस रमणीय एवं उत्तम आश्रमको देखा

English

Brahma, Sthanu, Manu, Daksha, Bhrigu, Dharma, Tapas, Dama, Marichi, Angiras, Atri, Pulastya, Pulaha, Kratu,

अध्याय 12

श्लोक 321.34

वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान सॊम एव च कर्दमश चापि यः परॊक्तः करॊधॊ विक्रीत एव च

vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvāna sòma eva ca kardamaśa cāpi yaḥ paròktaḥ karòdhò vikrīta eva ca

हिन्दी अर्थ

योगयुक्त महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम् यथोपजोष॑ तैश्वापि समागच्छन्महामुनि:

English

Vasishtha, Parameshthi, Vivasvan and Soma, and Kardama as well, and Krodha and Vikrita, who are named,

अध्याय 12

श्लोक 321.35

एकविंशतिर उत्पन्नास ते परजापतयः समृताः तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्ति सनातनीम

ekaviṃśatira utpannāsa te parajāpatayaḥ samṛtāḥ tasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīma

हिन्दी अर्थ

शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानस:

English

twenty-one arose, who are remembered as the Prajapatis; they worship the eternal limit of that god.

अध्याय 12

श्लोक 321.36

दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः आत्मप्राप्तानि च ततॊ जानन्ति दविजसत्तमाः

daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ ātmaprāptāni ca tatò jānanti davijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

का-सारा वृत्तान्त अपने पितासे कह सुनाया उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनि:

English

Knowing in truth the rites for gods and ancestors as his, the best of the twice-born also know what has come to them by themselves.

अध्याय 12

श्लोक 321.37

सवर्गस्था अपि ये के चित तं नमस्यन्ति देहिनः ते तत्प्रसादाद गच्छन्ति तेनादिष्ट फलां गतिम

savargasthā api ye ke cita taṃ namasyanti dehinaḥ te tatprasādāda gacchanti tenādiṣṭa phalāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

हुए हिमालयके शिखरपर ही रहने लगे

English

Whatever embodied beings even in heaven bow to him, by his grace go to the goal whose fruit he has ordained.

अध्याय 12

श्लोक 321.38

ये हीनाः सप्त दशभिर गुणैः कर्मभिर एव च कलाः पञ्चदश तयक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः

ye hīnāḥ sapta daśabhira guṇaiḥ karmabhira eva ca kalāḥ pañcadaśa tayaktvā te muktā iti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

अथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्या: प्राज्जलयो गुरुम् एकं त्विदानीमिच्छामो गुरुणाग्रहं कृतम्

English

Those who are free of the seventeen qualities and of action, having given up the fifteen parts, are certainly liberated.

अध्याय 12

श्लोक 321.39

मुक्तानां तु गतिर बरह्मन कषेत्रज्ञ इति कल्पितः स हि सर्वगतश चैव निर्गुणश चैव कथ्यते

muktānāṃ tu gatira barahmana kaṣetrajña iti kalpitaḥ sa hi sarvagataśa caiva nirguṇaśa caiva kathyate

हिन्दी अर्थ

उच्यतामिति तद् वत्सा यद् वः कार्य प्रियं मया

English

The goal of the freed, Brahmana, is conceived as the knower of the field; he is said to be all-pervading and without qualities.

अध्याय 12

श्लोक 321.40

दृश्यते जञानयॊगेन आवां च परसृतौ ततः एवं जञात्वा तम आत्मानं पूजयावः सनातनम

dṛśyate jañānayògena āvāṃ ca parasṛtau tataḥ evaṃ jañātvā tama ātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanama

हिन्दी अर्थ

शिष्य प्रसिद्ध न हो। यहाँ हमलोगोंपर इतनी ही कृपा कीजिये

English

He is seen by the yoga of knowledge, and we two came forth from him; thus knowing, we worship that eternal self.

अध्याय 12

श्लोक 321.41

तं वेदाश चाश्रमाश चैव नाना तनु समास्थिताः भक्त्या संपूजयन्त्य आद्यं गतिं चैषां ददाति सः

taṃ vedāśa cāśramāśa caiva nānā tanu samāsthitāḥ bhaktyā saṃpūjayantya ādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ

हिन्दी अर्थ

इह वेदा: प्रतिष्ठेरन्नेष न: कांक्षितो वर: पराशरात्मजो धीमान् परलोकार्थचिन्तक:

English

The Vedas and the stages of life, standing in many bodies, worship that primal one with devotion, and he gives them their goal.

अध्याय 12

श्लोक 321.42

ये तु तद्भाविता लॊके एकान्तित्वं समास्थिताः एतद अभ्यधिकं तेषां यत ते तं परविशन्त्य उत

ye tu tadbhāvitā lòke ekāntitvaṃ samāsthitāḥ etada abhyadhikaṃ teṣāṃ yata te taṃ paraviśantya uta

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे तथा

English

But those in the world who are formed by him and stand in single-minded devotion have this in addition: that they enter him.

अध्याय 12

श्लोक 321.43

इति गुह्य समुद्देशस तव नारद कीर्तितः भक्त्या परेम्ना च विप्रर्षे अस्मद भक्त्या च ते शरुतः

iti guhya samuddeśasa tava nārada kīrtitaḥ bhaktyā paremnā ca viprarṣe asmada bhaktyā ca te śarutaḥ

हिन्दी अर्थ

भवन्तो बहुला: सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम् एते शिष्यगुणा: सर्वे विज्ञातव्या यथार्थत:

English

Thus this hidden teaching has been told to you, Narada, with devotion and love, brahmana sage, and heard by you with devotion to us.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।