Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 28/172 · श्लोक 66.1–67.38

पूर्ण अध्याय पाठ75 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 66.1

शरुता मे कथिताः पूर्वैश चत्वारॊ मानवाश्रमाः वयाख्यानम एषाम आचक्ष्व पृच्छतॊ मे पिता मह

śarutā me kathitāḥ pūrvaiśa catvārò mānavāśramāḥ vayākhyānama eṣāma ācakṣva pṛcchatò me pitā maha

हिन्दी अर्थ

द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोग: कालचोदित:

English

judiciously, are seen to be broken down by decrepitude like trees broken down by elephants. Similarly, persons possessed of ascetic merit, devoted to study of the Vedas, practising charity, and frequently performing sacrifices, succeed not in escaping decrepitude and death. As regards all creatures that have taken birth, neither years, nor months, nor fortnights, nor days, nor nights, that have once passed, do ever return. Man, whose existence is so transitory, is forced, in course of Time, whether he will or not, to come upon this inevitable and broad path that has to be trodden by every creature, l Whether the body springs from the creature or the creature springs from the body, one's union however, with wives and other friends is like that of travellers in an inn. 2 one cannot obtain a lasting companionship with anyone. One cannot obtain such companionship with one's own body. How then it can be had with anyone else? Where, O king, is thy sire today and where thy grandsire? Thou beholdst them not today and they do not behold thee. O sinless one! No person can see either heaven or hell. The scriptures, however, are the eyes of the virtuous. O king, frame thy conduct according to the scriptures. What pure heart, one should practise first the vow of Brahmacharya and then beget children and then perform sacrifices, for paying off the debt one owes to the Pitris, the gods, and men. Performing sacrifices and engaged in procreating (children), after having first observed the vow of Brahmacharya, one who bath wisdom for his eyes, casting off all anxiety of heart, should pay court to heaven, this world, and his own soul. 3 That king bent upon the practice of virtue who strives judiciously for acquiring Heaven and Earth and who takes of earthly goods just what is ordained (as the king's share) in the scriptures, wins a reputation that spread over all the worlds and among all creatures, mobile and immobile. The ruler of the Videhas, of clear understanding, having heard these words full of reason, become freed from grief, and taking Asma's leave proceeded towards his abode, O thou of unfading glory, cast off thy grief and rise up. Thou art equal to Sakra himself. Suffer thy soul to be gladdened. The earth has been won by thee in the exercise of Kshatriya duties. Enjoy her, O son of Kunti, and do not disregard my words.'"

अध्याय 12

श्लोक 66.2

विदिताः सर्व एवेह धर्मास तव युधिष्ठिर यथा मम महाबाहॊ विदिताः साधु संमताः

viditāḥ sarva eveha dharmāsa tava yudhiṣṭhira yathā mama mahābāhò viditāḥ sādhu saṃmatāḥ

हिन्दी अर्थ

अल्पो5पि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च

English

"All dharmas are known here to you, Yudhishthira, as they are known to me, mighty-armed one, approved by the good.

अध्याय 12

श्लोक 66.3

यत तु लिङ्गान्तर गतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर धर्मं धर्मभृतां शरेष्ठ तन निबॊध नराधिप

yata tu liṅgāntara gataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śareṣṭha tana nibòdha narādhipa

हिन्दी अर्थ

नेत्राभ्यामश्रुपूर्णा भ्यां पादौ तस्य शनै:स्पृशन्

English

But what you ask me, Yudhishthira, concerning the dharma of those gone to other signs, best of upholders of dharma, hear that, lord of men.

अध्याय 12

श्लोक 66.4

सर्वाण्य एतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ साध्व आचार परवृत्तानां चातुराश्रम्य कर्मणाम

sarvāṇya etāni kaunteya vidyante manujarṣabha sādhva ācāra paravṛttānāṃ cāturāśramya karmaṇāma

हिन्दी अर्थ

दोनों हाथ जोड़कर कहा

English

All these, son of Kunti, exist for those engaged in good conduct and the works of the four stages, bull among men.

अध्याय 12

श्लोक 66.5

अकाम दवेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर समेक्षिणश च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत

akāma daveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira samekṣiṇaśa ca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि परंतप

English

For one free of desire and aversion, by the rod-policy, Yudhishthira, regarding all beings equally, the station of the alms-life is his.

अध्याय 12

श्लोक 66.6

वेत्त्य आदान विसर्गं यॊ निग्रहानुग्रहौ तथा यथॊक्तवृत्तेर वीरस्य कषेमाश्रमपदं भवेत

vettya ādāna visargaṃ yò nigrahānugrahau tathā yathòktavṛttera vīrasya kaṣemāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

शब्द चल रहा है, इसकी उत्पत्ति कैसे हुई है? यह मुझे बतानेकी कृपा करें

English

One who knows taking and giving, restraint and favour, a hero of the conduct as stated, has the station of the stage of security.

अध्याय 12

श्लोक 66.7

जञातिसंबन्धिमित्राणि वयापन्नानि युधिष्ठिर समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत

jañātisaṃbandhimitrāṇi vayāpannāni yudhiṣṭhira samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

तुल्यदुः:खसुखात्मा च तुल्यपृष्ठमुखोदर:

English

For one who lifts up kinsmen, relatives and friends who have fallen into misfortune, the station of the stage of initiation is his.

अध्याय 12

श्लोक 66.8

आह्निकं भूतयज्ञांश च पितृयज्ञांश च मानुषान कुर्वतः पार्थ विपुलान वन्याश्रमपदं भवेत

āhnikaṃ bhūtayajñāṃśa ca pitṛyajñāṃśa ca mānuṣāna kurvataḥ pārtha vipulāna vanyāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

निःश्वासोच्छवासतुल्यश्षतुल्यप्राणशरीरवान्

English

For one who performs the daily rites, offerings to beings, offerings to ancestors and to men on a great scale, Partha, the station of the forest stage is his.

अध्याय 12

श्लोक 66.9

पालनात सर्वभूतानां सवराष्ट्र परिपालनात दीक्षा बहुविधा राज्ञॊ वन्याश्रमपदं भवेत

pālanāta sarvabhūtānāṃ savarāṣṭra paripālanāta dīkṣā bahuvidhā rājñò vanyāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

विशिष्टबुद्धीन् शूरांश्ष कथमेको5थघितिष्ठति

English

By protecting all beings and ruling his own kingdom, the king's manifold initiation is the station of the forest stage.

अध्याय 12

श्लोक 66.10

वेदाध्ययननित्यत्वं कषमाथाचार्य पूजनम तथॊपाध्याय शुश्रूषा बरह्माश्रमपदं भवेत

vedādhyayananityatvaṃ kaṣamāthācārya pūjanama tathòpādhyāya śuśrūṣā barahmāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

निचयश्न निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि

English

decay and death become his portion on Earth.

अध्याय 12

श्लोक 66.11

अजिह्मम अशठं मार्गं सेवमानस्य भारत सर्वदा सर्वभूतेषु बरह्माश्रमपदं भवेत

ajihmama aśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata sarvadā sarvabhūteṣu barahmāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम्

English

For one who follows a straight and honest path always toward all beings, the station of the Brahma stage is his.

अध्याय 12

श्लोक 66.12

वान परस्थेषु विप्रेषु तरैविद्येषु च भारत परयच्छतॊ ऽरथान विपुलान वन्याश्रमपदं भवेत

vāna parastheṣu vipreṣu taraividyeṣu ca bhārata parayacchatò 'rathāna vipulāna vanyāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

अविश्वास: स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा

English

For one giving abundant wealth to forest-dwelling Brahmanas and those learned in the three Vedas, the station of the forest stage is his.

अध्याय 12

श्लोक 66.13

सर्वभूतेष्व अनुक्रॊशं कुर्वतस तस्य भारत आनृशंस्य परवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत

sarvabhūteṣva anukròśaṃ kurvatasa tasya bhārata ānṛśaṃsya paravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम्

English

For one who shows compassion to all beings, engaged in kindness, there is a station in every condition.

अध्याय 12

श्लोक 66.14

बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर अनुक्रॊशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत

bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira anukròśaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

राजधर्मका मूल है। इस विषयमें जो श्लोक हैं, उन्हें बताता हूँ, सुनो

English

For one who shows compassion toward children and the aged, Kaurava, Yudhishthira, there is a station in every condition.

अध्याय 12

श्लोक 66.15

बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन गार्हस्थ्यम आवसेत

balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha śaraṇāgateṣu kauravya kurvana gārhasthyama āvaseta

हिन्दी अर्थ

उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्त दिवीह च

English

Protecting beings that have been wronged by force, delight of the Kurus, and those who seek refuge, Kaurava, one would dwell in the householder's life.

अध्याय 12

श्लोक 66.16

चराचराणां भूतानां रक्षाम अपि च सर्वशः यथार्ह पूजां च सदा कुर्वन गार्हस्थ्यम आवसेत

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣāma api ca sarvaśaḥ yathārha pūjāṃ ca sadā kurvana gārhasthyama āvaseta

हिन्दी अर्थ

उद्योगसे ही देवलोक और इहलोकमें श्रेष्ठता प्राप्त की

English

Protecting all moving and unmoving beings in every way and always honouring as is fitting, one would dwell in the householder's life.

अध्याय 12

श्लोक 66.17

जयेष्ठानुज्येष्ठ पत्नीनां भरातॄणां पुत्र नप्तृणाम निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यम इति तत तपः

jayeṣṭhānujyeṣṭha patnīnāṃ bharātṝṇāṃ putra naptṛṇāma nigrahānugrahau pārtha gārhasthyama iti tata tapaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्थानवीरान् वाग्वीरा रमयन्त उपासते

English

Restraint and favour toward the elder, the younger, wives, brothers, sons and grandsons, Partha—that is the householder's life, that is austerity.

अध्याय 12

श्लोक 66.18

साधूनाम अर्चनीयानां परजासु विदितात्मनाम पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत

sādhūnāma arcanīyānāṃ parajāsu viditātmanāma pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

प्रधर्षणीय: शत्रूणां भुजड़ इव निर्विष:

English

Protecting the good, who are worthy of honour, among the subjects, whose selves are known—that would be the station of the householder's stage.

अध्याय 12

श्लोक 66.19

आश्रमस्थानि सर्वाणि यस तु वेश्मनि भारत आददीतेह भॊज्येन तद गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर

āśramasthāni sarvāṇi yasa tu veśmani bhārata ādadīteha bhòjyena tada gārhasthyaṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंके द्वारा परास्त होता रहता है

English

One who in his house takes with food all those who dwell in stages, that is the householder's life, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 66.20

यः सथितः पुरुषॊ धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत आश्रमाणां स सर्वेषां फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम

yaḥ sathitaḥ puruṣò dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavata āśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ parāpnòtya anuttamama

हिन्दी अर्थ

सर्व तापयते देशमपि राज्ञ: समृद्धिन:

English

A man established in the dharma made by the Creator as it truly is gains the unsurpassed fruit of all the stages.

अध्याय 12

श्लोक 66.21

यस्मिन न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा आश्रमस्थं तम अप्य आहुर नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर

yasmina na naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā āśramasthaṃ tama apya āhura naraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

राजाके समूचे देशको भी संतप्त कर डालता है”

English

In whom virtues never perish, son of Kunti, him too, the best of men, they call one who dwells in a stage, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 66.22

सथानमानं वयॊ मानं कुलमानं तथैव च कुर्वन वसति सर्वेषु हय आश्रमेषु युधिष्ठिर

sathānamānaṃ vayò mānaṃ kulamānaṃ tathaiva ca kurvana vasati sarveṣu haya āśrameṣu yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

दम्भनार्थ च लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत् क्रियाम्

English

Showing regard for rank, age and family, one dwells in all the stages, Yudhishthira.

अध्याय 12

श्लोक 66.23

देशधर्मांश च कौन्तेय कुलधर्मांस तथैव च पालयन पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत

deśadharmāṃśa ca kaunteya kuladharmāṃsa tathaiva ca pālayana puruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhaveta

हिन्दी अर्थ

न शक्‍यं मृदुना वोढुमायासस्थानमुत्तमम्

English

Protecting the dharmas of countries, son of Kunti, and the dharmas of families, tiger among men, a king would be one of all stages.

अध्याय 12

श्लोक 66.24

काले विभूतिं भूतानाम उपहारांस तथैव च अर्हयन पुरुषव्याघ्र साधूनाम आश्रमे वसेत

kāle vibhūtiṃ bhūtānāma upahārāṃsa tathaiva ca arhayana puruṣavyāghra sādhūnāma āśrame vaseta

हिन्दी अर्थ

तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर

English

Honouring in due season the prosperity of beings and the offerings, tiger among men, he would dwell in the stage of the good.

अध्याय 12

श्लोक 66.25

दश धर्मगतश चापि यॊ धर्मं परत्यवेक्षते सर्वलॊकस्य कौन्तेय राजा भवति सॊ ऽऽशरमी

daśa dharmagataśa cāpi yò dharmaṃ paratyavekṣate sarvalòkasya kaunteya rājā bhavati sò ''śaramī

हिन्दी अर्थ

सोप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपा:

English

One who, having gone ten ways of dharma, looks to the dharma of the whole world, son of Kunti, becomes a king in a stage.

अध्याय 12

श्लोक 66.26

ये धर्मकुशला लॊके धर्मं कुर्वन्ति साधवः पालिता यस्य विषये पादॊ ऽंशस तस्य भूपतेः

ye dharmakuśalā lòke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥ pālitā yasya viṣaye pādò 'ṃśasa tasya bhūpateḥ

हिन्दी अर्थ

भूयस्ते यत्र संदेहस्तद् ब्रूहि कुरुसत्तम

English

Those skilled in dharma in the world, the good who practise dharma, protected in the domain of a lord of the earth—a quarter share of that dharma is his.

अध्याय 12

श्लोक 66.27

धर्मारामान धर्मपरान ये न रक्षन्ति मानवान पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते

dharmārāmāna dharmaparāna ye na rakṣanti mānavāna pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te

हिन्दी अर्थ

बातमें संदेह हो, वह पूछो

English

Kings who do not protect men who delight in dharma and are devoted to dharma, tiger among men—those men take away their sin.

अध्याय 12

श्लोक 66.28

ये च रक्षा सहायाः सयुः पार्थिवानां युधिष्ठिर ते चैवांश हराः सर्वे धर्मे परकृते ऽनघ

ye ca rakṣā sahāyāḥ sayuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira te caivāṃśa harāḥ sarve dharme parakṛte 'nagha

हिन्दी अर्थ

वासुदेव: कृपश्चैव सात्यकि: संजयस्तथा

English

And those who are the helpers in protection of kings, Yudhishthira, all share in the portion of dharma done, blameless one.

अध्याय 12

श्लोक 66.29

सर्वाश्रमपदे हय आहुर गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे

sarvāśramapade haya āhura gārhasthyaṃ dīptanirṇayama pāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe

हिन्दी अर्थ

अस्तुवंश्व नरव्याप्रं भीष्म धर्मभूतां वरम्

English

In all the stations of the stages, they say, the householder's life is bright in its decision, a purifier, tiger among men, which we worship.

अध्याय 12

श्लोक 66.30

आत्मॊपमस तु भूतेषु यॊ वै भवति मानवः नयस्तदण्डॊ जितक्रॊधः स परेत्य लभते सुखम

ātmòpamasa tu bhūteṣu yò vai bhavati mānavaḥ nayastadaṇḍò jitakròdhaḥ sa paretya labhate sukhama

हिन्दी अर्थ

उपैति सविता हास्तं रसमापीय पार्थिवम्

English

The man who is like himself toward beings, who has laid down the rod and conquered anger, gains happiness after death.

अध्याय 12

श्लोक 66.31

धर्मॊत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतु वटाकरा तयागवाताध्व गा शीघ्रा नौस तवा संतारयिष्यति

dharmòtthitā sattvavīryā dharmasetu vaṭākarā tayāgavātādhva gā śīghrā nausa tavā saṃtārayiṣyati

हिन्दी अर्थ

ततो रथानारुरुहुर्मुदान्विता:

English

A swift boat, risen from dharma, strong in sattva, with dharma as its bridge and banyan, with renunciation as wind on its way, will carry you across.

अध्याय 12

श्लोक 66.32

यदा निवृत्तः सर्वस्मात कामॊ यॊ ऽसय हृदि सथितः तदा भवति सत्त्वस्थस ततॊ बरह्म समश्नुते

yadā nivṛttaḥ sarvasmāta kāmò yò 'saya hṛdi sathitaḥ tadā bhavati sattvasthasa tatò barahma samaśnute

हिन्दी अर्थ

सतत: पुरं ते विविशुर्गजाह्दयम्

English

When all desire that was in his heart has turned back, then he becomes established in sattva and thence attains Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 66.33

सुप्रसन्नस तु भावेन यॊगेन च नराधिप धर्मं पुरुषशार्दूल पराप्स्यसे पालने रतः

suprasannasa tu bhāvena yògena ca narādhipa dharmaṃ puruṣaśārdūla parāpsyase pālane rataḥ

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरादिस्वस्थानगमनेष्टपञ्चाशत्तमो ध्याय:

English

Very serene by feeling and by yoga, lord of men, you will attain dharma, tiger among men, delighting in protection.

अध्याय 12

श्लोक 66.34

वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधु कर्मणाम पालने यत्नम आतिष्ठ सर्वलॊकस्य चानघ

vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhu karmaṇāma pālane yatnama ātiṣṭha sarvalòkasya cānagha

हिन्दी अर्थ

हो हस्तिनापुरसे चल दिये

English

Make effort in protecting the Brahmanas who study the Veda, doers of good deeds, and all the world, blameless one.

अध्याय 12

श्लोक 66.35

वनेचरति यॊ धर्मम आश्रमेषु च भारत रक्षया तच छतगुणं धर्मं पराप्नॊति पार्थिवः

vanecarati yò dharmama āśrameṣu ca bhārata rakṣayā taca chataguṇaṃ dharmaṃ parāpnòti pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

सुखां च रजनी पृष्टवा गाड्गेयं रथिनां वरम्

English

The dharma that one practises in the forest and in the stages, Bharata, a king obtains a hundredfold by protection.

अध्याय 12

श्लोक 66.36

एष ते विविधॊ धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः अनुतिष्ठ तवम एनं वै पूर्वैर दृष्टं सनातनम

eṣa te vividhò dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ anutiṣṭha tavama enaṃ vai pūrvaira dṛṣṭaṃ sanātanama

हिन्दी अर्थ

निषेदुरभितो भीष्म परिवार्य समन्‍्ततः

English

This manifold dharma has been declared to you, best of the Pandavas; follow it, seen by the ancients, eternal.

अध्याय 12

श्लोक 66.37

चातुराश्रम्यम एकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डव धर्मं पुरुषशार्दूल पराप्स्यसे पालने रतः

cāturāśramyama ekāgraḥ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍava dharmaṃ puruṣaśārdūla parāpsyase pālane rataḥ

हिन्दी अर्थ

अब्रवीत् प्राञ्जलिर्भीष्म॑ प्रतिपूज्य यथाविधि

English

With one-pointed mind in the four stages and the four classes, Pandava, you will attain dharma, tiger among men, delighting in protection."

अध्याय 12

श्लोक 67.1

चातुराश्रम्य उक्तॊ ऽतर चातुर्वर्ण्यस तथैव च राष्ट्रस्य यत्कृत्य तमं तन मे बरूहि पिता मह

cāturāśramya uktò 'tara cāturvarṇyasa tathaiva ca rāṣṭrasya yatkṛtya tamaṃ tana me barūhi pitā maha

हिन्दी अर्थ

करता है और कैसे सम्पूर्ण जगत्की प्रसन्नता चाहता है?

English

life, or the creature exists independent of the body. This is much disputed by Hindu philosophers. The gross body may be dissolved, but the linga sarira (composed of the subtlest elements) exists as a cause for the unborn Soul. This is maintained by many.

अध्याय 12

श्लोक 67.2

राष्ट्रस्यैतत कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम अनिन्द्रम अबलं राष्ट्रं दस्यवॊ ऽभिभवन्ति च

rāṣṭrasyaitata kṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanama anindrama abalaṃ rāṣṭraṃ dasyavò 'bhibhavanti ca

हिन्दी अर्थ

प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत्

English

"The most necessary task of a kingdom is the consecration of a king; a kingdom without Indra is weak, and robbers overpower it.

अध्याय 12

श्लोक 67.3

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मॊ न वयवतिष्ठते परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिग अराजकम

arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmò na vayavatiṣṭhate parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhiga arājakama

हिन्दी अर्थ

ततः सम समतां याता मर्त्यस्त्रिभुवनेश्वर

English

In kingdoms without a king dharma does not stand firm, and they devour one another; fie on kinglessness in every way.

अध्याय 12

श्लोक 67.4

इन्द्रम एनं परवृणुते यद राजानम इतिः शरुतिः यथैवेन्द्रस तथा राजा संपूज्यॊ भूतिम इच्छता

indrama enaṃ paravṛṇute yada rājānama itiḥ śarutiḥ yathaivendrasa tathā rājā saṃpūjyò bhūtima icchatā

हिन्दी अर्थ

विशभ्रमश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्धौश्व यत् फलम्

English

The scripture says they chose this one as Indra, the king; as Indra, so the king is to be honoured by one wishing prosperity.

अध्याय 12

श्लोक 67.5

नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यम इति वैदिकम नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यम अग्निर वहत्य अपि

nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyama iti vaidikama nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyama agnira vahatya api

हिन्दी अर्थ

भयसत्कारवित्ताख्य॑ कार्त्स्न्येन परिवर्णितम्

English

The Vedic rule is that one should not dwell in kingdoms without a king; in kingdoms without a king even Fire does not carry the oblation.

अध्याय 12

श्लोक 67.6

अथ चेद अभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत तरः अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः

atha ceda abhivarteta rājyārthī balavata taraḥ arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

अधम मानी गयी है। इन सबका उस ग्रन्थमें विस्तारपूर्वक वर्णन है

English

And if one seeking the kingdom, stronger, should come against kingdoms without kings or with kings slain,

अध्याय 12

श्लोक 67.7

परत्युद्गम्याभिपूज्यः सयाद एतद अत्र सुमन्त्रितम न हि पापात पापतरम अस्ति किं चिद अराजकात

paratyudgamyābhipūjyaḥ sayāda etada atra sumantritama na hi pāpāta pāpatarama asti kiṃ cida arājakāta

हिन्दी अर्थ

विजयो धर्मयुक्तश्व तथार्थविजयश्व ह

English

he should be met and honoured; this is well counselled here; for there is nothing worse than sin, nothing worse than kinglessness.

अध्याय 12

श्लोक 67.8

स चेत समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत बलवान हि परकुपितः कुर्यान निःशेषताम अपि

sa ceta samanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhaveta balavāna hi parakupitaḥ kuryāna niḥśeṣatāma api

हिन्दी अर्थ

लक्षणं पज्चवर्गस्य त्रिविध॑ चात्र वर्णितम्

English

If he were to see rightly, all would be well; for a strong man enraged might even make an end entirely.

अध्याय 12

श्लोक 67.9

भूयांसं लभते कलेशं या गौर भवति दुर दुहा सुदुहा या तु भवति नैव तां कलेशयन्त्य उत

bhūyāṃsaṃ labhate kaleśaṃ yā gaura bhavati dura duhā suduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kaleśayantya uta

हिन्दी अर्थ

विष्टिनविश्चराश्वैव देशिका इति चाष्टमम्

English

A cow that is hard to milk suffers much trouble; but they do not trouble one that milks easily.

अध्याय 12

श्लोक 67.10

यद अतप्तं परणमति न तत संतापयन्त्य उत यच च सवयं नतं दारु न तत संनामयन्त्य अपि

yada ataptaṃ paraṇamati na tata saṃtāpayantya uta yaca ca savayaṃ nataṃ dāru na tata saṃnāmayantya api

हिन्दी अर्थ

व्याकुले चाकुल: सर्वो भवतीति विनिश्चय:

English

What is not heated bends, they do not heat it; and wood that has itself bowed they do not bend further.

अध्याय 12

श्लोक 67.11

एतयॊपमया धीरः संनमेत बलीयसे इन्द्राय स परणमते नमते यॊ बलीयसे

etayòpamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase indrāya sa paraṇamate namate yò balīyase

हिन्दी अर्थ

होता है और उस एकके ही व्याकुल होनेपर सब लोग व्याकुल हो जाते हैं

English

By this likeness the wise should bow to the stronger; one who bows to the stronger bows to Indra.

अध्याय 12

श्लोक 67.12

तस्माद राजैव कर्तव्यः सततं भूतिम इच्छता न धनार्थॊ न दारार्थस तेषां येषाम अराजकम

tasmāda rājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtima icchatā na dhanārthò na dārārthasa teṣāṃ yeṣāma arājakama

हिन्दी अर्थ

कृत्स्नं तन्मे यथातत्त्व॑ प्रब्रूहि वदतां वर

English

Therefore a king must always be made by one wishing prosperity; neither wealth nor wife is for those who have no king.

अध्याय 12

श्लोक 67.13

परीयते हि हरन पापः परवित्तम अराजके यदास्य उद्धरन्त्य अन्ये तदा राजानम इच्छति

parīyate hi harana pāpaḥ paravittama arājake yadāsya uddharantya anye tadā rājānama icchati

हिन्दी अर्थ

पितामह! यह सारा रहस्य मुझे यथावत् रूपसे बताइये

English

A sinner seizing another's wealth in a kingless land is pleased; but when others take from him, then he wishes for a king.

अध्याय 12

श्लोक 67.14

पापा अपि तदा कषेमं न लभन्ते कदा चन एकस्य हि दवौ हरतॊ दवयॊश च बहवॊ ऽपरे

pāpā api tadā kaṣemaṃ na labhante kadā cana ekasya hi davau haratò davayòśa ca bahavò 'pare

हिन्दी अर्थ

यदेकस्मिन् जगत् सर्व देववद् याति संनतिम्

English

Even sinners then never get safety; for one is robbed by two, and two by many others.

अध्याय 12

श्लोक 67.15

अदासः करियते दासॊ हरियन्ते च बलात सत्रियः एतस्मात कारणाद देवाः परजा पालान परचक्रिरे

adāsaḥ kariyate dāsò hariyante ca balāta satriyaḥ etasmāta kāraṇāda devāḥ parajā pālāna paracakrire

हिन्दी अर्थ

नतमस्तक हो जाता है, इसका कोई स्वल्प कारण नहीं हो सकता

English

A non-slave is made a slave, and women are taken by force; for this reason the gods made rulers of subjects.

अध्याय 12

श्लोक 67.16

राजा चेन न भवे लॊके पृथिव्यां दण्डधारकः शूले मत्स्यान इवापक्ष्यन दुर बलान बलवत तराः

rājā cena na bhave lòke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ śūle matsyāna ivāpakṣyana dura balāna balavata tarāḥ

हिन्दी अर्थ

यथा राज्यं समुत्पन्नममादौ कृतयुगे5भवत्

English

If there were no king in the world and no rod-bearer on earth, the stronger would roast the weaker on a spit like fish.

अध्याय 12

श्लोक 67.17

अराजकाः परजाः पूर्वं विनेशुर इति नः शरुतम परस्परं भक्षयन्तॊ मत्स्या इव जले कृशान

arājakāḥ parajāḥ pūrvaṃ vineśura iti naḥ śarutama parasparaṃ bhakṣayantò matsyā iva jale kṛśāna

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति हुई, वह सारा वृत्तान्त तुम एकाग्र होकर सुनो

English

We have heard that in the beginning kingless peoples perished, eating one another like fish in water the thin ones.

अध्याय 12

श्लोक 67.18

ताः समेत्य ततश चक्रुः समयान इति नः शरुतम वाक करूरॊ दण्डपुरुषॊ यश च सयात पारदारिकः यश च न सवम अथादद्यात तयाज्या नस तादृशा इति

tāḥ sametya tataśa cakruḥ samayāna iti naḥ śarutama vāka karūrò daṇḍapuruṣò yaśa ca sayāta pāradārikaḥ yaśa ca na savama athādadyāta tayājyā nasa tādṛśā iti

हिन्दी अर्थ

धर्मेणैव प्रजा: सर्वा रक्षन्ति सम परस्परम्

English

Assembling, they then made agreements, we have heard: "One who is harsh in speech, violent, an adulterer, or does not take his own—we shall abandon such."

अध्याय 12

श्लोक 67.19

विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषाम अविशेषतः तास तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे

viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣāma aviśeṣataḥ tāsa tathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire

हिन्दी अर्थ

द्वारा ही एक-दूसरेकी रक्षा करती थी

English

To give confidence to all classes without distinction, they made an agreement, but did not stay by the agreement.

अध्याय 12

श्लोक 67.20

सहितास तास तदा जग्मुर असुखार्ताः पिता महम अनीश्वरा विनश्यामॊ भगवन्न ईश्वरं दिश

sahitāsa tāsa tadā jagmura asukhārtāḥ pitā mahama anīśvarā vinaśyāmò bhagavanna īśvaraṃ diśa

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण उनके धर्मका नाश हो गया

English

Together they then went to the Grandsire, afflicted with unhappiness: "Lordless, we perish, revered one; appoint a lord for us,

अध्याय 12

श्लोक 67.21

यं पूजयेम संभूय यश च नः परिपालयेत ताभ्यॊ मनुं वयादिदेश मनुर नाभिननन्द ताः

yaṃ pūjayema saṃbhūya yaśa ca naḥ paripālayeta tābhyò manuṃ vayādideśa manura nābhinananda tāḥ

हिन्दी अर्थ

लोभस्य वशमापतन्ना: सर्वे भरतसत्तम

English

whom we may worship together and who may protect us." He directed Manu for them, but Manu did not welcome them.

अध्याय 12

श्लोक 67.22

बिभेमि कर्मणः करूराद राज्यं हि भृशदुष्करम विशेषतॊ मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा

bibhemi karmaṇaḥ karūrāda rājyaṃ hi bhṛśaduṣkarama viśeṣatò manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā

हिन्दी अर्थ

कामो नामापरस्तत्र प्रत्यपद्यत वै प्रभो

English

"I fear the cruel work; kingship is exceedingly hard, especially among men always of false conduct."

अध्याय 12

श्लोक 67.23

तम अब्रुवन परजा मा भैः कर्मणैनॊ गमिष्यति पशूनाम अधिपञ्चा शद धिरण्यस्य तथैव च धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कॊशवर्धनम

tama abruvana parajā mā bhaiḥ karmaṇainò gamiṣyati paśūnāma adhipañcā śada dhiraṇyasya tathaiva ca dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kòśavardhanama

हिन्दी अर्थ

रक्ताश्न नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर

English

The subjects said to him: "Do not fear; sin will not go to you for the work. We shall give you a fiftieth of animals and of gold, and a tenth of grain, to increase the treasury.

अध्याय 12

श्लोक 67.24

मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः परधानतः भवन्तं ते ऽनुयास्यन्ति महेन्द्रम इव देवताः

mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ paradhānataḥ bhavantaṃ te 'nuyāsyanti mahendrama iva devatāḥ

हिन्दी अर्थ

भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन्

English

Those men who are mainly chief with weapon and wing will follow you, like gods Mahendra.

अध्याय 12

श्लोक 67.25

स तवं जातबलॊ राजन दुष्प्रधर्षः परताप वान सुखे धास्यसि नः सर्वान कुबेर इव नैरृतान

sa tavaṃ jātabalò rājana duṣpradharṣaḥ paratāpa vāna sukhe dhāsyasi naḥ sarvāna kubera iva nairṛtāna

हिन्दी अर्थ

नाशाच्च ब्रह्मणो राजन् धर्मो नाशमथागमत्

English

You, having gained strength, king, hard to assail and glorious, will place us all in happiness as Kubera does the Nairritas.

अध्याय 12

श्लोक 67.26

यं च धर्मं चरिष्यन्ति परजा राज्ञा सुरक्षिताः चतुर्थं तस्य धर्मस्य तवत संस्थं नॊ भविष्यति

yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti parajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya tavata saṃsthaṃ nò bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

गया। राजन! वैदिक ज्ञानका लोप होनेसे यज्ञ आदि कर्मोंका भी नाश हो गया

English

And a fourth of whatever dharma the subjects, well protected by the king, practise will rest with you for us.

अध्याय 12

श्लोक 67.27

तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः पाह्य अस्मान सर्वतॊ राजन देवान इव शतक्रतुः

tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ pāhya asmāna sarvatò rājana devāna iva śatakratuḥ

हिन्दी अर्थ

ऊचुः: प्राउजजलय: सर्वे दुःखवेगसमाहता:

English

Nourished by that great dharma, won easily, protect us on all sides, king, as Shatakratu the gods.

अध्याय 12

श्लोक 67.28

विजयायाशु निर्याहि परतपन रश्मिमान इव मानं विधम शत्रूणां धर्मॊ जयतु नः सदा

vijayāyāśu niryāhi paratapana raśmimāna iva mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmò jayatu naḥ sadā

हिन्दी अर्थ

उनसे हाथ जोड़कर बोले--

English

Go out swiftly to victory, blazing like the sun with rays; crush the pride of your enemies; may dharma always conquer for us."

अध्याय 12

श्लोक 67.29

स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः महाभिजन संपन्नस तेजसा परज्वलन्न इव

sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ mahābhijana saṃpannasa tejasā parajvalanna iva

हिन्दी अर्थ

लोभमोहादिभिभ्भावैस्ततो नो भयमाविशत्

English

He set out, greatly radiant, surrounded by a great army, endowed with noble birth, blazing as it were with splendour.

अध्याय 12

श्लोक 67.30

तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः अपतत्रसिरे सर्वे सवधर्मे च दधुर मनः

tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ apatatrasire sarve savadharme ca dadhura manaḥ

हिन्दी अर्थ

गया। इससे हम सब देवता मनुष्योंके समान हो गये हैं

English

Seeing his greatness, like the gods seeing Mahendra's, all were terrified and set their minds on their own dharma.

अध्याय 12

श्लोक 67.31

ततॊ महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान शमयन सर्वतः पापान सवकर्मसु च यॊजयन

tatò mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimāna śamayana sarvataḥ pāpāna savakarmasu ca yòjayana

हिन्दी अर्थ

क्रियाव्युपरमात् तेषां ततो गच्छाम संशयम्

English

Then he went round the earth like a raining cloud, calming sins everywhere and engaging them in their own works.

अध्याय 12

श्लोक 67.32

एवं ये भूतिम इच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः कव चित कुर्यू राजानम एवाग्रे परजानुग्रह कारणात

evaṃ ye bhūtima iccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kava cita kuryū rājānama evāgre parajānugraha kāraṇāta

हिन्दी अर्थ

त्वत्प्रभावसमुत्थो5सौ स्वभावो नो विनश्यति

English

Thus those men on earth who wish prosperity should first make a king, for the favour of the subjects.

अध्याय 12

श्लोक 67.33

नमस्येयुश च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा देवा इव सहस्राक्षं परजा राजानम अन्तिके

namasyeyuśa ca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā devā iva sahasrākṣaṃ parajā rājānama antike

हिन्दी अर्थ

श्रेयो5हं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भी:सुरर्षभा:

English

And they should bow to him in devotion as pupils to a teacher always, as the gods to the thousand-eyed, the subjects to the king near them.

अध्याय 12

श्लोक 67.34

सत्कृतं सवजनेनेह परॊ ऽपि बहु मन्यते सवजनेन तव अवज्ञातं परे परिभवन्त्य उत

satkṛtaṃ savajaneneha parò 'pi bahu manyate savajanena tava avajñātaṃ pare paribhavantya uta

हिन्दी अर्थ

यत्र धर्मस्तथैवार्थ: कामश्चैवाभिवर्णित:

English

One honoured by his own people here is greatly esteemed by others; but one slighted by his own people is despised by others.

अध्याय 12

श्लोक 67.35

राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषाम असुखावहः तस्माच छत्रं च पत्रं च वासांस्य आभरणानि च

rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣāma asukhāvahaḥ tasmāca chatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsya ābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थ: पृथग्गुण:

English

Contempt of the king by others brings unhappiness to all; therefore umbrella, leaf-fan, garments, ornaments,

अध्याय 12

श्लोक 67.36

भॊजनान्य अथ पानानि राज्ञे दद्युर गृहाणि च आसनानि च शय्याश च सर्वॊपकरणानि च

bhòjanānya atha pānāni rājñe dadyura gṛhāṇi ca āsanāni ca śayyāśa ca sarvòpakaraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

सहाया: कारणं चैव षड्वर्गो नीतिज: स्मृत:

English

foods and drinks, houses, seats, beds and all equipment they should give to the king.

अध्याय 12

श्लोक 67.37

गुप्तात्मा सयाद दुर आधर्षः समितपूर्वाभिभाषिता आभाषितश च मधुरं परतिभाषेत मानवान

guptātmā sayāda dura ādharṣaḥ samitapūrvābhibhāṣitā ābhāṣitaśa ca madhuraṃ paratibhāṣeta mānavāna

हिन्दी अर्थ

चारश्न विविधोपाय: प्रणिधेय: पृथग्विध:

English

He should be guarded in himself, hard to assail, speaking first with a smile, and when addressed he should answer men sweetly.

अध्याय 12

श्लोक 67.38

कृतज्ञॊ दृढभक्तिः सयात संविभागी जितेन्द्रियः ईक्षितः परतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च

kṛtajñò dṛḍhabhaktiḥ sayāta saṃvibhāgī jitendriyaḥ īkṣitaḥ parativīkṣeta mṛdu carju ca valgu ca

हिन्दी अर्थ

उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहयता

English

Grateful, firm in devotion, a sharer, with senses subdued, when looked at he should look back, gently, honestly and pleasantly."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।