Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 46/172 · श्लोक 110.1–111.29

पूर्ण अध्याय पाठ55 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 110.1

[य] कथं धर्मे सथातुम इच्छन नरॊ वर्तेत भारत विद्वञ जिज्ञासमानाय परब्रूहि भरतर्षभ

[ya] kathaṃ dharme sathātuma icchana narò varteta bhārata vidvaña jijñāsamānāya parabrūhi bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

पौरजानपदाश्ैव गोप्तव्यास्ते यथासुखम्

English

consequences of his own achievements , ascended to heaven, the earth, O son of Pritha, will look like a moonless night. Therefore, O Yudhishthira, submissively approaching Ganga's son, viz., Bhishma of terrible prowess, question him about what thou mayst desire to learn. O lord of the earth, enquire of him about the four branches of knowledge (in respect of morality, profit., pleasure and salvation), about the sacrifices and the rites laid down for the four orders, about the four modes of life, and about the kingly duties in full. When Bhishma, that foremost one of Kuru's race, will disappear from the world, every kind of knowledge will disappear with him. It is for this that I urge thee (to go to him now).' Hearing these beneficial words of high import from Vasudeva, the righteous Yudhishthira, with voice choked in tears, answered Janardana, saying, 'What thou hast said, O Madhava, about the eminence of Bhishma, is perfectly true. I have not the slightest doubt regarding it. Indeed, I had heard of the high blessedness, as also the greatness, of the illustrious Bhishma from high-souled Brahmanas discoursing upon it. Thou, O slayer of foes, art the Creator of all the worlds. There cannot, therefore, O delighter of the Yadavas, be the slightest doubt in what thou sayest. If thy heart be inclined to show grace, O Madhava, then we shall go unto Bhishma with thyself at our head. When the divine Surya shall have turned towards the north, Bhishma will leave (this world), for those regions of bliss that he has won. That descendant of Kuru's race, therefore, O mighty-armed one, deserves to have a sight of thee. (If thou grantest my prayer), Bhishma will then obtain a sight of thee that art the first of Gods, of thee that art destructible and indestructible. Indeed, O lord, thou it is that art the vast receptacle of Brahma.'"

अध्याय 12

श्लोक 110.2

सत्यं चैवानृतं चॊभे लॊकान आवृत्य तिष्ठतः तयॊः किम आचरेद राजन पुरुषॊ धर्मनिश्चिताः

satyaṃ caivānṛtaṃ còbhe lòkāna āvṛtya tiṣṭhataḥ tayòḥ kima ācareda rājana puruṣò dharmaniścitāḥ

हिन्दी अर्थ

नास्यच्छिद्रं पर: पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्

English

"Truth and falsehood both stand pervading the worlds; of these, which should a man firm in dharma practise, king?

अध्याय 12

श्लोक 110.3

किं सवित सत्यं कृम अनृतं किं सविद धर्म्यं सनातनम कस्मिन काले वदेत सत्यं कस्मिन काले ऽनृतं वदेत

kiṃ savita satyaṃ kṛma anṛtaṃ kiṃ savida dharmyaṃ sanātanama kasmina kāle vadeta satyaṃ kasmina kāle 'nṛtaṃ vadeta

हिन्दी अर्थ

उसे किस प्रकार बर्ताव करना चाहिए? यह मैं आपसे पूछता हूँ; आप मुझे बताइये

English

What is truth, what falsehood, what is the eternal dharma? At what time should he speak truth, and at what time falsehood?"

अध्याय 12

श्लोक 110.4

[भ] सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद विद्यते परम यद भूलॊके सुदुर्ज्ञातं तत ते वक्ष्यामि भारत

[bha] satyasya vacanaṃ sādhu na satyāda vidyate parama yada bhūlòke sudurjñātaṃ tata te vakṣyāmi bhārata

हिन्दी अर्थ

महर्षि परिपप्रच्छ वामदेवं तपस्विनम्

English

[Bhishma said:] "Speaking truth is good; there is nothing higher than truth; what is very hard to know on earth, that I shall tell you, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 110.5

भवेत सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यम अनृतं भवेत यत्रानृतं भवेत सत्यं सत्यं वाप्य अनृतं भवेत

bhaveta satyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyama anṛtaṃ bhaveta yatrānṛtaṃ bhaveta satyaṃ satyaṃ vāpya anṛtaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

येन वृत्तेन वै तिष्ठन् न हीयेय॑ं स्वधर्मत:

English

Sometimes truth should not be spoken and falsehood should be spoken; where falsehood would be truth, or truth would be falsehood.

अध्याय 12

श्लोक 110.6

तादृशे मुह्यते बालॊ यत्र सत्यम अनिष्ठितम सत्यानृते विनिश्चित्य ततॊ भवति धर्मवित

tādṛśe muhyate bālò yatra satyama aniṣṭhitama satyānṛte viniścitya tatò bhavati dharmavita

हिन्दी अर्थ

आप अपने अर्थ और धर्मयुक्त वचनोंद्वारा मुझे इसी बातका उपदेश दीजिये”

English

In such a case the childish are bewildered, where truth is not settled; having ascertained truth and falsehood, one then becomes a knower of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 110.7

अप्य अनार्यॊ ऽकृतप्रज्ञः पुरुषॊ ऽपि सुदारुणः सुमहत पराप्नुयात पुण्यं बलाकॊ ऽनधवधाद इव

apya anāryò 'kṛtaprajñaḥ puruṣò 'pi sudāruṇaḥ sumahata parāpnuyāta puṇyaṃ balākò 'nadhavadhāda iva

हिन्दी अर्थ

हेमवर्ण सुखासीनं ययातिमिव नाहुषम्

English

Even an ignoble man, of untrained understanding, quite cruel, may gain very great merit, like Balaka from killing the blind one.

अध्याय 12

श्लोक 110.8

किम आश्चर्यं च यन मूढॊ धर्मकामॊ ऽपय अधर्मवित सुमहत पराप्नुयात पापं गङ्गायाम इव कौशिकः

kima āścaryaṃ ca yana mūḍhò dharmakāmò 'paya adharmavita sumahata parāpnuyāta pāpaṃ gaṅgāyāma iva kauśikaḥ

हिन्दी अर्थ

बैठे हुए सुवर्णकी-सी कान्तिवाले राजा वसुमनासे कहा

English

What wonder that a fool, desiring dharma yet ignorant of it, may gain very great sin, like Kaushika at the Ganga?

अध्याय 12

श्लोक 110.9

तादृशॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ यत्र धर्मः सुदुर्वचः दुष्करः परतिसंख्यातुं तर्केणात्र वयवस्यति

tādṛśò 'yama anupraśnò yatra dharmaḥ sudurvacaḥ duṣkaraḥ paratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vayavasyati

हिन्दी अर्थ

धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिमाम्

English

Such is this question, in which dharma is very hard to state, difficult to determine, and is settled here by reasoning.

अध्याय 12

श्लोक 110.10

परभावार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम यत सयाद अहिंसा संयुक्तं स धर्म इति निश्चयः

parabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtama yata sayāda ahiṃsā saṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम्

English

"Vaisampayana continued, 'Hearing these words of king Yudhishthira the just, the slayer of Madhu addressed Satyaki who was sitting beside him, saying, 'Let my car be yoked.' At this, Satyaki quickly left Kesava's presence and going out, commanded Daruka, saying, 'Let Krishna's car be made

अध्याय 12

श्लोक 110.11

धारणाद धर्म इत्य आहुर धर्मेण विधृताः परजाः यत सयाद धारण संयुक्तं स धर्म इति निश्चयः

dhāraṇāda dharma itya āhura dharmeṇa vidhṛtāḥ parajāḥ yata sayāda dhāraṇa saṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

राज्यका संचालनरूप अत्यंत दुष्कर कार्य बहुत बड़ा भार है

English

ready.' Hearing the words of Satyaki, Daruka speedily yoked Krishna's car. That foremost of vehicles, adorned with gold, decked with a profusion of emeralds, and moon-gems and sun-gems, furnished with wheels covered with gold, possessed of effulgence, fleet as the wind, set in the middle with diverse other kinds of jewels, beautiful as the morning sun, equipped with a beautiful standard topped by Garuda, and gay with numerous banners, had those foremost of steeds, fleet as thought, viz., Sugriva and Saivya and the other two, in trappings of gold, yoked unto it. Having yoked it, O tiger, among kings, Daruka, with joined hands, informed Krishna of the fact.'

अध्याय 12

श्लोक 110.12

शरुतिधर्म इति हय एके नेत्य आहुर अपरे जनाः न तु तत परत्यसूयामॊ न हि सर्वं विधीयते

śarutidharma iti haya eke netya āhura apare janāḥ na tu tata paratyasūyāmò na hi sarvaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

न हि शक्‍्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा

English

the Asura Vali and depriving him of universal sovereignty.

अध्याय 12

श्लोक 110.13

ये ऽनयायेन जिहीर्षन्तॊ धनम इच्छन्ति कर्हि चित तेभ्यस तन न तद आख्येयं स धर्म इति निश्चयः

ye 'nayāyena jihīrṣantò dhanama icchanti karhi cita tebhyasa tana na tada ākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिहीन नरेश कदापि राज्यकी रक्षा नहीं कर सकता

English

sleep. The fourth state, realisable by Yogins alone, is called Turiya. It is the state of perfect

अध्याय 12

श्लोक 110.14

अकूजनेन चेन मॊक्षॊ नात्र कूजेत कथं चन अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन वाप्य अकूजनात

akūjanena cena mòkṣò nātra kūjeta kathaṃ cana avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkerana vāpya akūjanāta

हिन्दी अर्थ

स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनड्क्ष्यति

English

If release is possible by not crying out, one should not cry out at all; or if one must cry out, or they would suspect from silence...

अध्याय 12

श्लोक 110.15

शरेयस तत्रानृतं वक्तुं सत्याद इति विचारितम यः पापैः सह संबन्धान मुच्यते शपथाद इति

śareyasa tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāda iti vicāritama yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhāna mucyate śapathāda iti

हिन्दी अर्थ

या परदेशमें, कहीं भी तुम्हारा धर्म नष्ट नहीं होगा

English

In such a case it is better to speak falsehood than truth, so it is held: one who is freed from association with sinners by an oath.

अध्याय 12

श्लोक 110.16

न च तेभ्यॊ धनं देयं शक्ये सति कथं चन पापेभ्यॊ हि धनं दत्तं दातारम अपि पीडयेत

na ca tebhyò dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃ cana pāpebhyò hi dhanaṃ dattaṃ dātārama api pīḍayeta

हिन्दी अर्थ

अस्मिल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते

English

Nor should wealth be given to them in any way when it is possible not to; wealth given to sinners would torment even the giver.

अध्याय 12

श्लोक 110.17

सवशरीरॊपरॊधेन वरम आदातुम इच्छतः सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं ये बरूयुः साक्षिणः कव चित अनुक्त्वा तत्र तद वाच्यं सर्वे ते ऽनृतवादिनः

savaśarīròparòdhena varama ādātuma icchataḥ satyasaṃpratipattyarthaṃ ye barūyuḥ sākṣiṇaḥ kava cita anuktvā tatra tada vācyaṃ sarve te 'nṛtavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष इहलोकमें और परलोकमें भी सुख भोगता है

English

Those witnesses who, wishing to take a boon at the cost of their own bodies, say anything anywhere to gain assent to truth without saying what ought to be said there—all are speakers of falsehood.

अध्याय 12

श्लोक 110.18

पराणात्यये विवाहे च वक्तव्यम अनृतं भवेत अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात परेषां धर्मम आकाङ्क्षन नीचः सयाद धर्मभिक्षुकः

parāṇātyaye vivāhe ca vaktavyama anṛtaṃ bhaveta arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāta pareṣāṃ dharmama ākāṅkṣana nīcaḥ sayāda dharmabhikṣukaḥ

हिन्दी अर्थ

संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक्ू

English

When life is at stake and at a marriage, falsehood may be spoken, to protect wealth, or for the dharma of others; one who desires the dharma of others would be a base beggar of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 110.19

परतिश्रुत्य तु दातव्यं शवः कार्यस तु बलात्कृतः यः कश चिद धर्मसमयात परच्युतॊ ऽधर्मम आस्थितः

paratiśrutya tu dātavyaṃ śavaḥ kāryasa tu balātkṛtaḥ yaḥ kaśa cida dharmasamayāta paracyutò 'dharmama āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

एतेभ्यश्वैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथा:

English

What has been promised should be given, but tomorrow it is to be done under compulsion; whoever has fallen from the agreement of dharma and stands in adharma,

अध्याय 12

श्लोक 110.20

शठः सवधर्मम उत्सृज्य तम इच्छेद उपजीवितुम सर्वॊपायैर निहन्तव्यः पापॊ निकृतिजीवनः

śaṭhaḥ savadharmama utsṛjya tama iccheda upajīvituma sarvòpāyaira nihantavyaḥ pāpò nikṛtijīvanaḥ

हिन्दी अर्थ

राजर्षीणां च सर्वेषां तत् त्वमप्यनुपालय

English

the rogue who gives up his own dharma and wishes to live by it, the sinner who lives by fraud, is to be slain by all means.

अध्याय 12

श्लोक 110.21

धनम इत्य एव पापानां सर्वेषाम इह निश्चयः ये ऽविषह्या हय असंभॊज्या निकृत्या पतनं गताः

dhanama itya eva pāpānāṃ sarveṣāma iha niścayaḥ ye 'viṣahyā haya asaṃbhòjyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमल्नाय पुरुषर्षभ

English

Wealth is the settled aim of all sinners here; those who are unbearable, not to dine with, fallen by fraud,

अध्याय 12

श्लोक 110.22

चयुता देवमनुष्येभ्यॊ यथा परेतास तथैव ते धनादानाद दुःखतरं जीविताद विप्रयॊजनम

cayutā devamanuṣyebhyò yathā paretāsa tathaiva te dhanādānāda duḥkhataraṃ jīvitāda viprayòjanama

हिन्दी अर्थ

देवर्षिपितृगन्धर्वा: कीर्तयन्ति महौजस:

English

fallen from gods and men, are like the dead; separation from life is more painful than taking their wealth.

अध्याय 12

श्लोक 110.23

अयं वॊ रॊचतां धर्म इति वाच्यः परयत्नतः न कश चिद अस्ति पापानां धर्म इत्य एष निश्चयः

ayaṃ vò ròcatāṃ dharma iti vācyaḥ parayatnataḥ na kaśa cida asti pāpānāṃ dharma itya eṣa niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मपरायण राजाके यशका गान करते रहते हैं

English

"May this dharma please you"—it should be said with effort; but there is no dharma for sinners—this is certain.

अध्याय 12

श्लोक 110.24

तथागतं च यॊ हन्यान नासौ पापेन लिप्यते सवकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते तेषु यः समयं कश चित कुर्वीत हतबुद्धिषु

tathāgataṃ ca yò hanyāna nāsau pāpena lipyate savakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate teṣu yaḥ samayaṃ kaśa cita kurvīta hatabuddhiṣu

हिन्दी अर्थ

कृतवानविशड्कश्न एक: प्राप च मेदिनीम्

English

One who slays such a person is not stained by sin; he slays one slain by his own deed, and the slain is slain indeed. Whoever makes an agreement with those of ruined mind...

अध्याय 12

श्लोक 110.25

यथा काकश च गृध्रश च तथैवॊपधि जीविनः ऊर्ध्वं देहविमॊक्षान्ते भवन्त्य एतासु यॊनिषु

yathā kākaśa ca gṛdhraśa ca tathaivòpadhi jīvinaḥ ūrdhvaṃ dehavimòkṣānte bhavantya etāsu yòniṣu

हिन्दी अर्थ

धर्म कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि

English

Like the crow and the vulture are those who live by deceit; after release from the body they are born in such wombs.

अध्याय 12

श्लोक 110.26

यस्मिन यथा वर्तते यॊ मनुष्यस; तस्मिंस तथा वर्तितव्यं स धर्मः मायाचारॊ मायया वर्तितव्यः; साध्व आचारः साधुना परत्युदेयः

yasmina yathā vartate yò manuṣyasa; tasmiṃsa tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ māyācārò māyayā vartitavyaḥ; sādhva ācāraḥ sādhunā paratyudeyaḥ

हिन्दी अर्थ

पृच्छामि त्वां कुरुश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

English

As a man behaves toward one, so should one behave toward him—that is dharma; one of deceitful conduct is to be dealt with by deceit; one of good conduct is to be met with good."

अध्याय 12

श्लोक 111.1

[य] कलिश्यमानेषु भूतेषु तैस तैर भावैस ततस ततः दुर्गाण्य अतितरेद येन तन मे बरूहि पितामह

[ya] kaliśyamāneṣu bhūteṣu taisa taira bhāvaisa tatasa tataḥ durgāṇya atitareda yena tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

वस्तु नहीं है; क्योंकि धर्ममें स्थित रहनेवाले राजा इस सारी पृथ्वीको जीत लेते हैं

English

unconsciousness of this world, when the soul, abstracted within itself, is said to be fixed upon the Supreme Being or some single object.

अध्याय 12

श्लोक 111.2

[भ] आश्रमेषु यथॊक्तेषु यथॊक्तं ये दविजातयः वर्तन्ते संयतात्मानॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

[bha] āśrameṣu yathòkteṣu yathòktaṃ ye davijātayaḥ vartante saṃyatātmānò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति

English

[Bhishma said:] "Twice-born who, restrained in self, live as prescribed in the stages as prescribed, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.3

ये दम्भान न जपन्ति सम येषां वृत्तिश च संवृता विषयांश च निगृह्णन्ति दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye dambhāna na japanti sama yeṣāṃ vṛttiśa ca saṃvṛtā viṣayāṃśa ca nigṛhṇanti durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

नचिरेण प्रिय: स स्याद् यो5प्रिय: प्रियमाचरेत्

English

Those who do not mutter from hypocrisy, whose livelihood is concealed and who restrain the objects of sense, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.4

वासयन्त्य अतिथीन नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः नित्यं सवाध्यायशीलाश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

vāsayantya atithīna nityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ nityaṃ savādhyāyaśīlāśa ca durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

न कामाज्न च संरम्भान्न द्वेषाद् धर्ममुत्सूजेत्

English

Those who always lodge guests and are free from envy, always given to study, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.5

मातापित्रॊश च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकॊविदाः वर्जयन्ति दिवा सवप्नं दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

mātāpitròśa ca ye vṛttiṃ vartante dharmakòvidāḥ varjayanti divā savapnaṃ durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

न त्वरेत न चासूयेत् तथा संगृहाते पर:

English

Those who, knowing dharma, behave dutifully toward mother and father and avoid sleep by day, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.6

सवेषु दारेषु वर्तन्ते नयायवृत्तेष्व ऋताव ऋतौ अग्निहॊत्रपराः सन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

saveṣu dāreṣu vartante nayāyavṛtteṣva ṛtāva ṛtau agnihòtraparāḥ santò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

न तप्येदर्थकृच्छेषु प्रजाहितमनुस्मरन्

English

Those who, in the proper season each time, go to their own wives in lawful conduct and are devoted to the agnihotra, being good, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.7

ये न लॊभान नयन्त्य अर्थान राजानॊ रजसावृताः विषयान परिरक्षन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye na lòbhāna nayantya arthāna rājānò rajasāvṛtāḥ viṣayāna parirakṣantò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

तस्य कर्माणि सिद्धयन्ति न च संत्यज्यते श्रिया

English

Kings, clouded by passion, who do not take wealth out of greed, and guard their lands, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.8

आहवेषु च ये शूरास तयक्त्वा मरणजं भयम धर्मेण जयम इच्छन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

āhaveṣu ca ye śūrāsa tayaktvā maraṇajaṃ bhayama dharmeṇa jayama icchantò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

और सम्पत्ति कभी उसका साथ नहीं छोड़ती

English

Those who are heroes in battles, giving up fear of death and desiring victory by dharma, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.9

ये पापानि न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा निक्षिप्तदण्डा भूतेषु दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye pāpāni na kurvanti karmaṇā manasā girā nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

भक्त भजेत नृपति: सहैव सुसमाहित:

English

Those who do no sins by deed, mind or speech, and lay down the rod toward beings, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.10

ये वदन्तीह सत्यानि पराणत्यागे ऽपय उपस्थिते परमाण भूता भूतानां दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye vadantīha satyāni parāṇatyāge 'paya upasthite paramāṇa bhūtā bhūtānāṃ durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

वृद्धयां च कुरुते बुद्धि स धर्मेण विराजते

English

the Understanding or the cognitive faculties of the Kantian school. The Bombay reading of the second line is correct. It is Gunadevah Kshetrajne etc. Nilakantha correctly explains it as Savdadiguna- bhajodevah, i.e., the senses.

अध्याय 12

श्लोक 111.11

अनध्यायेषु ये विप्राः सवाध्यायं नैव कुर्वते तपॊनित्याः सुतपसॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

anadhyāyeṣu ye viprāḥ savādhyāyaṃ naiva kurvate tapònityāḥ sutapasò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रमेवापयातो5स्मादुभौ प्रथममध्यमौ

English

Brahmanas who do not neglect study on non-study days, ever devoted to austerity and of fine austerity, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.12

कर्माण्य अकुहकार्थानि येषां वाचश च सूनृताः येषाम अर्थाश च साध्व अर्था दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

karmāṇya akuhakārthāni yeṣāṃ vācaśa ca sūnṛtāḥ yeṣāma arthāśa ca sādhva arthā durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

सहैव परिवारेण क्षिप्रमेवावसीदति

English

Those whose deeds are not for show, whose speech is truthful and kind, and whose wealth is for good ends, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.13

ये तपश च तपस्यन्ति कौमार बरह्मचारिणः विद्या वेद वरतः सनाता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye tapaśa ca tapasyanti kaumāra barahmacāriṇaḥ vidyā veda varataḥ sanātā durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

अपि सर्वा महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति

English

Those who practise austerity, celibate from youth, bathed in knowledge and Vedic vows, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.14

ये च संशान्त रजसः संशान्त तमसश च ये सत्ये सथिता महात्मानॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye ca saṃśānta rajasaḥ saṃśānta tamasaśa ca ye satye sathitā mahātmānò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

है, वह सारी पृथ्वीका राज्य पाकर भी शीघ्र ही नष्ट हो जाता है

English

Those whose passion is stilled and whose darkness is stilled, great souls established in truth, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.15

येषां न कश चित तरसति तरसन्ति न च कस्य चित येषाम आत्मसमॊ लॊकॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

yeṣāṃ na kaśa cita tarasati tarasanti na ca kasya cita yeṣāma ātmasamò lòkò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

वर्धते मतिमान् राजा स्रोतोभिरिव सागर:

English

Those of whom no one is afraid and who are afraid of no one, for whom the world is like themselves, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.16

परश्रिया न तप्यन्ते ये सन्तः पुरुषर्षभाः गराम्याद अन्नान निवृत्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

paraśriyā na tapyante ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ garāmyāda annāna nivṛttāśa ca durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

बुद्धितो मित्रतश्नापि सततं वसुधाधिप:

English

The good, bulls among men, who are not pained by another's prosperity and who have turned from village food, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.17

सर्वान देवान नमस्यन्ति सर्वान धर्मांश च शृण्वते ये शरद्दधाना दान्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

sarvāna devāna namasyanti sarvāna dharmāṃśa ca śṛṇvate ye śaraddadhānā dāntāśa ca durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

एतानि शृण्वँल्लभते यश: कीर्ति श्रियं प्रजा:

English

Those who bow to all the gods, hear all the dharmas, and have faith and self-control, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.18

ये न मानितम इच्छन्ति मानयन्ति च ये परम मान्यमाना न मन्यन्ते दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye na mānitama icchanti mānayanti ca ye parama mānyamānā na manyante durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

राजाको यश, कीर्ति, लक्ष्मी और प्रजाकी प्राप्ति होती है

English

Those who do not desire honour but honour others, and when honoured do not think themselves so, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.19

ये शराद्धानि च कुर्वन्ति तिथ्यां तिथ्यां परजार्थिनः सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye śarāddhāni ca kurvanti tithyāṃ tithyāṃ parajārthinaḥ suviśuddhena manasā durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

फलका भागी होता है

English

Those who, desiring offspring, perform shraddhas on each lunar day with a very pure mind, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.20

ये करॊधं नैव कुर्वन्ति करुद्धान संशमयन्ति च न च कुप्यन्ति भृत्येभ्यॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

ye karòdhaṃ naiva kurvanti karuddhāna saṃśamayanti ca na ca kupyanti bhṛtyebhyò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

व्यसन स्वमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवा:

English

Those who never become angry, who calm the angry, and are not angry at servants, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.21

मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha mānavāḥ janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

समझता है, वह चिरकालतक सुखका उपभोग करता है

English

Men who here always avoid honey, meat and, from birth, strong drink, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.22

यात्रार्थं भॊजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम वाक सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

yātrārthaṃ bhòjanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunama vāka satyavacanārthāya durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वया:

English

Those whose eating is for the journey of life, whose union is for offspring, and whose speech is for the speaking of truth, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.23

ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः परभवाप्ययम भक्ता नारायणं ये च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ parabhavāpyayama bhaktā nārāyaṇaṃ ye ca durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

जीविकाका साधन बना लेते हैं

English

Devotees of Narayana, lord of all beings, the origin and dissolution of the world, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.24

य एष रक्तपद्माक्षः पीतवासा महाभुजः सुहृद भराता च मित्रं च संबन्धी च तवाच्युतः

ya eṣa raktapadmākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ suhṛda bharātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyutaḥ

हिन्दी अर्थ

अविनीतमनुष्यं तत् क्षिप्रं राष्ट्र विनश्यति

English

This red-lotus-eyed, yellow-robed, mighty-armed Achyuta is your friend, brother, companion and relative.

अध्याय 12

श्लोक 111.25

य इमान सकलाँल लॊकांश चर्मवत परिवेष्टयेत इच्छन परभुर अचिन्त्यात्मा गॊविन्दः पुरुषॊत्तमः

ya imāna sakalā~la lòkāṃśa carmavata pariveṣṭayeta icchana parabhura acintyātmā gòvindaḥ puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

तदेव विषमस्थस्य स्वजनोपि न मृष्यते

English

He, lord of inconceivable self, Govinda, the Supreme Person, who could wrap all these worlds like a skin if he wished,

अध्याय 12

श्लोक 111.26

सथितः परियहिते जिष्णॊः स एव पुरुषर्षभ राजंस तव च दुर्धर्षॊ वैकुण्ठः पुरुषॊत्तमः

sathitaḥ pariyahite jiṣṇòḥ sa eva puruṣarṣabha rājaṃsa tava ca durdharṣò vaikuṇṭhaḥ puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति

English

stands in the pleasure and welfare of Jishnu, bull among men; and for you too, king, the unassailable Vaikuntha, Supreme Person.

अध्याय 12

श्लोक 111.27

य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम ते तरन्तीह दुर्गाणि न मे ऽतरास्ति विचारणा

ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harima te tarantīha durgāṇi na me 'tarāsti vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

पालन नहीं करने देता) वह क्षत्रिय-धर्मसे गिर जाता है

English

Those who here take refuge in Narayana Hari with devotion cross over difficulties here; I have no doubt of this.

अध्याय 12

श्लोक 111.28

दुर्गातितरणं ये च पठन्ति शरावयन्ति च पाठयन्ति च विप्रेभ्यॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते

durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śarāvayanti ca pāṭhayanti ca viprebhyò durgāṇya atitaranti te

हिन्दी अर्थ

यो न मानयते द्वेषात क्षत्रधर्मादपैति सः

English

Those who read this passage on crossing difficulties, make others hear it, and have it recited to Brahmanas, cross over difficulties.

अध्याय 12

श्लोक 111.29

इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस ते मयानघ संतरेद येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवः

iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitasa te mayānagha saṃtareda yena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रियो भवति भूतानां न च विश्रश्यते श्रिय:

English

Thus the summary of duty has been recounted to you by me, sinless one, by which a man may cross difficulties hereafter and here."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।