Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 162/172 · श्लोक 328.1–328.53

पूर्ण अध्याय पाठ53 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 328.1

[जनमेजय] अस्तौषीद यैर इमं वयासः सशिष्यॊ मधुसूदनम नामभिर विविधैर एषां निरुक्तं भगवन मम

[janamejaya] astauṣīda yaira imaṃ vayāsaḥ saśiṣyò madhusūdanama nāmabhira vividhaira eṣāṃ niruktaṃ bhagavana mama

हिन्दी अर्थ

कोई वस्तु नहीं है

English

decrepitude and death, or death at will, or absorption into Brahma, or independent, existence in a beatific

अध्याय 12

श्लोक 328.2

वक्तुम अर्हसि शुश्रूसॊः परजापतिपतेर हरेः शरुत्वा भवेयं यत पूतः शरच चन्द्र इवामलः

vaktuma arhasi śuśrūsòḥ parajāpatipatera hareḥ śarutvā bhaveyaṃ yata pūtaḥ śaraca candra ivāmalaḥ

हिन्दी अर्थ

एतत् त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यते प्राणियोंके गुणोंसे युक्त न जानो

English

[Janamejaya said:] You ought to tell, for one eager to hear of Hari, lord of the lords of creatures, that hearing it I may be purified, like the spotless autumn moon.

अध्याय 12

श्लोक 328.3

[वैषम्पायन] शृणु राजन यथाचस्त फल्गुनस्य हरिर विभुः परसन्नात्मात्मनॊ नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम

[vaiṣampāyana] śṛṇu rājana yathācasta phalgunasya harira vibhuḥ parasannātmātmanò nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajama

हिन्दी अर्थ

मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव च

English

[Vaishampayana said:] Hear, king, as Hari the all-pervading, with a pleased heart, told Phalguna the derivation of his own names, born of qualities and deeds.

अध्याय 12

श्लोक 328.4

नामभिः कीर्तितैस तस्य केशवस्य महात्मनः पृष्टवान केशवं राजन फल्गुनः परवीर हा

nāmabhiḥ kīrtitaisa tasya keśavasya mahātmanaḥ pṛṣṭavāna keśavaṃ rājana phalgunaḥ paravīra hā

हिन्दी अर्थ

सृष्टिविस्तार मेरा ही है ब्रह्मण: सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च

English

By the names of that great-souled Keshava being recited, king, Phalguna, hero, asked Keshava:

अध्याय 12

श्लोक 328.5

[अर्जुन] भगवन भूतभव्येश सर्वभूतसृग अव्यय लॊकधाम जगन नाथ लॊकानाम अभयप्रद

[arjuna] bhagavana bhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛga avyaya lòkadhāma jagana nātha lòkānāma abhayaprada

हिन्दी अर्थ

जरासंधश्न बलवान् सर्वराजविरोधन:

English

[Arjuna said:] Blessed one, lord of past and future, imperishable creator of all beings, abode of the worlds, lord of the world, giver of fearlessness to the worlds,

अध्याय 12

श्लोक 328.6

यानि नामानि ते देवकीर्तितानि महर्षिभिः वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः

yāni nāmāni te devakīrtitāni maharṣibhiḥ vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

रामो दाशरथिश्रैव सात्वत: कल्किरेव च अकिक्रान्ताश्व॒ बहव: प्रादुर्भावा ममोत्तमा:

English

those names of yours, god, sung by the great sages in the Vedas with the Puranas, which are secret by their deeds,

अध्याय 12

श्लोक 328.7

तेषां निरुक्तं तवत्तॊ ऽहं शरॊतुम इच्छामि केशव न हय अन्यॊ वर्तयेन नाम्नां निरुक्तं तवाम ऋते परभॊ

teṣāṃ niruktaṃ tavattò 'haṃ śaròtuma icchāmi keśava na haya anyò vartayena nāmnāṃ niruktaṃ tavāma ṛte parabhò

हिन्दी अर्थ

न होतद् ब्रह्मणा प्राप्तमीदृ्श मम दर्शनम्

English

their derivation I wish to hear from you, Keshava; no other than you can tell the derivation of the names, lord.

अध्याय 12

श्लोक 328.8

[षरीभगवान] ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्व सामसु पुराणे सॊपनिषदे तथैव जयॊतिषे ऽरजुन

[ṣarībhagavāna] ṛgvede sayajurvede tathaivātharva sāmasu purāṇe sòpaniṣade tathaiva jayòtiṣe 'rajuna

हिन्दी अर्थ

एतत् ते सर्वमाख्यातं ब्रह्मनू भक्तिमतो मया नारदो5पि महातेजा: प्राप्यानुग्रहमीप्सितम्

English

[The Blessed One said:] In the Rig Veda, Yajur Veda, Atharva and Sama, in the Puranas with the Upanishads, and in astrology, Arjuna,

अध्याय 12

श्लोक 328.9

सांख्ये च यॊगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः

sāṃkhye ca yògaśāstre ca āyurvede tathaiva ca bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम्

English

in Sankhya and in the treatise of yoga and in Ayurveda, many names of mine have been sung by the great sages.

अध्याय 12

श्लोक 328.10

गौनानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानि चित निरुक्तं कर्मजानां च शृणुष्व परयतॊ ऽनघ कथ्यमानं मया तात तवं हि मे ऽरधं समृतः पुरा

gaunāni tatra nāmāni karmajāni ca kāni cita niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva parayatò 'nagha kathyamānaṃ mayā tāta tavaṃ hi me 'radhaṃ samṛtaḥ purā

हिन्दी अर्थ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्न॒ पञचमम् तदा विशति यो ब्रद्यान्नदृश्यो लघुविक्रम:

English

to the joys of heaven, but compared to Emancipation, they are hell, there being the obligation of rebirth attached to them.

अध्याय 12

श्लोक 328.11

नमॊ ऽति यशसे तस्मै देहिनां परमात्मने नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने

namò 'ti yaśase tasmai dehināṃ paramātmane nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane

हिन्दी अर्थ

अदृश्यभावसे जो शीघ्रगामी चेतन उसमें प्रवेश करता है, वही जीवात्मा है

English

Reciters. They are the power to become minute or huge in shape, or go whither soever one will, etc. These are likened to hell, because of the obligation of re-birth that attaches to them. Nothing less than Emancipation or the absorption into the Supreme Soul is the end that should be striven for.

अध्याय 12

श्लोक 328.12

यस्य परसादजॊ बरह्मा रुद्रश च करॊधसंभवः यॊ ऽसौ यॊनिर हि सर्वस्य सथावरस्य चरस्य च

yasya parasādajò barahmā rudraśa ca karòdhasaṃbhavaḥ yò 'sau yònira hi sarvasya sathāvarasya carasya ca

हिन्दी अर्थ

न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित् स जीव: परिसंख्यात: शेष: संकर्षण: प्रभु:

English

By whose grace Brahma was born, and Rudra born of anger, who is the womb of all, moving and unmoving,

अध्याय 12

श्लोक 328.13

अस्तादश गुणं यत तत सत्त्वं सत्त्ववतां वर परकृतिः सा परा मह्यं रॊदसी यॊगधारिणी ऋता सत्यामराजय्या लॊकानाम आत्मसंज्ञिता

astādaśa guṇaṃ yata tata sattvaṃ sattvavatāṃ vara parakṛtiḥ sā parā mahyaṃ ròdasī yògadhāriṇī ṛtā satyāmarājayyā lòkānāma ātmasaṃjñitā

हिन्दी अर्थ

संकर्षण कहा गया है

English

that sattva of eighteen qualities, best of the good, that supreme nature, for me upholder of yoga, heaven and earth, the truth, the true, unconquerable by the gods, called the self of the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 328.14

तस्मात सर्वाः परवर्तन्ते सर्ग परलय विक्रियाः ततॊ यज्ञश च यस्ता च पुराणः पुरुषॊ विरात अनिरुद्ध इति परॊक्तॊ लॊकानां परभवाप्ययः

tasmāta sarvāḥ paravartante sarga paralaya vikriyāḥ tatò yajñaśa ca yastā ca purāṇaḥ puruṣò virāta aniruddha iti paròktò lòkānāṃ parabhavāpyayaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मिंश्व॒ सर्वभूतानि प्रलयं यान्ति संक्षयम् तस्मात् प्रसूतो यः कर्ता कारणं कार्यमेव च

English

From that proceed all the changes of creation and dissolution; from it sacrifice, the sacrificer, the ancient Person, Virat, called Aniruddha, the origin and dissolution of the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 328.15

बराह्मे रात्रिक्षये पराप्ते तस्य हय अमिततेजसः परसादात परादुरभवत पद्मं पद्मनिभेक्षण तत्र बरह्मा समभवत स तस्यैव परसादजः

barāhme rātrikṣaye parāpte tasya haya amitatejasaḥ parasādāta parādurabhavata padmaṃ padmanibhekṣaṇa tatra barahmā samabhavata sa tasyaiva parasādajaḥ

हिन्दी अर्थ

परम्परा-सम्बन्धसे महाभूतोंका कारण तथा महत्तत्त्वका कार्य है

English

When the night of Brahma had ended, by the grace of that one of boundless splendour, lotus-eyed one, a lotus appeared, and in it Brahma was born, born of his grace.

अध्याय 12

श्लोक 328.16

अह्नः कषये ललाताच च सुतॊ देवस्य वै तथा करॊधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहार कारकः

ahnaḥ kaṣaye lalātāca ca sutò devasya vai tathā karòdhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhāra kārakaḥ

हिन्दी अर्थ

सोडनिरुद्ध: स ईशानो व्यक्त: स सर्वकर्मसु कहलाता है। वह (कर्तृत्वके अभिमानरूपसे) सम्पूर्ण कर्मामें व्यक्त होता है

English

At the end of the day, from the forehead of the god, filled with anger, Rudra was born, the cause of destruction.

अध्याय 12

श्लोक 328.17

एतौ दवौ विबुधश्रेष्ठौ परसादक्रॊधजौ समृतौ तद आदेशित पन्थानौ सृष्टि संहार कारकौ निमित्तमात्रं ताव अत्र सर्वप्रानि वरप्रदौ

etau davau vibudhaśreṣṭhau parasādakròdhajau samṛtau tada ādeśita panthānau sṛṣṭi saṃhāra kārakau nimittamātraṃ tāva atra sarvaprāni varapradau

हिन्दी अर्थ

प्रद्युम्नादू योडनिरुद्धस्तु सो5हंकार: स ईश्वर:

English

These two best of the gods, born of grace and anger, are remembered as the makers of creation and destruction on his command, mere instruments here, givers of boons to all beings.

अध्याय 12

श्लोक 328.18

कपर्दी जतिलॊ मुन्दः शमशानगृहसेवकः उग्रव्रतधरॊ रुद्रॊ यॊगी तरिपुरदारुणः

kapardī jatilò mundaḥ śamaśānagṛhasevakaḥ ugravratadharò rudrò yògī taripuradāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रिय: पजचविंशक:

English

The matted, the knotted, the shaven, frequenter of cremation grounds, bearer of fierce vows, Rudra the yogi, terrible to Tripura,

अध्याय 12

श्लोक 328.19

दक्षक्रतुहरश चैव भग नेत्रहरस तथा नारायणात्मकॊ जञेयः पाण्डवेय युगे युगे

dakṣakratuharaśa caiva bhaga netraharasa tathā nārāyaṇātmakò jañeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge

हिन्दी अर्थ

निष्क्रिय पुरुषरूपसे जानने योग्य हूँ

English

destroyer of Daksha's sacrifice and the taker of Bhaga's eyes, is to be known as Narayana's self, age after age, son of Pandu.

अध्याय 12

श्लोक 328.20

तस्मिन हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे संपूजितॊ भवेत पार्थ देवॊ नारायणः परभुः

tasmina hi pūjyamāne vai devadeve maheśvare saṃpūjitò bhaveta pārtha devò nārāyaṇaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

मयैतत् कथितं सम्यक् तव मूर्तिचतुष्टयम्

English

When Maheshvara, god of gods, is worshipped, the god Narayana, the lord, is also worshipped, Partha.

अध्याय 12

श्लोक 328.21

अहम आत्मा हि लॊकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन तस्माद आत्मानम एवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्य अहम

ahama ātmā hi lòkānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana tasmāda ātmānama evāgre rudraṃ saṃpūjayāmya ahama

हिन्दी अर्थ

नैवं ते बुद्धिरत्राभूद् दृष्टो जीवो मयेति वै भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम्

English

I am the self of all worlds, son of Pandu; therefore I worship Rudra, the self, first.

अध्याय 12

श्लोक 328.22

यद्य अहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम आत्मानं नार्चयेत कश चिद इति मे भावितं मनः मया परमाणं हि कृतं लॊकः समनुवर्तते

yadya ahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivama ātmānaṃ nārcayeta kaśa cida iti me bhāvitaṃ manaḥ mayā paramāṇaṃ hi kṛtaṃ lòkaḥ samanuvartate

हिन्दी अर्थ

और शरीरोंके नष्ट हो जानेपर भी मेरा नाश नहीं होता है

English

If I did not worship Ishana, the boon-giving Shiva, my mind thinks that no one would worship the self; I have made the standard, and the world follows.

अध्याय 12

श्लोक 328.23

परमानानि हि पूज्यानि ततस तं पूजयाम्य अहम यस तं वेत्ति स मां वेत्ति यॊ ऽनु तं स हि माम अनु

paramānāni hi pūjyāni tatasa taṃ pūjayāmya ahama yasa taṃ vetti sa māṃ vetti yò 'nu taṃ sa hi māma anu

हिन्दी अर्थ

देवता हैं, वे ब्रह्मा मेरे बहुत-से कार्योका चिन्तन करनेवाले हैं पश्यैकादश मे रुद्रान् दक्षिण पार््वमास्थितान्

English

Standards are to be honoured, therefore I worship him; he who knows him knows me, and he who follows him follows me.

अध्याय 12

श्लोक 328.24

रुद्रॊ नारायणश चैव सत्त्वम एकं दविधाकृतम लॊके चरति कौन्तेय वयक्ति सथं सर्वकर्मसु

rudrò nārāyaṇaśa caiva sattvama ekaṃ davidhākṛtama lòke carati kaunteya vayakti sathaṃ sarvakarmasu

हिन्दी अर्थ

दाहिने भागमें विराजमान हैं

English

Rudra and Narayana are one sattva made two; he moves in the world, standing in manifestation, in all actions, Kaunteya.

अध्याय 12

श्लोक 328.25

न हि मे केन चिद देयॊ वरः पाण्डवनन्दन इति संचिन्त्य मनसा पुराणं विश्वम ईश्वरम पुत्रार्थम आराधितवान आत्मानम अहम आत्मना

na hi me kena cida deyò varaḥ pāṇḍavanandana iti saṃcintya manasā purāṇaṃ viśvama īśvarama putrārthama ārādhitavāna ātmānama ahama ātmanā

हिन्दी अर्थ

अग्रतश्वैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान् सर्वान् प्रजापतीन् पश्य पश्य सप्त ऋषीस्तथा

English

No boon is to be given to me by anyone, delight of the Pandavas; thinking so in mind, I worshipped the ancient lord of the universe for a son, the self by the self.

अध्याय 12

श्लोक 328.26

न हि विष्णुः परनमति कस्मै चिद विबुधाय तु ऋत आत्मानम एवेति ततॊ रुद्रं भजाम्य अहम

na hi viṣṇuḥ paranamati kasmai cida vibudhāya tu ṛta ātmānama eveti tatò rudraṃ bhajāmya ahama

हिन्दी अर्थ

तपांसि नियमांश्वैव यमानपि पृथग्विधान्

English

Vishnu does not bow to any god, except the self; therefore I worship Rudra.

अध्याय 12

श्लोक 328.27

सब्रह्मकाः सरुद्राश च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम

sabrahmakāḥ sarudrāśa ca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harima

हिन्दी अर्थ

श्रियं लक्ष्मी च कीर्ति च पृथिवीं च ककुझिनीम् ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठ पश्य नारद खेचरम्

English

The gods with Brahma, with Rudras, with Indra and the sages, worship the best of gods, the god Narayana Hari.

अध्याय 12

श्लोक 328.28

भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत सर्वेषाम अग्रणीर विष्णुः सेव्यः पूज्यश च नित्यशः

bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata sarveṣāma agraṇīra viṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaśa ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

देवकार्यादपि मुने पितृकार्य विशिष्यते

English

Of those who will be, those who are, and the beings, Bharata, Vishnu is the foremost of all, always to be served and worshipped.

अध्याय 12

श्लोक 328.29

नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्य भुजं नम

namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama varadaṃ namasva kaunteya havyakavya bhujaṃ nama

हिन्दी अर्थ

देवकार्यसे भी पितृकार्य बढ़कर है मया सृष्ट: पुरा ब्रह्मा मां यज्ञमयजत् स्वयम्

English

Bow to Vishnu, giver of offerings, and to the giver of refuge; bow to the boon-giver, Kaunteya, bow to the enjoyer of offerings to gods and ancestors.

अध्याय 12

श्लोक 328.30

चतुर्विधा मम जना भक्ता एवं हि ते शरुतम तेषाम एकान्तिनः शरेष्ठास ते चैवानन्य देवताः अहम एव गतिस तेषां निराशीः कर्म कारिणाम

caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śarutama teṣāma ekāntinaḥ śareṣṭhāsa te caivānanya devatāḥ ahama eva gatisa teṣāṃ nirāśīḥ karma kāriṇāma

हिन्दी अर्थ

त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्रंस्पति कश्नन सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपोधन

English

My devotees are of four kinds; this you have heard. Of them the single-minded are best, with no other deity; I alone am their goal, who act without desire.

अध्याय 12

श्लोक 328.31

ये च शिष्टास तरयॊ भक्ताः फलकामा हि ते मताः सर्वे चयवन धर्माणः परतिबुद्धस तु शरेष्ठ भाक

ye ca śiṣṭāsa tarayò bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ sarve cayavana dharmāṇaḥ paratibuddhasa tu śareṣṭha bhāka

हिन्दी अर्थ

विविधानां च भूतानां त्वमुपास्थो भविष्यसि

English

The other three kinds of devotees are held to desire fruit; all are liable to fall; but the awakened one has the best share.

अध्याय 12

श्लोक 328.32

बरह्माणं शिति कन्थं च याश चान्या देवताः समृताः परबुद्धवर्याः सेवन्ते एष पार्थानुकीत्रितः भक्तं परति विशेषस ते एष पार्थानुकीर्तितः

barahmāṇaṃ śiti kanthaṃ ca yāśa cānyā devatāḥ samṛtāḥ parabuddhavaryāḥ sevante eṣa pārthānukītritaḥ bhaktaṃ parati viśeṣasa te eṣa pārthānukīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुशास्यस्त्वया ब्रह्मन् नियोज्यश्व सुतो यथा अहं दत्त्वा वरान् प्रीतो निवृत्तिपरमो5भवम्

English

Those who serve Brahma, the dark-throated one, and the other deities that are remembered, the best of the awakened, have been told to you, Partha; this is the distinction concerning the devotee.

अध्याय 12

श्लोक 328.33

तवं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ समृतौ भारावतरणार्थं हि परविष्टौ मानुषीं तनुम

tavaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau samṛtau bhārāvataraṇārthaṃ hi paraviṣṭau mānuṣīṃ tanuma

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नतापूर्वक निवृत्तिपरायण हो गया

English

You and I, Kaunteya, are remembered as Nara and Narayana, entered into a human body for the lifting of the burden.

अध्याय 12

श्लोक 328.34

जानाम्य अध्यात्मयॊगांश च यॊ ऽहं यस्माच च भारत निवृत्ति लक्षणॊ धर्मस तथाभ्युदयिकॊ ऽपि च

jānāmya adhyātmayògāṃśa ca yò 'haṃ yasmāca ca bhārata nivṛtti lakṣaṇò dharmasa tathābhyudayikò 'pi ca

हिन्दी अर्थ

तस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत् सर्वाज्रनिर्वृतः है, वह सभी अंगोंसे सुखी होकर विचरण करे

English

I know the yogas of the self, who I am and whence, Bharata; the dharma marked by withdrawal, and that of prosperity.

अध्याय 12

श्लोक 328.35

नराणाम अयनं खयातम अहम एकः सनातनः आपॊ नारा इति परॊक्ता आपॊ वै नरसूनवः अयनं मम तत पूर्वम अतॊ नारायणॊ हय अहम

narāṇāma ayanaṃ khayātama ahama ekaḥ sanātanaḥ āpò nārā iti paròktā āpò vai narasūnavaḥ ayanaṃ mama tata pūrvama atò nārāyaṇò haya ahama

हिन्दी अर्थ

कपिल प्राहुराचार्या: सांख्यनिश्चितनिश्चया:

English

I alone am famed as the resort of men, the eternal; waters are called nara, the waters are the sons of Nara; they were my resting-place before, so I am Narayana.

अध्याय 12

श्लोक 328.36

छादयामि जगद विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः सर्वभूताधिवासश च वासुदेवस ततॊ हय अहम

chādayāmi jagada viśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ sarvabhūtādhivāsaśa ca vāsudevasa tatò haya ahama

हिन्दी अर्थ

युक्त, सूर्यमण्डलमें स्थित एवं समाहितचित्त कपिल कहते हैं सोहं योगरतिर्ब्रह्मन् योगशास्त्रेषु शब्दित:

English

I cover the whole world, becoming like the sun with its rays; I am the dwelling of all beings, so I am Vasudeva.

अध्याय 12

श्लोक 328.37

गतिश च सर्वभूतानां परजानां चापि भारत वयाप्ता मे रॊदसी पार्थ कान्तिश चाभ्यधिका मम

gatiśa ca sarvabhūtānāṃ parajānāṃ cāpi bhārata vayāptā me ròdasī pārtha kāntiśa cābhyadhikā mama

हिन्दी अर्थ

ततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत् पुन:

English

I am the goal of all beings and of creatures too, Bharata; heaven and earth are pervaded by me, Partha, and my splendour is greater.

अध्याय 12

श्लोक 328.38

अधिभूतानि चान्ते ऽहं तद इच्छंश चास्मि भारत करमणाच चाप्य अहं पार्थ विष्णुर इत्य अभिसंज्ञितः

adhibhūtāni cānte 'haṃ tada icchaṃśa cāsmi bhārata karamaṇāca cāpya ahaṃ pārtha viṣṇura itya abhisaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

एकाकी विद्यया सार्थ विहरिष्ये जगत् पुन: शक्तिके साथ सूने संसारमें विहार करूँगा

English

I am the supervisor of beings at the end, and wishing that, Bharata; and by striding, Partha, I am called Vishnu.

अध्याय 12

श्लोक 328.39

दमात सिद्धिं परीप्सन्तॊ मां जनाः कामयन्ति हि दिवं चॊर्वीं च मध्यं च तस्माद दामॊदरॊ हय अहम

damāta siddhiṃ parīpsantò māṃ janāḥ kāmayanti hi divaṃ còrvīṃ ca madhyaṃ ca tasmāda dāmòdarò haya ahama

हिन्दी अर्थ

अस्मिन् मूर्तिश्चतुर्थी या सासृजच्छेषमव्ययम्

English

Desiring success through self-control, people desire me; and I am in heaven, earth and the middle; so I am Damodara.

अध्याय 12

श्लोक 328.40

पृश्निर इत्य उच्यते चान्नं वेदा आपॊ ऽमृतं तथा ममैतानि सदा गर्भे पृश्निगर्भस ततॊ हय अहम

pṛśnira itya ucyate cānnaṃ vedā āpò 'mṛtaṃ tathā mamaitāni sadā garbhe pṛśnigarbhasa tatò haya ahama

हिन्दी अर्थ

यथा सूर्यस्य गगनादुदयास्तमने इह

English

Prishni is said to be food, the Vedas, water and nectar; these are always in my womb; so I am Prishnigarbha.

अध्याय 12

श्लोक 328.41

ऋषयः पराहुर एवं मां तरित कूपाभिपातितम पृश्निगर्भ तरितं पातीत्य एकत दवित पातितम

ṛṣayaḥ parāhura evaṃ māṃ tarita kūpābhipātitama pṛśnigarbha taritaṃ pātītya ekata davita pātitama

हिन्दी अर्थ

तथा बलादहं पृथ्वीं सर्वभूतहिताय वै नारसिंहं वपु: कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुन:

English

The sages spoke of me thus when Trita was cast into the well: "Prishnigarbha, protect Trita"; one thus cast down was protected.

अध्याय 12

श्लोक 328.42

ततः स बरह्मणः पुत्र आद्यॊ ऋषि वरस तरितः उत्ततारॊद पानाद वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात

tataḥ sa barahmaṇaḥ putra ādyò ṛṣi varasa taritaḥ uttatāròda pānāda vai pṛśnigarbhānukīrtanāta

हिन्दी अर्थ

देवता: स्थापयिष्यामि स्वस्वस्थानेषु नारद

English

Then Trita, son of Brahma, the first and best of sages, rose from the well by reciting Prishnigarbha.

अध्याय 12

श्लोक 328.43

सूर्यस्य तपतॊ लॊकान अग्नेः सॊमस्य चाप्य उत अंशवॊ ये परकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः सर्वज्ञाः केशवं तस्मान माम आहुर दविजसत्तमाः

sūryasya tapatò lòkāna agneḥ sòmasya cāpya uta aṃśavò ye parakāśante mama te keśasaṃjñitāḥ sarvajñāḥ keśavaṃ tasmāna māma āhura davijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

दानवं च बलिं श्रेष्ठमवध्यं सर्वदेवतै: क्षत्रं चोत्सादयिष्यामि समृद्धबलवाहनम्

English

The rays which shine of the scorching sun, of fire and of the moon, are called my hair; therefore the all-knowing best of the twice-born call me Keshava.

अध्याय 12

श्लोक 328.44

सवपत्न्याम आहितॊ गर्भ उतथ्येन महात्मना उतथ्ये ऽनतर्हिते चैव कदा चिद देव मायया बृहस्पतिर अथाविन्दत तां पत्नीं तस्य भारत

savapatnyāma āhitò garbha utathyena mahātmanā utathye 'natarhite caiva kadā cida deva māyayā bṛhaspatira athāvindata tāṃ patnīṃ tasya bhārata

हिन्दी अर्थ

महाबला महावीर्या: शक्रतुल्यपराक्रमा:

English

The embryo laid in his wife by the great-souled Utathya... and when Utathya had vanished, once by the god's illusion, Brihaspati took his wife, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 328.45

ततॊ वै तम ऋषिश्रेष्ठं मैथुनॊपगतं तथा उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्च भूतसमन्वितः

tatò vai tama ṛṣiśreṣṭhaṃ maithunòpagataṃ tathā uvāca garbhaḥ kaunteya pañca bhūtasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो रक्ष:पतिं घोरं पुलस्त्यकुलपांसनम् द्वापरस्य कलेश्रैव संधौ पार्यवसानिके

English

Then, as that best of sages was in union, the embryo, endowed with the five elements, spoke, Kaunteya:

अध्याय 12

श्लोक 328.46

पूर्वागतॊ ऽहं वरद नार्हस्य अम्बां परबाधितुम एतद बृहस्पतिः शरुत्वा चुक्रॊध च शशाप च

pūrvāgatò 'haṃ varada nārhasya ambāṃ parabādhituma etada bṛhaspatiḥ śarutvā cukròdha ca śaśāpa ca

हिन्दी अर्थ

तत्राहं दानवान् हत्वा सुबहून् देवकण्टकान्

English

"I came first, giver of boons; you should not trouble my mother." Hearing this, Brihaspati grew angry and cursed him:

अध्याय 12

श्लोक 328.47

मैथुनॊपगतॊ यस्मात तवयाहं विनिवारितः तस्माद अन्धॊ जास्यसि तवं मच छापान नात्र संशयः

maithunòpagatò yasmāta tavayāhaṃ vinivāritaḥ tasmāda andhò jāsyasi tavaṃ maca chāpāna nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वसानस्तत्र वै पुर्यामदितेरविप्रियंकरम् प्राग्ज्योतिषं पुरं रम्यं नानाधनसमन्वितम्

English

"Since you have forbidden me, going in union, therefore you will be born blind, by my curse; there is no doubt."

अध्याय 12

श्लोक 328.48

स शापाद ऋषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना हय आसीद ऋषिः पुरा

sa śāpāda ṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivāna sa hi dīrghatamā nāma nāmnā haya āsīda ṛṣiḥ purā

हिन्दी अर्थ

महेश्वरमहासेनौ बाणप्रियहितैषिणौ

English

By the curse of that chief of sages he entered long darkness; he was the sage named Dirghatamas by name of old.

अध्याय 12

श्लोक 328.49

वेदान अवाप्य चतुरः साङ्गॊपाङ्गान सनातनान परयॊजयाम आस तदा नाम गुह्यम इदं मम

vedāna avāpya caturaḥ sāṅgòpāṅgāna sanātanāna parayòjayāma āsa tadā nāma guhyama idaṃ mama

हिन्दी अर्थ

ततः सुतं बलेजिंत्वा बाणं बाहुसहस्रिणम् य: कालयवन: ख्यातो गर्गतेजोडभिसंवृत:

English

Having obtained the four eternal Vedas with their limbs and subsidiary limbs, he then employed this secret name of mine.

अध्याय 12

श्लोक 328.50

आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः स चक्षुष्मान समभवद गौतमश चाभवत पुनः

ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ sa cakṣuṣmāna samabhavada gautamaśa cābhavata punaḥ

हिन्दी अर्थ

मम बुद्धिपरिस्पन्दाद् वधस्तस्य भविष्यति समागतेषु बलिषु पृथिव्यां सर्वराजसु

English

By rule in sequence, saying "Keshava" again and again, he became sighted and became Gautama again.

अध्याय 12

श्लोक 328.51

एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन देवानाम अथ सर्वेषाम ऋषीणां च महात्मनाम

evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna devānāma atha sarveṣāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

शिशुपालका वध कर डालूँगा

English

Thus, Arjuna, my name Keshava is a boon-giver to all the gods and great-souled sages.

अध्याय 12

श्लोक 328.52

अग्निः सॊमेन संयुक्त एकयॊनिमुखं कृतम अग्नीषॊमात्मकं तस्माज जगत कृत्स्नं चराचरम

agniḥ sòmena saṃyukta ekayònimukhaṃ kṛtama agnīṣòmātmakaṃ tasmāja jagata kṛtsnaṃ carācarama

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरं स्थापयिष्ये स्वराज्ये भ्रातृभि: सह कर्माण्यपरिमेयाणि चतुर्मूर्तिधरो हुहम्

English

Agni joined with Soma has been made one womb and mouth; therefore the whole universe, moving and unmoving, is of the nature of Agni and Soma.

अध्याय 12

श्लोक 328.53

अपि हि पुराणे भवत्य एकयॊन्य आत्मकाव अग्नीषॊमौ देवाश चाग्निमुखा इति एकयॊनित्वाच च परस्परं महयन्तॊ लॊकान धारयत इति

api hi purāṇe bhavatya ekayònya ātmakāva agnīṣòmau devāśa cāgnimukhā iti ekayònitvāca ca parasparaṃ mahayantò lòkāna dhārayata iti

हिन्दी अर्थ

हंस: कूर्मश्न मत्स्यश्न प्रादुर्भावा द्विजोत्तम

English

It is also in the Purana: "Agni and Soma are of one womb and one nature, and the gods have Agni as their mouth"; and by being of one womb, honouring each other, they support the worlds.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।