Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 133/172 · श्लोक 290.1–290.97

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 290.1

[य] सम्यक तवयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः यॊगमार्गॊ यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा

[ya] samyaka tavayāyaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ yògamārgò yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वमिति नन्दिनम् त॑ं यज्ञं स महातेजा भीमैरनुचरैस्तदा

English

"Bharadwaja said, 'Tell me, O best of Brahmanas, how the puissant Brahman residing within Mem, created these diverse kinds of objects.'

अध्याय 12

श्लोक 290.2

सांख्ये तवेदानीं कार्त्स्न्येन विधिं परब्रूहि पृच्छते तरिषु लॊकेषु यज जञानं सर्वं तद वितिदं हि ते

sāṃkhye tavedānīṃ kārtsnyena vidhiṃ parabrūhi pṛcchate tariṣu lòkeṣu yaja jañānaṃ sarvaṃ tada vitidaṃ hi te

हिन्दी अर्थ

लभेत कामान् स यथामनीषितान् त्रयशीत्यधिकद्धिशततमोध्याय:

English

[Yudhishthira said:] "Now tell me the rule of Sankhya in full, as I ask; for you know all knowledge in the three worlds."

अध्याय 12

श्लोक 290.3

[भी] शृणु मे तवम इदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम विहितं यतिभिर बुद्धैः कपिलादिभिर ईश्वरैः

[bhī] śṛṇu me tavama idaṃ śuddhaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanāma vihitaṃ yatibhira buddhaiḥ kapilādibhira īśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

नूघातकसमं पापं शश्चवत् प्राप्नोति मानव:

English

[Bhishma said:] "Hear from me this pure doctrine of the Sankhyas who know the self, ordained by awakened ascetics and lords such as Kapila,

अध्याय 12

श्लोक 290.4

यस्मिन न विभ्रमाः के चिद दृश्यन्ते मनुजर्षभ गुणाश च यस्मिन बहवॊ दॊषहानिश च केवला

yasmina na vibhramāḥ ke cida dṛśyante manujarṣabha guṇāśa ca yasmina bahavò dòṣahāniśa ca kevalā

हिन्दी अर्थ

देवस्यानुमतं मत्वा प्रणम्य शिरसा तत: वीरभद्र इति ख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जक:

English

in which, bull among men, no confusions are seen, and many virtues, and only the removal of faults.

अध्याय 12

श्लोक 290.5

जञानेन परिसंख्याय सदॊषान विषयान नृप मानुषान दुर्जयान कृत्स्नान पैशाचान विषयांस तथा

jañānena parisaṃkhyāya sadòṣāna viṣayāna nṛpa mānuṣāna durjayāna kṛtsnāna paiśācāna viṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

चकार भैरवं नादं सर्वभूतभयंकरम्

English

Having reckoned by knowledge the objects with their faults, king, human ones, hard to conquer, all, and the objects of the pishachas,

अध्याय 12

श्लोक 290.6

राक्षसान विषयाञ जञात्वा यक्षाणां विषयांस तथा विषयान औरगाञ जञात्वा गान्धर्वविषयांस तथा

rākṣasāna viṣayāña jañātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃsa tathā viṣayāna auragāña jañātvā gāndharvaviṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

तन्न मिथ्या भवेन्मह्ूं वरमेतमहं वृणे धर्माध्यक्षो विरूपाक्षसर्त्रयक्षो देव: प्रजापति:

English

having known the objects of rakshasas and of yakshas, the objects of serpents and of gandharvas,

अध्याय 12

श्लोक 290.7

पितॄणां विषयाञ जञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप सुपर्णविषयाञ जञात्वा मरुतां विषयांस तथा

pitṝṇāṃ viṣayāña jañātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa suparṇaviṣayāña jañātvā marutāṃ viṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

सूर्याय सूर्यमालाय सूर्यध्वजपताकिने

English

having known the objects of ancestors, of those who move among animals, king, the objects of Suparna and of the Maruts,

अध्याय 12

श्लोक 290.8

राजर्षिविषयाञ जञात्वा बरह्मर्षिविषयांस तथा आसुरान विषयाञ जञात्वा वैश्वदेवांस तथैव च

rājarṣiviṣayāña jañātvā barahmarṣiviṣayāṃsa tathā āsurāna viṣayāña jañātvā vaiśvadevāṃsa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

नम: शमशभमे नित्यं गिरिवृक्षालयाय च नमो यज्ञाय यजिने हुताय प्रहुताय च

English

having known the objects of royal sages and of Brahmarshis, the objects of the asuras and of the Vishvedevas,

अध्याय 12

श्लोक 290.9

देवर्षिविषयाञ जञात्वा यॊगानान अपि चेश्वरान विषयांश च परजेशानां बरह्मणॊ विषयांस तथा

devarṣiviṣayāña jañātvā yògānāna api ceśvarāna viṣayāṃśa ca parajeśānāṃ barahmaṇò viṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

पठ्यसे स्तुतिभिश्चिव वेदोपनिषदां गणै:

English

having known the objects of divine sages and the lords of yogas, the objects of the lords of creatures and of Brahma,

अध्याय 12

श्लोक 290.10

आयुषश च परं कालं लॊके विज्ञाय तत्त्वतः सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर

āyuṣaśa ca paraṃ kālaṃ lòke vijñāya tattvataḥ sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

केचिद् यूपान् समुत्पाट्य बश्रमुर्विकृतानना:

English

"Bhrigu said, 'The great Manasa (in his form of Brahman) created the diverse kinds of objects by fiat of Will. For the protection then of all creatures, he first created water. Water is the life of all creatures, and it is water which aids their growth. If there be no water, all creatures would perish. The whole universe is pervaded by water. Earth, mountains, clouds, and all things which have form, should all be known as transformations of water. They have all been produced by the solidification of that element.'

अध्याय 12

श्लोक 290.11

पराप्ते काले च यद दुःखं पततां विषयैषिणाम तिर्यक च पततां दुःख्म पततां नरके च यत

parāpte kāle ca yada duḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇāma tiryaka ca patatāṃ duḥkhma patatāṃ narake ca yata

हिन्दी अर्थ

यह समस्त लोकोंमें विचरण करेगा समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम्

English

and the sorrow, when the time comes, of those who fall seeking objects, the sorrow of those who fall among animals and of those who fall in hell,

अध्याय 12

श्लोक 290.12

सवर्गस्य च गुणान कृत्स्नान दॊषान सर्वांश च भारत वेदवादे च ये दॊषा गुणा ये चापि वैदिकाः

savargasya ca guṇāna kṛtsnāna dòṣāna sarvāṃśa ca bhārata vedavāde ca ye dòṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ

हिन्दी अर्थ

शान्त्यर्थ सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक अपां तु नीलिकां विद्यान्निर्मोक॑ भुजगेषु च

English

all the virtues of heaven and all faults, Bharata, the faults in Vedic disputation and the Vedic virtues,

अध्याय 12

श्लोक 290.13

जञानयॊगे च ये दॊषा गुणा यॊगे च ये नृप सांख्यज्ञाने च ये दॊषास तथैव च गुणा नृप

jañānayòge ca ye dòṣā guṇā yòge ca ye nṛpa sāṃkhyajñāne ca ye dòṣāsa tathaiva ca guṇā nṛpa

हिन्दी अर्थ

पशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम्

English

the faults in the yoga of knowledge and the virtues in yoga, king, the faults in Sankhya knowledge and likewise its virtues,

अध्याय 12

श्लोक 290.14

सत्त्वं दशगुणं जञात्वा रजॊ नव गुणं तथा तमश चास्त गुणं जञात्वा बुद्धिं सप्त गुणां तथा

sattvaṃ daśaguṇaṃ jañātvā rajò nava guṇaṃ tathā tamaśa cāsta guṇaṃ jañātvā buddhiṃ sapta guṇāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

नेत्ररोग: कोकिलस्य ज्वरः प्रोक्तो महात्मना शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वर:

English

having known sattva as tenfold, rajas as ninefold, tamas as eightfold, and intellect as sevenfold,

अध्याय 12

श्लोक 290.15

सॊ गुणं च नभॊ जञात्वा मनः पञ्च गुणं तथा बुद्धिं चतुर्गुणां जञात्वा तमश च तरिगुणं महत

sò guṇaṃ ca nabhò jañātvā manaḥ pañca guṇaṃ tathā buddhiṃ caturguṇāṃ jañātvā tamaśa ca tariguṇaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष भारत

English

having known space with its quality, the mind as fivefold, intellect as fourfold, and the great tamas as threefold,

अध्याय 12

श्लोक 290.16

दविगुणं च रजॊ जञात्वा सत्त्वम एकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन परलये परेक्षणं तथा

daviguṇaṃ ca rajò jañātvā sattvama ekaguṇaṃ punaḥ mārgaṃ vijñāya tattvena paralaye parekṣaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुण: अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभूतां वर:

English

having known rajas as twofold and sattva again as one, having known the path in truth and the observation at dissolution,

अध्याय 12

श्लोक 290.17

जञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर भाविताः शुभैः पराप्नुवन्ति शुभं मॊक्षं सूक्ष्मा इह नभः परम

jañānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇaira bhāvitāḥ śubhaiḥ parāpnuvanti śubhaṃ mòkṣaṃ sūkṣmā iha nabhaḥ parama

हिन्दी अर्थ

प्रविश्य वज्भ वृत्रं च दारयामास भारत

English

those endowed with knowledge and discernment, formed by auspicious causes, gain auspicious liberation, subtle, here beyond space.

अध्याय 12

श्लोक 290.18

रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घराणं गन्धगुणेन च शब्दे सक्तं तथा शरॊत्रं जिह्वां रसगुणेषु च

rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ gharāṇaṃ gandhaguṇena ca śabde saktaṃ tathā śaròtraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca

हिन्दी अर्थ

जगाम परम॑ स्थान विष्णोरमिततेजस: तस्माच्च निहतो युद्धे विष्णो: स्थानमवाप्तवान्

English

The eye is joined to form, the nose to the quality of smell, the ear attached to sound, the tongue to the qualities of taste,

अध्याय 12

श्लोक 290.19

तनुं सपर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम मॊहं तमसि संसक्तं लॊभम अर्थेषु संश्रितम

tanuṃ saparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritama mòhaṃ tamasi saṃsaktaṃ lòbhama artheṣu saṃśritama

हिन्दी अर्थ

वृत्तान्त विस्सारपूर्वक कह सुनाया। अब तुमसे और क्या कहूँ?

English

the body attached to touch, wind resting in space, delusion clinging to tamas, greed resting on objects,

अध्याय 12

श्लोक 290.20

विष्णुं करान्ते बले शक्रं कॊष्ठे सक्तं तथानलम अप्सु देवीं तथा सक्ताम अपस तेजसि चाश्रिताः

viṣṇuṃ karānte bale śakraṃ kòṣṭhe saktaṃ tathānalama apsu devīṃ tathā saktāma apasa tejasi cāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

विनाशमगमद् ब्रह्मन् हयमेध: प्रजापते:

English

Vishnu in the stride, Shakra in strength, fire clinging in the belly, the goddess in the waters; the waters rest in light.

अध्याय 12

श्लोक 290.21

तेजॊ वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम नभॊ महति संयुक्तं महद बुद्धौ च संश्रितम

tejò vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritama nabhò mahati saṃyuktaṃ mahada buddhau ca saṃśritama

हिन्दी अर्थ

अश्वमेध यज्ञ कैसे नष्ट हो गया? एतद् वेदितुमिच्छेयं तन्मे ब्रूहि यथातथम्

English

Light clings to wind, wind rests in space, space is joined to the great, and the great rests in intellect;

अध्याय 12

श्लोक 290.22

बुद्धिं तमसि संसक्तां तमॊ रजसि चाश्रितम रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि

buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamò rajasi cāśritama rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani

हिन्दी अर्थ

गड़ाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते

English

intellect clings to tamas, tamas rests in rajas, rajas clings to sattva, and sattva clings to the self;

अध्याय 12

श्लोक 290.23

सक्तम आत्मानम ईशे च देवे नारायणे तथा देवं मॊक्षे च संसक्तं मॊक्षं सक्तं तु न कव चित

saktama ātmānama īśe ca deve nārāyaṇe tathā devaṃ mòkṣe ca saṃsaktaṃ mòkṣaṃ saktaṃ tu na kava cita

हिन्दी अर्थ

ऋषिसड्चै: परिवृतं दक्ष धर्मभूतां वरम् सर्वे प्राजजलयो भूत्वा उपतस्थु: प्रजापतिम्

English

the self clings to the lord, the god Narayana; the god clings to liberation, and liberation clings to nothing.

अध्याय 12

श्लोक 290.24

जञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं सॊदशभिर गुणैः सवभावं चेतनां चैव जञात्वा वै देहम आश्रिते

jañātvā sattvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ sòdaśabhira guṇaiḥ savabhāvaṃ cetanāṃ caiva jañātvā vai dehama āśrite

हिन्दी अर्थ

हाहाहूहृश्व गन्धर्वो तुम्बुरुनारिदस्तथा

English

Knowing the body joined with sattva, covered with sixteen qualities, knowing nature and consciousness resting in the body,

अध्याय 12

श्लोक 290.25

मध्यस्थम एकम आत्मानं पापं यस्मिन न विद्यते दवितीयं कर्म विज्ञाय नृपतौ विषयैषिणाम

madhyasthama ekama ātmānaṃ pāpaṃ yasmina na vidyate davitīyaṃ karma vijñāya nṛpatau viṣayaiṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

ऊष्मपा: सोमपाश्चैव धूमपा आज्यपास्तथा एते चान्ये च बहवो भूतग्रामाश्षतुर्विधा:

English

the one self standing in the middle, in whom sin is not found, knowing the second, action, among kings who seek objects,

अध्याय 12

श्लोक 290.26

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च सर्वान आत्मनि संशृतान पराणापानौ समानं च वयानॊदानौ च तत्त्वतः

indriyāṇīndriyārthāśa ca sarvāna ātmani saṃśṛtāna parāṇāpānau samānaṃ ca vayānòdānau ca tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

आहूता मन्त्रिता: सर्वे देवाश्न सह पत्निभि:

English

the senses and the objects of the senses, all dissolved in the self, and prana, apana, samana, vyana and udana in truth,

अध्याय 12

श्लोक 290.27

अवाक्चैवानिलं जञात्वा परवहं चानिलं पुनः सप्त वातांस तथा शेषान सप्तधा विधिवत पुनः

avākcaivānilaṃ jañātvā paravahaṃ cānilaṃ punaḥ sapta vātāṃsa tathā śeṣāna saptadhā vidhivata punaḥ

हिन्दी अर्थ

तान् दृष्टवा मत्युना5विष्टो दधीचिर्वाक्यमब्रवीत् वधबन्धं प्रपन्ना वै कि नु कालस्य पर्यय:

English

knowing the downward wind and the flowing wind, and the seven winds and the rest, sevenfold by rule again,

अध्याय 12

श्लोक 290.28

परजापतीन ऋषींश चैव मार्गांश च सुबहून वरान सप्तर्षींश च बहूञ जञात्वा राजर्षींश च परंतप

parajāpatīna ṛṣīṃśa caiva mārgāṃśa ca subahūna varāna saptarṣīṃśa ca bahūña jañātvā rājarṣīṃśa ca paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

स पश्यति महादेवं देवीं च वरदां शुभाम्

English

the Prajapatis and sages and the many excellent paths, scourge of foes, knowing the many seven sages and royal sages,

अध्याय 12

श्लोक 290.29

सुरर्षीन महतश चान्यान महर्षीन सूर्यसंनिभान ऐश्वर्याच चयाविताञ जञात्वा कालेन महता नृप

surarṣīna mahataśa cānyāna maharṣīna sūryasaṃnibhāna aiśvaryāca cayāvitāña jañātvā kālena mahatā nṛpa

हिन्दी अर्थ

संतोष॑ं परम॑ लेभे इति निश्चित्य योगवित् तस्माद् देशादपक्रम्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्

English

the divine sages and other great sages like the sun, knowing them fallen from lordship after a great time, king,

अध्याय 12

श्लोक 290.30

महतां भूतसंघानां शरुत्वा नाशं च पार्थिव गतिं चाप्य अशुभां जञात्वा नृपते पापकर्मणाम

mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śarutvā nāśaṃ ca pārthiva gatiṃ cāpya aśubhāṃ jañātvā nṛpate pāpakarmaṇāma

हिन्दी अर्थ

देवतानामृषीणां च मध्ये सत्यं ब्रवीम्पहम् तथा ऋषियोंके बीचमें मैं सच्ची बात कह रहा हूँ

English

hearing of the destruction of great hosts of beings, lord of the earth, and knowing the inauspicious goal of sinful doers, king,

अध्याय 12

श्लोक 290.31

वैतरण्यां च यद दुःखं पतितानां यमक्षये यॊनीषु च विचित्रासु संसारान अशुभांस तथा

vaitaraṇyāṃ ca yada duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye yònīṣu ca vicitrāsu saṃsārāna aśubhāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

अध्वरे ह्ााग्रभोक्तारं सर्वेषां पश्यत प्रभुम

English

and the sorrow of those fallen in the Vaitarani in Yama's abode, and the inauspicious wanderings in varied wombs,

अध्याय 12

श्लोक 290.32

जथरे चाशुभे वासं शॊनितॊदक भाजने शलेष्म मूत्र पुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते

jathare cāśubhe vāsaṃ śònitòdaka bhājane śaleṣma mūtra purīṣe ca tīvragandhasamanvite

हिन्दी अर्थ

एकादशस्थानगता नाहं वेझि महेश्वरम् किसी महेश्वरको मैं नहीं जानता

English

dwelling in the inauspicious womb, a vessel of blood and water, with phlegm, urine and excrement and a strong stench,

अध्याय 12

श्लोक 290.33

शुक्रशॊनित संघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे सिरा शतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽशुचौ

śukraśònita saṃghāte majjāsnāyuparigrahe sirā śatasamākīrṇe navadvāre pure 'śucau

हिन्दी अर्थ

तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोडयं न भविष्यति

English

in an aggregate of semen and blood, grasped by marrow and sinew, in an impure city of nine gates, crowded with hundreds of veins,

अध्याय 12

श्लोक 290.34

विज्ञायाहितम आत्मानं यॊगांश च विविधान नृप तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम

vijñāyāhitama ātmānaṃ yògāṃśa ca vividhāna nṛpa tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanāma

हिन्दी अर्थ

यह विशाल यज्ञ निश्चय ही नष्ट हो जायगा शंकरको यज्ञका आधा अथवा तिहाई भाग अवश्य प्राप्त हो?”

English

knowing the self as harmed, and the manifold yogas, king, and the lovely enclosure of tamasic creatures,

अध्याय 12

श्लोक 290.35

सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ गर्हितं महताम अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम

sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha garhitaṃ mahatāma arthe sāṃkhyānāṃ viditātmanāma

हिन्दी अर्थ

लोकास्त्रय: सर्वत एव मूढा:

English

and the despised state of the sattvic creatures, Bharata, blamed for the sake of the great, and the Sankhyas who know the self,

अध्याय 12

श्लोक 290.36

उपप्लवांस तथा घॊराञ शशिनस तेजसस तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम

upaplavāṃsa tathā ghòrāña śaśinasa tejasasa tathā tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayama

हिन्दी अर्थ

ममाध्वर्यव: कल्पयन्ते च भागम् स्तौति गर्वायते चापि स्वमात्मानं न संशय:

English

the dreadful disasters of the moon and the sun, seeing the fall of stars and the turning of constellations,

अध्याय 12

श्लोक 290.37

दवन्द्वानां विप्रयॊगं च विज्ञाय कृपणं नृप अन्यॊन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम अपि चाशुभम

davandvānāṃ viprayògaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpa anyònyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāma api cāśubhama

हिन्दी अर्थ

य॑ं स्रक्ष्यामि वरारोहे यागार्थे वरवर्णिनि

English

knowing the wretched separation of pairs, king, and seeing the mutual devouring of beings, and their inauspiciousness,

अध्याय 12

श्लोक 290.38

बाल्ये मॊहं च विज्ञाय कषयं देहस्य चाशुभम रागे मॊहे च संप्राप्ते कव चित सत्त्वं समाश्रितम

bālye mòhaṃ ca vijñāya kaṣayaṃ dehasya cāśubhama rāge mòhe ca saṃprāpte kava cita sattvaṃ samāśritama

हिन्दी अर्थ

लिये मैं जिस वीर पुरुषकी सृष्टि कर रहा हूँ” उसपर दृष्टिपात करो सो5सृजद् भगवान् वक्‍त्राद् भूतं॑ घोरं प्रहर्षणम्

English

knowing delusion in childhood and the inauspicious decay of the body, with sattva resting somewhere when passion and delusion arrive,

अध्याय 12

श्लोक 290.39

सहस्रेषु नरः कश चिन मॊक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मॊक्षस्य विज्ञाय शरुतिपूर्वकम

sahasreṣu naraḥ kaśa cina mòkṣabuddhiṃ samāśritaḥ durlabhatvaṃ ca mòkṣasya vijñāya śarutipūrvakama

हिन्दी अर्थ

ततो वक्‍त्राद् विमुक्तेन सिंहेनेकेन लीलया

English

among thousands some man resorts to the thought of liberation, knowing, from hearing first, the rarity of liberation,

अध्याय 12

श्लोक 290.40

बहुमानम अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः

bahumānama alabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रतुल्या गणा रौद्रा रुद्रवीर्यपराक्रमा:

English

great regard for what is not gained, then indifference to what is gained, and again knowing, king, the wickedness of objects,

अध्याय 12

श्लोक 290.41

गतासूनां च कौन्तेय देहान दृष्ट्वा तथाशुभान वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत

gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāna dṛṣṭvā tathāśubhāna vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata

हिन्दी अर्थ

भीमरूपा महाकाया: शतशो5थ सहस्रश: तेजीके साथ टूट पड़े

English

and seeing the inauspicious bodies of the lifeless, Kaunteya, and knowing the sorrow of dwelling in families, Bharata,

अध्याय 12

श्लोक 290.42

बरह्मघ्नानां गतिं जञात्वा पतितानां सुदारुणाम सुरा पाने च सक्तानां बराह्मणानां दुरात्मनाम गुरु दारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम

barahmaghnānāṃ gatiṃ jañātvā patitānāṃ sudāruṇāma surā pāne ca saktānāṃ barāhmaṇānāṃ durātmanāma guru dāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhāma

हिन्दी अर्थ

मास्ताश्रैव घूर्णन्ते चुक्षुभे वरुणालय:

English

knowing the dreadful goal of the killers of brahmanas, of the fallen, of the evil-souled brahmanas addicted to drink, and the bad goal of those attached to the teacher's wife,

अध्याय 12

श्लोक 290.43

जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग युधिष्ठिर सदेवकेषु लॊकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः

jananīṣu ca vartante ye na samyaga yudhiṣṭhira sadevakeṣu lòkeṣu ye na vartanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न चन्द्रमा: एवं तु तिमिरीभूते निर्दहन्त्यपमानिता:

English

those, Yudhishthira, who do not behave rightly toward their mothers, and men who do not live properly in worlds with gods,

अध्याय 12

श्लोक 290.44

तेन जञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभ कर्मणाम तिर्यग्यॊनिगतानां च विज्ञाय गतयः पृथक

tena jañānena vijñāya gatiṃ cāśubha karmaṇāma tiryagyònigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthaka

हिन्दी अर्थ

रुद्रगण यज्ञकी सामग्रीको कुचलने और रौंदने लगे

English

knowing by that knowledge the goal of the doers of evil, and knowing separately the courses of those born in animal wombs,

अध्याय 12

श्लोक 290.45

वेदवादांस तथा चित्रान ऋतूनां पर्ययांस तथा कषयं संवत्सराणां च मासानां परक्षयं तथा

vedavādāṃsa tathā citrāna ṛtūnāṃ paryayāṃsa tathā kaṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ parakṣayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

चूर्ण्यन्ते यज्ञपात्राणि दिव्यान्याभरणानि च लोग यज्ञके उपयोगमें आनेवाले पात्रों तथा दिव्य आभूषणोंको चूर-चूर कर रहे थे

English

the varied Vedic discussions, the turning of seasons, the waning of years, the waning of months,

अध्याय 12

श्लोक 290.46

पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम कषयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा परत्यक्षतस तथा

pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayama kaṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā paratyakṣatasa tathā

हिन्दी अर्थ

दिव्यान्नपानभक्ष्याणां राशय: पर्वतोपमा:

English

seeing the waning of fortnights, the waning of days, and seeing directly the waning and waxing of the moon,

अध्याय 12

श्लोक 290.47

वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां कषयं तेषां तथा पुनः कषयं धनानां च तथा पुनर वृद्धिं तथैव च

vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kaṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ kaṣayaṃ dhanānāṃ ca tathā punara vṛddhiṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

दघिमण्डोदका दिव्या: खण्डशर्करवालुका: उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च

English

seeing the rise of oceans and their fall again, the loss of wealth and its growth again,

अध्याय 12

श्लोक 290.48

समॊगानां कषयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः कषयं च दृष्ट्वा शैलानां कषयं च सरितां तथा

samògānāṃ kaṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ kaṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kaṣayaṃ ca saritāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

भुज्जते विविधैर्वक्त्रैविलुम्पन्त्याक्षिपन्ति च

English

seeing the decline of enjoyments and especially of the ages, seeing the decline of mountains and rivers,

अध्याय 12

श्लोक 290.49

वर्णानां च कषयं दृष्ट्वा कषयान्तं च पुनः पुनः जरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह

varṇānāṃ ca kaṣayaṃ dṛṣṭvā kaṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ jarāmṛtyuṃ tathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha

हिन्दी अर्थ

क्षोभयन् सुरसैन्यानि भीषयन्त: समन्तत:ः रुद्रक्रोधात् प्रयत्नेन सर्वदेवै: सुरक्षितम्

English

seeing the decay of classes and the end of decay again and again, seeing old age, death and birth, and sorrows,

अध्याय 12

श्लोक 290.50

देहदॊषांस तथा जञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः देव विक्लवतां चैव सम्यग विज्ञाय भारत

dehadòṣāṃsa tathā jañātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ deva viklavatāṃ caiva samyaga vijñāya bhārata

हिन्दी अर्थ

ततो ब्रह्मादयो देवा दक्षश्नैव प्रजापति: द्रष्ट॑ वा नैव विप्रेन्द्रा नैव कौतूहलेन वा

English

knowing the faults of the body and, in truth, their sorrow, and rightly knowing the helplessness of the gods, Bharata,

अध्याय 12

श्लोक 290.51

आत्मदॊषांश च विज्ञाय सर्वान आत्मनि संश्रितान सवदेहाद उत्थितान गन्धांस तथा विज्ञाय चाशुभम

ātmadòṣāṃśa ca vijñāya sarvāna ātmani saṃśritāna savadehāda utthitāna gandhāṃsa tathā vijñāya cāśubhama

हिन्दी अर्थ

वीरभद्र इति ख्यातों रुद्रकोपाद् विनि:सृत:

English

knowing the faults of the self, all resting in the self, and knowing the bad smells arisen from one's own body,

अध्याय 12

श्लोक 290.52

[य] कान सवगात्रॊद्भवान दॊषान पश्यस्य अमितविक्रम एतन मे संशयं कृत्स्नं वक्तुम अर्हसि तत्त्वतः

[ya] kāna savagātròdbhavāna dòṣāna paśyasya amitavikrama etana me saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktuma arhasi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेषितो देवदेवेन यज्ञान्तिकमिहागतौ वरं क्रोधो5पि देवस्य वरदानं न चान्यत:

English

[Yudhishthira said:] "What faults born of your own body do you see, of immeasurable valour? You should tell me all this doubt truly."

अध्याय 12

श्लोक 290.53

[भी] पञ्च दॊषान परभॊ देहे परवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणु तान अरिसूदन

[bhī] pañca dòṣāna parabhò dehe paravadanti manīṣiṇaḥ mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tāna arisūdana

हिन्दी अर्थ

तोषयामास स्तोत्रेण प्रणिपत्य महेश्वरम्

English

[Bhishma said:] "Lord, the wise, the Kapila Sankhyas who know the way, speak of five faults in the body; hear them, scourge of foes.

अध्याय 12

श्लोक 290.54

कामक्रॊधौ भयं निद्रा पञ्चमः शवास उच्यते एते दॊषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम

kāmakròdhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śavāsa ucyate ete dòṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehināma

हिन्दी अर्थ

करके निम्नांकित स्तोत्रके द्वारा उनकी स्तुति की-- महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगत: पतिम्

English

Desire, anger, fear, sleep, and breath as fifth: these faults are seen in bodies of all embodied beings.

अध्याय 12

श्लोक 290.55

छिन्दन्ति कषमया करॊधं कामं संकल्पवर्जनात सत्त्वसंशीलनान निद्राम अप्रमादाद भयं तथा छिन्दन्ति पञ्चमं शवासं लघ्व आहारतया नृप

chindanti kaṣamayā karòdhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāta sattvasaṃśīlanāna nidrāma apramādāda bhayaṃ tathā chindanti pañcamaṃ śavāsaṃ laghva āhāratayā nṛpa

हिन्दी अर्थ

आराध्यदेव हैं, उन महादेवजीकी आज मैं शरण लेता हूँ”

English

They cut anger by forbearance, desire by giving up intentions, sleep by cultivating goodness, fear by heedfulness, and the fifth, breath, by light diet, king.

अध्याय 12

श्लोक 290.56

गुणान गुणशतैर जञात्वा दॊषान दॊषशतैर अपि हेतून हेतुशतैश चित्रैश चित्रान विज्ञाय तत्त्वतः

guṇāna guṇaśataira jañātvā dòṣāna dòṣaśataira api hetūna hetuśataiśa citraiśa citrāna vijñāya tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

विचार्य सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिरमित्रजित् बिश्रत्सूर्यसहस्रस्थ तेज: संवर्तकोपम:

English

Knowing virtues by hundreds of virtues, faults by hundreds of faults, causes by hundreds of varied causes, knowing the varied in truth,

अध्याय 12

श्लोक 290.57

अपां फेनॊपमं लॊकं विष्णॊर माया शतैर वृतम चित्तभित्ति परतीकाशं नल सारम अनर्थकम

apāṃ phenòpamaṃ lòkaṃ viṣṇòra māyā śataira vṛtama cittabhitti paratīkāśaṃ nala sārama anarthakama

हिन्दी अर्थ

श्राविते च मखाध्याये देवानां गुरुणा तत:

English

the world like foam of water, covered with hundreds of Vishnu's illusions, like a painted wall of the mind, a reed without essence, useless,

अध्याय 12

श्लोक 290.58

तमः शवभ्र निभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुद संनिभम नाश परायं सुखाद धीनं नाशॊत्तरम अभावगम रजस तमसि संमग्नं पङ्के दविपम इवावशम

tamaḥ śavabhra nibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbuda saṃnibhama nāśa parāyaṃ sukhāda dhīnaṃ nāśòttarama abhāvagama rajasa tamasi saṃmagnaṃ paṅke davipama ivāvaśama

हिन्दी अर्थ

भीतशड्कितवित्रस्त: सबाष्पवदनेक्षण: यदि वाहमनुग्राह्मो यदि वा वरदो मम

English

seeing darkness like a pit, like a bubble in the rain, mostly of destruction, devoid of pleasure, ending in non-being; rajas sunk in tamas like an elephant helpless in mud;

अध्याय 12

श्लोक 290.59

सांख्या राजन महाप्राज्ञास तयक्त्वा देहं परजा कृतम जञानज्ञेयेन सांख्येन वयापिना महता नृप

sāṃkhyā rājana mahāprājñāsa tayaktvā dehaṃ parajā kṛtama jañānajñeyena sāṃkhyena vayāpinā mahatā nṛpa

हिन्दी अर्थ

चूर्णीकृतापविद्धं च यज्ञसम्भारमीदृशम्

English

the Sankhyas, king, greatly wise, give up the body made by the subjects, by Sankhya which is to be known by knowledge, pervading and great, king,

अध्याय 12

श्लोक 290.60

राजसान अशुभान गन्धांस तामसांश च तथाविधान पुण्यांश च सात्त्विकान गन्धान सपर्शजान देहसंश्रितान छित्त्वाशु जञानशस्त्रेण तपॊ दन्देन भारत

rājasāna aśubhāna gandhāṃsa tāmasāṃśa ca tathāvidhāna puṇyāṃśa ca sāttvikāna gandhāna saparśajāna dehasaṃśritāna chittvāśu jañānaśastreṇa tapò dandena bhārata

हिन्दी अर्थ

हरने “तथास्तु” कहकर दक्षको मनोवांछित वर दे दिया

English

cutting quickly with the sword of knowledge, with the rod of austerity, Bharata, the bad smells of rajas, and those of tamas, and the holy smells of sattva, born of touch and resting in the body.

अध्याय 12

श्लोक 290.61

ततॊ दुःखॊदकं घॊरं चिन्ताशॊकमहाह्रदम वयाधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहॊरगम

tatò duḥkhòdakaṃ ghòraṃ cintāśòkamahāhradama vayādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahòragama

हिन्दी अर्थ

नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुतवान् वृषभध्वजम् हजार आठ नामोंद्वारा उन भगवान् वृषभध्वजका स्तवन किया

English

Then the dreadful waters of sorrow, the great lake of worry and grief, with disease and death as great crocodiles, the great serpent of great fear,

अध्याय 12

श्लोक 290.62

तमः कूर्मं रजॊ मीनं परज्ञया संतरन्त्य उत सनेहपङ्कं जरा दुर्गं सपर्शद्वीपम अरिंदम

tamaḥ kūrmaṃ rajò mīnaṃ parajñayā saṃtarantya uta sanehapaṅkaṃ jarā durgaṃ saparśadvīpama ariṃdama

हिन्दी अर्थ

वक्तुम्हसि मे तात श्रीतुं श्रद्धा ममानघ

English

with tamas as tortoise and rajas as fish, they cross by wisdom; with the mud of affection and old age as stronghold, and touch as islands, scourge of foes,

अध्याय 12

श्लोक 290.63

कर्मागाधं सत्यतीरं सथितव्रतम इदं नृप हिंसा शीघ्रमहावेगं नाना रसमहाकरम

karmāgādhaṃ satyatīraṃ sathitavratama idaṃ nṛpa hiṃsā śīghramahāvegaṃ nānā rasamahākarama

हिन्दी अर्थ

गूढव्रतस्य गुह्मानि प्रकाशानि च भारत महादेवजीके कुछ नाम गोपनीय हैं और कुछ प्रकाशित हैं। तुम उन सबको सुनो

English

with action as its depth, truth its shore, steadfast vow, this one, king; violence its swift great current, and the great mine of manifold tastes,

अध्याय 12

श्लोक 290.64

नाना परीतिमहारत्नं दुःखज्वर समीरणम शॊकतृष्णा महावर्तं तीस्क्न वयाधिमहागजम

nānā parītimahāratnaṃ duḥkhajvara samīraṇama śòkatṛṣṇā mahāvartaṃ tīskna vayādhimahāgajama

हिन्दी अर्थ

देवेन्द्रबलविष्टम्भ देवदानवपूजित

English

with various delights as great jewels, with sorrow and fever as winds, grief and craving as great whirlpools, sharp disease as great elephants,

अध्याय 12

श्लोक 290.65

अस्थि संघातसंघातं शलेष्म फेनम अरिंदम दानम उक्ताकरं भीमं शॊनित हरद विद्रुतम

asthi saṃghātasaṃghātaṃ śaleṣma phenama ariṃdama dānama uktākaraṃ bhīmaṃ śònita harada vidrutama

हिन्दी अर्थ

शंकुकर्ण महाकर्ण कुम्भकर्णारणवालय ब्रह्माणं त्वा शतक्रतुमूर्ध्य खमिव मेनिरे

English

the collection of aggregates of bones, with phlegm as foam, scourge of foes, giving as the pearl mine, terrible, with the lake of blood flowing,

अध्याय 12

श्लोक 290.66

हसितॊत्क्रुष्ट निर्घॊषं नाना जञानसुदुस्तरम रॊदनाश्रु मलक्षारं सङ्गत्यागपरायनम

hasitòtkruṣṭa nirghòṣaṃ nānā jañānasudustarama ròdanāśru malakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyanama

हिन्दी अर्थ

सर्वा वै देवता हास्मिन् गावो गोष्ठ इवासते

English

with a roar of laughter and shouting, hard to cross by manifold knowledge, with the dirt and alkali of weeping and tears, with renunciation of attachment as its refuge,

अध्याय 12

श्लोक 290.67

पुनर आ जन्म लॊकौघं पुत्र बान्धवपत्तनम अहिंसा सत्यमर्यादं पराण तयागमहॊर्मिणम

punara ā janma lòkaughaṃ putra bāndhavapattanama ahiṃsā satyamaryādaṃ parāṇa tayāgamahòrmiṇama

हिन्दी अर्थ

आदित्यमथ वै विष्णु ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् उत्पत्ति और प्रलयके स्थान भी आप ही हैं

English

the flood of the world of rebirth, the city of sons and kinsmen, with non-violence and truth as limits, with the great waves of giving up life,

अध्याय 12

श्लोक 290.68

वेदान्तगमन दवीपं सर्वभूतदयॊदधिम मॊक्षदुष्प्राप विषयं वदवा मुखसागरम

vedāntagamana davīpaṃ sarvabhūtadayòdadhima mòkṣaduṣprāpa viṣayaṃ vadavā mukhasāgarama

हिन्दी अर्थ

त्र्यम्बकाय नत्रिनेत्राय त्रिपुरघ्नाय वै नम:

English

with the Vedanta as its island and compassion for all beings as its sea, an ocean with the mouth of the undersea fire, whose object is hard to reach by liberation,

अध्याय 12

श्लोक 290.69

तरन्ति मुनयः सिद्धा जञानयॊगेन भारत तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः

taranti munayaḥ siddhā jañānayògena bhārata tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डिने समकर्णाय दण्डिमुण्डाय वै नम: विलोहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नम:

English

the sages and perfected ones cross it by the yoga of knowledge, Bharata, and having crossed the hard-to-cross birth they enter the stainless sky.

अध्याय 12

श्लोक 290.70

ततस तान सुकृतीन सांख्यान सूर्यॊ वहति रश्मिभिः पद्मतन्तुवद आविश्य परवहन विषयान नृप

tatasa tāna sukṛtīna sāṃkhyāna sūryò vahati raśmibhiḥ padmatantuvada āviśya paravahana viṣayāna nṛpa

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकृतचूडाय हिरण्यपतये नम: सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतान्तरात्मने

English

Then the sun carries those virtuous Sankhyas with his rays, entering them like lotus-fibres, carrying them across objects, king.

अध्याय 12

श्लोक 290.71

तत्र तान परवहॊ वायुः परतिगृह्णाति भारत वीतरागान यतीन सिद्धान वीर्ययुक्तांस तपॊधनान

tatra tāna paravahò vāyuḥ paratigṛhṇāti bhārata vītarāgāna yatīna siddhāna vīryayuktāṃsa tapòdhanāna

हिन्दी अर्थ

अन्तरात्मा हैं। आपको बारंबार नमस्कार है

English

There the Pravaha wind receives them, Bharata: the detached ascetics, the perfected, the strong, rich in austerity.

अध्याय 12

श्लोक 290.72

सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश च भारत सप्तानां मरुतां शरेष्ठॊ लॊकान गच्छति यः शुभान स तान वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम

sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśa ca bhārata saptānāṃ marutāṃ śareṣṭhò lòkāna gacchati yaḥ śubhāna sa tāna vahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

स्थिताय धावमानाय मुण्डाय जटिलाय च और जटाधारी तपस्वी भी आपके ही स्वरूप हैं। आपको नमस्कार है

English

Subtle, cool, fragrant and pleasant to touch, Bharata, the best of the seven winds goes to the holy worlds; he carries them, Kaunteya, to the supreme goal beyond space.

अध्याय 12

श्लोक 290.73

नभॊ वहति लॊकेश रजसः परमां गतिम रजॊ वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम

nabhò vahati lòkeśa rajasaḥ paramāṃ gatima rajò vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

नाद्योपहारलुब्धाय गतिवादित्रशालिने

English

Space carries, lord of the world, to the highest goal of rajas; rajas carries, king of kings, to the highest goal of sattva.

अध्याय 12

श्लोक 290.74

सत्त्वं वहति शुद्धात्मन परं नारायणं परभुम परभुर वहति शुद्धात्मा परमात्मानम आत्मना

sattvaṃ vahati śuddhātmana paraṃ nārāyaṇaṃ parabhuma parabhura vahati śuddhātmā paramātmānama ātmanā

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहकर आप बड़ी शोभा पाते हैं। आपको प्रणाम है उग्राय च नमो नित्यं नमो5स्तु दशबाहवे

English

Sattva carries the pure-souled to the supreme Narayana, the lord; the lord, pure-souled, carries by the self to the Supreme Self.

अध्याय 12

श्लोक 290.75

परमात्मानम आसाद्य तद भूतायतनामलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभॊ परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम

paramātmānama āsādya tada bhūtāyatanāmalāḥ amṛtatvāya kalpante na nivartanti cābhibhò paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

विभीषणाय भीष्माय भीमव्रतधराय च

English

Having reached the Supreme Self, stainless in the seat of beings, they become fit for immortality and do not return, lord; that is the supreme goal, Partha, of the great souls beyond the pairs."

अध्याय 12

श्लोक 290.76

[य] सथानम उत्तमम आसाद्य भगवन्तं सथिरव्रताः आजन्म मरणं वा ते समरन्त्य उप न वानघ

[ya] sathānama uttamama āsādya bhagavantaṃ sathiravratāḥ ājanma maraṇaṃ vā te samarantya upa na vānagha

हिन्दी अर्थ

पक्‍्वाममांसलुब्धाय तुम्बीवीणाप्रियाय च कटंकटाय दण्डाय नम: पचपचाय च

English

[Yudhishthira said:] "Having reached the highest place, the blessed one, the steadfast in vow, do they remember it until birth and death, sinless one, or not?

अध्याय 12

श्लोक 290.77

यद अत्र तथ्यं तन मे तवं यथावद वक्तुम अर्हसि तवदृते मानवं नान्यं परस्तुम अर्हामि कौरव

yada atra tathyaṃ tana me tavaṃ yathāvada vaktuma arhasi tavadṛte mānavaṃ nānyaṃ parastuma arhāmi kaurava

हिन्दी अर्थ

वरमाल्यगन्धवस्त्राय वरातिवरदे नमः:

English

What is true in this, you should tell me as it is; apart from you, Kauravya, I have no other man to ask.

अध्याय 12

श्लोक 290.78

मॊक्षदॊषॊ महान एष पराप्य सिद्धिं गतान ऋषीन यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे

mòkṣadòṣò mahāna eṣa parāpya siddhiṃ gatāna ṛṣīna yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare

हिन्दी अर्थ

नम: शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च रुद्राय क्षुद्रलुब्धाय संविभागप्रियाय च

English

This is a great fault of liberation: if sages who have gone, having attained success, remain in that same knowledge, they are supreme ascetics.

अध्याय 12

श्लोक 290.79

परवृत्ति लक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप मग्नस्य हि परे जञाने किं नु दुःखतरं भवेत

paravṛtti lakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa magnasya hi pare jañāne kiṃ nu duḥkhataraṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

नमश्नण्डिकघण्टाय घण्टायाघण्टघण्टिने

English

I see the dharma marked by activity as supreme, king; for one sunk in the supreme knowledge, what could be sorrier?"

अध्याय 12

श्लोक 290.80

[भी] यथान्यायं तवया तात परश्नः पृष्टः सुसंकटः बुद्धानाम अपि संमॊहः परश्ने ऽसमिन भरतर्षभ अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यग भयेरितम

[bhī] yathānyāyaṃ tavayā tāta paraśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ buddhānāma api saṃmòhaḥ paraśne 'samina bharatarṣabha atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaga bhayeritama

हिन्दी अर्थ

नम: सहस््रशीर्षाय सहस्रचरणाय च

English

[Bhishma said:] "Your question, dear, has been asked with great difficulty, properly; even the awakened are bewildered by this question, bull of the Bharatas. Here too hear the supreme truth, rightly told by fear.

अध्याय 12

श्लोक 290.81

बुद्धिश च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम इन्द्रियाण्य अपि बुध्यन्ते सवदेहं देहिनॊ नृप कारणाय आत्मनस तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस तु सः

buddhiśa ca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanāma indriyāṇya api budhyante savadehaṃ dehinò nṛpa kāraṇāya ātmanasa tāni sūkṣmaḥ paśyati taisa tu saḥ

हिन्दी अर्थ

नमो बालार्कवर्णाय बालरूपधराय च नम: षट्कर्मतुष्टाय त्रिकर्मनिरताय च

English

Where the supreme intellect of the great-souled Kapilas is, the senses too know their own body of the embodied, king; for the sake of the self they are; the subtle one sees by them.

अध्याय 12

श्लोक 290.82

आत्मना विप्रहीनानि काष्ठ कुन्द्य समानि तु विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे

ātmanā viprahīnāni kāṣṭha kundya samāni tu vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave

हिन्दी अर्थ

प्राणभग्नाय दण्डाय स्फोटनाय कृशाय च

English

Deprived of the self, they are like logs and stumps and perish, without doubt, like foam on the great ocean.

अध्याय 12

श्लोक 290.83

इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन सूक्ष्मश चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः

indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana sūkṣmaśa carati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने त्रयम्बकाम्बिकनाथाय व्यक्ताव्यक्त नमोस्तु ते

English

Scourge of enemies, the subtle one of the embodied who sleeps with the senses roams everywhere, like the wind in the sky.

अध्याय 12

श्लोक 290.84

स पश्यति यथान्यायं सपर्शान सपृशति चाभिभॊ बुध्यमानॊ यथापूर्वम अखिलेनेह भारत

sa paśyati yathānyāyaṃ saparśāna sapṛśati cābhibhò budhyamānò yathāpūrvama akhileneha bhārata

हिन्दी अर्थ

महामेघचयप्रख्य महाकाल नमोस्तु ते

English

He sees properly and touches touches, lord, understanding all as before, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 290.85

इन्द्रियाणीह सर्वाणि सवे सवे सथाने यथाविधि अनीशत्वात परलीयन्ते सर्पा हतविषा इव

indriyāṇīha sarvāṇi save save sathāne yathāvidhi anīśatvāta paralīyante sarpā hataviṣā iva

हिन्दी अर्थ

सहसतसूर्यप्रतिम तपोनित्य नमोस्तु ते चन्द्रावर्त युगावर्त मेघावर्त नमोस्तु ते

English

All the senses here, each in its place by rule, dissolve for want of mastery, like serpents with poison struck.

अध्याय 12

श्लोक 290.86

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां सवस्थानेष्व एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश चरत्य आत्मा न संशयः

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ savasthāneṣva eva sarvaśaḥ ākramya gatayaḥ sūkṣmāśa caratya ātmā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नस्रष्टा च पक्ता च पक्‍्वभुक्पवनोडनल:

English

But the self moves subtle everywhere, entering the places of all the senses; there is no doubt.

अध्याय 12

श्लोक 290.87

सत्त्वस्य च गुणान कृत्स्नान रजसश च गुणान पुनः गुणांश च तमसः सर्वान गुणान बुद्धेश च भारत

sattvasya ca guṇāna kṛtsnāna rajasaśa ca guṇāna punaḥ guṇāṃśa ca tamasaḥ sarvāna guṇāna buddheśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

पक्‍्वान्रभोजी, प्राणवायु तथा जठरानलरूप हैं त्वमेव देवदेवेश भूतग्रामश्चतुर्विध:

English

All the qualities of sattva, and again the qualities of rajas, and all the qualities of tamas, and the qualities of intellect, Bharata..."

अध्याय 12

श्लोक 290.88

गुणांश च मनसस तद्वन नभसश च गुणांस तथा गुणान वायॊश च धर्मात्मंस तेजसश च गुणान पुनः

guṇāṃśa ca manasasa tadvana nabhasaśa ca guṇāṃsa tathā guṇāna vāyòśa ca dharmātmaṃsa tejasaśa ca guṇāna punaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वामाहुर्ब्रह्मविदुषो ब्रह्म ब्रह्मविदां वर

English

and the qualities of the mind likewise, and the qualities of space, and the qualities of wind, righteous-souled one, and again the qualities of light,

अध्याय 12

श्लोक 290.89

अपां गुणांस तथा पार्थ पार्थिवांश च गुणान अपि सर्वात्मना गुणैर वयाप्य कषेत्रज्ञः स युधिष्ठिर

apāṃ guṇāṃsa tathā pārtha pārthivāṃśa ca guṇāna api sarvātmanā guṇaira vayāpya kaṣetrajñaḥ sa yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

ऋक्सामानि तथोड्-कारमाहुस्त्वां ब्रह्मवादिन: गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठ सामगा ब्रह्म॒वादिन:

English

the qualities of water, Partha, and the qualities of earth too: the knower of the field, Yudhishthira, pervades them all with qualities by his whole self.

अध्याय 12

श्लोक 290.90

आत्मा च याति कषेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम इन्द्रियाणि च तं विभॊ

ātmā ca yāti kaṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe śiṣyā iva mahātmānama indriyāṇi ca taṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

त्वमेव मेघसंघाश्न विद्युत्स्तनितगर्जित: बिजली, गर्जना और गड़गड़ाहट भी आप ही हैं

English

The self goes to the knower of the field, and so do deeds good and bad, and the senses, lord, like pupils to the great soul.

अध्याय 12

श्लोक 290.91

परकृतिं चाप्य अतिक्रम्य गच्छत्य आत्मानम अव्ययम परं नारायणात्मानं निर्द्वन्द्वं परकृतेः परम

parakṛtiṃ cāpya atikramya gacchatya ātmānama avyayama paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ parakṛteḥ parama

हिन्दी अर्थ

युगं निमेषा: काष्ठास्त्वं नक्षत्राणि ग्रहा: कला:

English

Passing beyond nature too, he goes to the imperishable self, the supreme Narayana-self, beyond the pairs, beyond nature.

अध्याय 12

श्लोक 290.92

विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः परविष्टस तम अनामयम परमात्मानम अगुणं न निवर्तति भारत

vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ paraviṣṭasa tama anāmayama paramātmānama aguṇaṃ na nivartati bhārata

हिन्दी अर्थ

व्याप्रो मृगाणां पततां ताक्ष्योडनन्तश्न॒ भोगिनाम् गरुड़ तथा सर्पोर्में अनन्त आप ही हैं

English

Freed from merit and sin, having entered the free of disease, the Supreme Self without qualities, he does not return, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 290.93

शिष्टं तव अत्र मनस तात इन्द्रियाणि च भारत आगच्छन्ति यथाकालं गुरॊः संदेशकारिणः

śiṣṭaṃ tava atra manasa tāta indriyāṇi ca bhārata āgacchanti yathākālaṃ guròḥ saṃdeśakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यवसायो धृतिलोंभ: कामक्रोधौ जयाजयौ

English

What remains here, dear, is the mind and the senses, which come in due time, obeying the teacher's command.

अध्याय 12

श्लोक 290.94

शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं पराप्तुं गुणार्थिना एवं युक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मॊक्षिणा

śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ parāptuṃ guṇārthinā evaṃ yuktena kaunteya yuktajñānena mòkṣiṇā

हिन्दी अर्थ

छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता त्वं नेता मन्ता पिता मत: गड्जा समुद्रा: सरित: पल्‍्वचलानि सरांसि च

English

In a short time peace can be reached by the seeker of virtue; so, Kaunteya, by one joined, with joined knowledge, seeking liberation.

अध्याय 12

श्लोक 290.95

सांख्या राजन महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम जञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं जञानं न विद्यते

sāṃkhyā rājana mahāprājñā gacchanti paramāṃ gatima jañānenānena kaunteya tulyaṃ jañānaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

कद्रुश्न कपिलश्चैव कपोतो मेचकस्तथा

English

The Sankhyas, king, greatly wise, go to the highest goal; there is no knowledge equal to this knowledge, Kaunteya.

अध्याय 12

श्लोक 290.96

अत्र ते संशयॊ मा भूज जञानं सांख्यं परं मतम अक्षरं धरुवम अव्यक्तं पूर्वं बरह्म सनातनम

atra te saṃśayò mā bhūja jañānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matama akṣaraṃ dharuvama avyaktaṃ pūrvaṃ barahma sanātanama

हिन्दी अर्थ

सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च हुआ है, इसलिये आप सुवर्णनामा हैं तथा आपको श्रेष्ठ वर्ण प्रिय है

English

Let there be no doubt in you here: Sankhya knowledge is held supreme: the imperishable, firm, unmanifest, the first eternal Brahman,

अध्याय 12

श्लोक 290.97

अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम कूतस्थं चैव नित्यं च यद वदन्ति शमात्मकाः

anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛ śāśvatama kūtasthaṃ caiva nityaṃ ca yada vadanti śamātmakāḥ

हिन्दी अर्थ

उपप्लवश्रित्रभानु: स्वर्भानुर्भानुरेव च

English

without beginning, middle or end, beyond the pairs, the doer, eternal, unchanging and constant, which the peaceful speak of,

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।