Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 21/172 · श्लोक 53.1–55.20

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 53.1

[वैषम्पायन] ततः परविश्य भवनं परसुप्तॊ मधुसूदनः याममात्रावशेषायां यामिन्यां परत्यबुध्यत

[vaiṣampāyana] tataḥ paraviśya bhavanaṃ parasuptò madhusūdanaḥ yāmamātrāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ paratyabudhyata

हिन्दी अर्थ

क्षये संकर्षणं प्रोक्ते तमुपास्यमुपास्महे

English

Likhita, of rigid vows. The two brothers had two separate dwellings both of which were beautiful. Situate by the bank of the stream called Vahuda, both of those residences were adorned with trees that were always burthened with flowers and fruits. Once on a time Likhita came to the residence of his brother Sankha. At that time, however, Sankha had gone out of his asylum on no fixed purpose. Arrived at the asylum of his brother, Likhita plucked many ripe fruits. Obtaining them the regenerate Likhita began to eat them without any qualms of conscience. While still employed in the act of eating, Sankha came back to his retreat. Beholding him eating, Sankha addressed his brother, saying, 'Whence have these fruits been obtained and for what reason art thou eating them?' Approaching his elder brother and saluting him, Likhita smilingly replied, saying, 'I have taken them even from this retreat.' Filled with great rage, Sankha said unto him, 'Thou hast committed theft by thyself taking these fruits. Go and approaching the king confess to him what thou hast done. Tell him, O best of kings, I have committed the offence of approaching what was not given to me. Knowing me for a thief and observing the duty of thy order, do thou soon inflict upon me, O ruler of men, the punishment of a thief.' Thus addressed, the highly blessed Likhita of rigid vows, at the command of his brother, proceeded to king Sudyumna. Hearing from his gate-keepers that Likhita had come, king Sudyumna, with his counsellors, advanced (for receiving the sage). Meeting him, the king addressed that foremost of all persons conversant with duties, saying, 'Tell me, O revered one, the reason of thy coming. Regard it as already accomplished.' Thus questioned, that regenerate sage said unto Sudyumna, 'Do thou promise first that thou wilt achieve it. It will then behove thee, after hearing me, to accomplish that promise. O bull among men, I ate some fruits that had not been given me by my elder brother. Do thou, O monarch, punish me for it without delay.' Sudyumna answered, 'If the king be regarded as competent to wield the rod of chastisement, he should be regarded, O bull among Brahmanas, as equally competent to pardon. Purified in respect of thy act, O thou of high vows, consider thyself as pardoned. Tell me now what other wishes thou hast. I shall certainly accomplish those commands of thine!'

अध्याय 12

श्लोक 53.2

स धयानपथम आश्रित्य सर्वज्ञानानि माधवः अवलॊक्य ततः पश्चाद दध्यौ बरह्म सनातनम

sa dhayānapathama āśritya sarvajñānāni mādhavaḥ avalòkya tataḥ paścāda dadhyau barahma sanātanama

हिन्दी अर्थ

हयते च पुनर्द्धाभ्यां तस्मै होमात्मने नम:

English

Taking the path of meditation, Madhava surveyed all knowledge and then meditated on the eternal Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 53.3

ततः शरुतिपुराण जञाः शिक्षिता रक्तकण्ठिनः अस्तुवन विश्वकर्माणं वासुदेवं परजापतिम

tataḥ śarutipurāṇa jañāḥ śikṣitā raktakaṇṭhinaḥ astuvana viśvakarmāṇaṃ vāsudevaṃ parajāpatima

हिन्दी अर्थ

उन्माद: सर्वभूतानां तस्मै कामात्मने नम:

English

Then those who knew the Vedas and Puranas, trained, red-throated, praised Vishvakarman, Vasudeva, the Prajapati.

अध्याय 12

श्लोक 53.4

पठन्ति पाणिस्वनिकास तथा गायन्ति गायनाः शङ्खानक मृदङ्गांश च परवाद्यन्त सहस्रशः

paṭhanti pāṇisvanikāsa tathā gāyanti gāyanāḥ śaṅkhānaka mṛdaṅgāṃśa ca paravādyanta sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

जीव उन्मत्त हो उठते हैं, उस कामके रूपमें प्रकट हुए परमेश्वरको नमस्कार है

English

Reciters struck their hands to mark time and singers sang; conches, anakas and mridangas were played by thousands.

अध्याय 12

श्लोक 53.5

वीणा पणववेणूनां सवनश चाति मनॊरमः परहास इव विस्तीर्णः शुश्रुवे तस्य वेश्मनः

vīṇā paṇavaveṇūnāṃ savanaśa cāti manòramaḥ parahāsa iva vistīrṇaḥ śuśruve tasya veśmanaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रे क्षेत्रज्ममासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नम:

English

The sound of lutes, tabors and flutes, exceedingly lovely, was heard from his house like spreading laughter.

अध्याय 12

श्लोक 53.6

तथा युधिष्ठिरस्यापि राज्ञॊ मङ्गलसंहिताः उच्चेरुर मधुरा वाचॊ गीतवादित्रसंहिताः

tathā yudhiṣṭhirasyāpi rājñò maṅgalasaṃhitāḥ uccerura madhurā vācò gītavāditrasaṃhitāḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्माको प्रणाम है

English

Likewise in King Yudhishthira's house sweet auspicious voices joined to song and music rose.

अध्याय 12

श्लोक 53.7

तत उत्थाय दाशार्हः सनातः पराञ्जलिर अच्युतः जप्त्वा गुह्यं महाबाहुर अग्नीन आश्रित्य तस्थिवान

tata utthāya dāśārhaḥ sanātaḥ parāñjalira acyutaḥ japtvā guhyaṃ mahābāhura agnīna āśritya tasthivāna

हिन्दी अर्थ

प्राहु: सप्तदशं सांख्यास्तस्मै सांख्यात्मने नम:

English

Then Dasharha, Achyuta, mighty-armed, rose, bathed, with joined palms, recited the secret prayer, and stood resorting to the fires.

अध्याय 12

श्लोक 53.8

ततः सहस्रविप्राणां चतुर्वेद विदां तथा गवां सहस्रेणैकैकं वाचयाम आस माधवः

tataḥ sahasraviprāṇāṃ caturveda vidāṃ tathā gavāṃ sahasreṇaikaikaṃ vācayāma āsa mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

जिन्हें सत्रहवाँ तत्त्व (पुरुष) मानते हैं, उन सांख्यरूप परमात्माको नमस्कार है

English

Then Madhava had a thousand Brahmanas who knew the four Vedas pronounce blessings, giving each a thousand cows.

अध्याय 12

श्लोक 53.9

मङ्गलालम्भनं कृत्वा आत्मानम अवलॊक्य च आदर्शे विमले कृष्णस ततः सात्यकिम अब्रवीत

maṅgalālambhanaṃ kṛtvā ātmānama avalòkya ca ādarśe vimale kṛṣṇasa tataḥ sātyakima abravīta

हिन्दी अर्थ

ज्योति: पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नम:

English

Having performed the auspicious touching and looked at himself in a spotless mirror, Krishna then said to Satyaki:

अध्याय 12

श्लोक 53.10

गच्छ शैनेय जानीहि गत्वा राजनिवेशनम अपि सज्जॊ महातेजा भीष्मं दरष्टुं युथिष्ठिरः

gaccha śaineya jānīhi gatvā rājaniveśanama api sajjò mahātejā bhīṣmaṃ daraṣṭuṃ yuthiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

नान्यभक्ता: क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम्

English

"Vyasa continued, 'Thus honoured by the high-souled king, the regenerate sage Likhita, however, did not solicit him for any other favour. Then that ruler of the earth caused the two hands of the high-souled Likhita to be cut off, whereupon the latter, bearing the punishment, went away. Returning to his brother Sankha, Likhita, in great affection, said, 'It behoveth thee now to pardon this wretch that hath been duly punished (for what he did).' Sankha said, I am not angry with thee, nor hast thou injured me, O foremost

अध्याय 12

श्लोक 53.11

ततः कृष्णस्य वचनात सात्यकिस तवरितॊ ययौ उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरम उवाच ह

tataḥ kṛṣṇasya vacanāta sātyakisa tavaritò yayau upagamya ca rājānaṃ yudhiṣṭhirama uvāca ha

हिन्दी अर्थ

यस्मिल्लोका: स्फुरन्तीमे जले शकुनयो यथा

English

of all persons conversant with duties. Thy virtue, however, had suffered a shock. I have rescued thee from that plight. Proceed without delay to the river Vahuda and gratify duly, with oblations of water, the gods, Rishis and the Pitris, and never again set thy heart on sin.' Hearing these words of Sankha, Likhita performed his ablutions in the sacred stream and set about for commencing the water-rite. Upon this, two hands, resembling two lotuses, appeared at the extremities of his stumps. Filled with wonder he came back to his brother and showed him the two hands. Sankha said unto him, All this has been accomplished by me through my penances. Do not be surprised at it. Providence hath been the instrument here.' Likhita answered, 'O thou of great splendour, why didst thou not purify me at first, when, O best of regenerate ones, such was the energy of thy penances?' Sankha, said, 'I should not have acted otherwise. I am not thy chastiser. The ruler (who has punished thee) has been himself purified, as

अध्याय 12

श्लोक 53.12

युक्तॊ रथवरॊ राजन वासुदेवस्य धीमतः समीपम आपगेयस्य परयास्यति जनार्दनः

yuktò rathavarò rājana vāsudevasya dhīmataḥ samīpama āpageyasya parayāsyati janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदु:

English

"The best of chariots of the wise Vasudeva is yoked, O king; Janardana will go to the son of Ganga.

अध्याय 12

श्लोक 53.13

भवत परतीक्षः कृष्णॊ ऽसौ धर्मराज महाद्युते यद अत्रानन्तरं कृत्यं तद भवान कर्तुम अर्हति

bhavata paratīkṣaḥ kṛṣṇò 'sau dharmarāja mahādyute yada atrānantaraṃ kṛtyaṃ tada bhavāna kartuma arhati

हिन्दी अर्थ

प्रयता नित्यमर्चन्ति परमं दुः:खभेषजम्

English

Krishna awaits you, king of dharma, greatly radiant; whatever next is to be done here, you should do it."

अध्याय 12

श्लोक 53.14

[युधिस्ठिर] युज्यतां मे रथवरः फल्गुनाप्रतिम दयुते न सैनिकैश च यातव्यं यास्यामॊ वयम एव हि

[yudhisṭhira] yujyatāṃ me rathavaraḥ phalgunāpratima dayute na sainikaiśa ca yātavyaṃ yāsyāmò vayama eva hi

हिन्दी अर्थ

अप्रेक्ष्यमनभिकज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम्

English

[Yudhishthira said:] "Have my best chariot yoked, Phalguna, incomparably radiant; we shall not go with soldiers; we shall go alone.

अध्याय 12

श्लोक 53.15

न च पीडयितव्यॊ मे भीष्मॊ धर्मभृतां वरः अतः पुरःसराश चापि निवर्तन्तु धनंजय

na ca pīḍayitavyò me bhīṣmò dharmabhṛtāṃ varaḥ ataḥ puraḥsarāśa cāpi nivartantu dhanaṃjaya

हिन्दी अर्थ

वदन्ति जगतोडथध्यक्षमक्षरं परमं पदम्

English

Bhishma, best of the upholders of dharma, is not to be troubled by me; so let the vanguard turn back, Dhananjaya.

अध्याय 12

श्लोक 53.16

अद्य परभृति गाङ्गेयः परं गुह्यं परवक्ष्यति ततॊ नेच्छामि कौन्तेय पृथग्जनसमागमम

adya parabhṛti gāṅgeyaḥ paraṃ guhyaṃ paravakṣyati tatò necchāmi kaunteya pṛthagjanasamāgamama

हिन्दी अर्थ

एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः:

English

From today Gangeya will tell the supreme secret; therefore I do not want the company of ordinary people, son of Kunti."

अध्याय 12

श्लोक 53.17

[वैषम्पायन] तद वाक्यम आकर्ण्य तथा कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः युक्तं रथवरं तस्मा आचचक्षे नरर्षभ

[vaiṣampāyana] tada vākyama ākarṇya tathā kuntīputrò dhanaṃjayaḥ yuktaṃ rathavaraṃ tasmā ācacakṣe nararṣabha

हिन्दी अर्थ

होकर भी बारह रूपोंमें प्रकट हुए हैं, उन सूर्यस्वरूप परमेश्वरको नमस्कार है

English

[Vaishampayana said:] Hearing those words, Dhananjaya son of Kunti told him that the best chariot was yoked, bull among men.

अध्याय 12

श्लोक 53.18

ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा यमौ भीमार्जुनाव अपि भूतानीव समस्तानि ययुः कृष्ण निवेशनम

tatò yudhiṣṭhirò rājā yamau bhīmārjunāva api bhūtānīva samastāni yayuḥ kṛṣṇa niveśanama

हिन्दी अर्थ

य॑ ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नम:

English

Then King Yudhishthira, the twins and Bhima and Arjuna went to Krishna's dwelling like all the elements.

अध्याय 12

श्लोक 53.19

आगच्छत्स्व अथ कृष्णॊ ऽपि पाण्डवेषु महात्मसु शैनेय सहितॊ धीमान रथम एवान्वपद्यत

āgacchatsva atha kṛṣṇò 'pi pāṇḍaveṣu mahātmasu śaineya sahitò dhīmāna rathama evānvapadyata

हिन्दी अर्थ

यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः

English

As the great-souled Pandavas arrived, wise Krishna with Shaineya (Satyaki) also mounted the chariot.

अध्याय 12

श्लोक 53.20

रथस्थाः संविदं कृत्वा सुखां पृष्ट्वा च शर्वरीम मेघघॊषै रथवरैः परययुस ते महारथाः

rathasthāḥ saṃvidaṃ kṛtvā sukhāṃ pṛṣṭvā ca śarvarīma meghaghòṣai rathavaraiḥ parayayusa te mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

किया जाता है, उन होमस्वरूप परमेश्वरको नमस्कार है

English

Seated in their chariots, having agreed and asked about the night's comfort, those great chariot-warriors set out in chariots rumbling like clouds.

अध्याय 12

श्लोक 53.21

मेघपुष्पं बलाहं च सैन्यं सुग्रीवम एव च दारुकश चॊदयाम आस वासुदेवस्य वाजिनः

meghapuṣpaṃ balāhaṃ ca sainyaṃ sugrīvama eva ca dārukaśa còdayāma āsa vāsudevasya vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

रथन्तरं बृहत् साम तस्मै स्तोत्रात्मने नमः

English

Daruka urged Vasudeva's horses Meghapushpa, Balaha, Sainya and Sugriva.

अध्याय 12

श्लोक 53.22

ते हया वासुदेवस्य दारुकेण परचॊदिताः गां खुराग्रैस तथा राजँल लिखन्तः परययुस तदा

te hayā vāsudevasya dārukeṇa paracòditāḥ gāṃ khurāgraisa tathā rāja~la likhantaḥ parayayusa tadā

हिन्दी अर्थ

जिनकी सान्त्वनाभरी वाणी है, उन स्तोत्ररूपी भगवानको प्रणाम है

English

Urged by Daruka, Vasudeva's horses went then, O king, scoring the ground with the tips of their hooves.

अध्याय 12

श्लोक 53.23

ते गरसन्त इवाकाशं वेगवन्तॊ महाबलाः कषेत्रं धर्मस्य कृत्स्नस्य कुरुक्षेत्रम अवातरन

te garasanta ivākāśaṃ vegavantò mahābalāḥ kaṣetraṃ dharmasya kṛtsnasya kurukṣetrama avātarana

हिन्दी अर्थ

रूपमें प्रकट हुए थे, उन हंसरूपधारी परमेश्वरको प्रणाम है

English

As if devouring the sky, swift and mighty, they descended to Kurukshetra, the field of all dharma.

अध्याय 12

श्लोक 53.24

ततॊ ययुर यत्र भीष्मः शरतल्पगतः परभुः आस्ते बरह्मर्षिभिः सार्धं बरह्मा देवगणैर यथा

tatò yayura yatra bhīṣmaḥ śaratalpagataḥ parabhuḥ āste barahmarṣibhiḥ sārdhaṃ barahmā devagaṇaira yathā

हिन्दी अर्थ

यमाहुरक्षरं दिव्यं तस्मै वागात्मने नमः

English

Then they went where Bhishma lay on his bed of arrows, the lord, with Brahmin-sages, as Brahma with hosts of gods.

अध्याय 12

श्लोक 53.25

ततॊ ऽवतीर्य गॊविन्दॊ रथात स च युधिष्ठिरः भीमॊ गाण्डीवधन्वा च यमौ सात्यकिर एव च ऋषीन अभ्यर्चयाम आसुः करान उद्यम्य दक्षिणान

tatò 'vatīrya gòvindò rathāta sa ca yudhiṣṭhiraḥ bhīmò gāṇḍīvadhanvā ca yamau sātyakira eva ca ṛṣīna abhyarcayāma āsuḥ karāna udyamya dakṣiṇāna

हिन्दी अर्थ

लोकत्रयहितार्थाय तस्मै वीर्यात्मने नम:

English

Then Govinda descended from the chariot, with Yudhishthira, Bhima, the wielder of Gandiva, the twins and Satyaki, and with right hands raised they honoured the sages.

अध्याय 12

श्लोक 53.26

स तैः परिवृतॊ राजा नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः अभ्याजगाम गाङ्गेयं बरह्माणम इव वासवः

sa taiḥ parivṛtò rājā nakṣatraira iva candramāḥ abhyājagāma gāṅgeyaṃ barahmāṇama iva vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

फणासहस्ररचिते तस्मै निद्रात्मने नम:

English

Surrounded by them, like the moon by stars, the king came to Gangeya as Vasava to Brahma.

अध्याय 12

श्लोक 53.27

शरतल्पे शयानं तम आदित्यं पतितं यथा ददर्श स महाबाहुर भयाद आगतसाध्वसः

śaratalpe śayānaṃ tama ādityaṃ patitaṃ yathā dadarśa sa mahābāhura bhayāda āgatasādhvasaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथग्धर्मै: समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नम:

English

He saw him lying on his bed of arrows like a fallen sun, the mighty-armed one, coming near with awe from fear.

अध्याय 12

श्लोक 54.1

[जनमेजय] धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि देवव्रते महाभागे शरतल्पगते ऽचयुते

[janamejaya] dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmani devavrate mahābhāge śaratalpagate 'cayute

हिन्दी अर्थ

स्वरूपका साक्षात्कार करते हैं, उन योगरूप परमात्माको प्रणाम है

English

also thyself, along with the PitrisY

अध्याय 12

श्लोक 54.2

शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते

śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandane gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite

हिन्दी अर्थ

सदा ही सबके भले-बुरेको देखते रहते हैं, उन द्रष्टारूपी परमात्माको प्रणाम है

English

"When Bhishma, delight of Shantanu, lay on his hero's bed, and the Pandavas had attended the tiger among men, Gangeya,

अध्याय 12

श्लोक 54.3

काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन वीर समागमे हतेषु सर्वसैन्येषु तन मे शंस महामुने

kāḥ kathāḥ samavartanta tasmina vīra samāgame hateṣu sarvasainyeṣu tana me śaṃsa mahāmune

हिन्दी अर्थ

प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्ञात्मने नम:

English

what talks took place at that meeting of heroes, when all the armies were slain? Tell me that, great sage."

अध्याय 12

श्लोक 54.4

[वैष] शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे आजग्मुर ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप

[vaiṣa] śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare ājagmura ṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa

हिन्दी अर्थ

हैं, सदा ही सब ओर व्यापक हो रहे हैं और सर्वमय हैं, उन सर्वात्माको प्रणाम है

English

[Vaishampayana said:] "When Bhishma, bearer of the Kuru burden, lay on his bed of arrows, sages and perfected ones led by Narada came, O king.

अध्याय 12

श्लोक 54.5

हतशिष्टाश च राजानॊ युधिष्ठिरपुरॊगमाः धृतराष्ट्रश च कृष्णश च भीमार्जुनयमास तथा

hataśiṣṭāśa ca rājānò yudhiṣṭhirapurògamāḥ dhṛtarāṣṭraśa ca kṛṣṇaśa ca bhīmārjunayamāsa tathā

हिन्दी अर्थ

अपवर्गोडसि भूतानां पञ्चानां परत: स्थित:

English

And the remaining kings, led by Yudhishthira, and Dhritarashtra, Krishna, Bhima, Arjuna and the twins.

अध्याय 12

श्लोक 54.6

ते ऽभिगम्य महात्मानॊ भरतानां पिता महम अन्वशॊचन्त गाङ्गेयम आदित्यं पतितं यथा

te 'bhigamya mahātmānò bharatānāṃ pitā mahama anvaśòcanta gāṅgeyama ādityaṃ patitaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वमयो निधि:

English

Those great souls, approaching, mourned the grandsire of the Bharatas, Gangeya, like a fallen sun.

अध्याय 12

श्लोक 54.7

मुहूर्तम इव च धयात्वा नारदॊ देव दर्शनः उवाच पाण्डवान सर्वान हतशिष्टांश च पार्थिवान

muhūrtama iva ca dhayātvā nāradò deva darśanaḥ uvāca pāṇḍavāna sarvāna hataśiṣṭāṃśa ca pārthivāna

हिन्दी अर्थ

त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजित:

English

After reflecting a moment, Narada, godlike to see, said to all the Pandavas and remaining kings:

अध्याय 12

श्लोक 54.8

पराप्तकालं च आचक्षे भीष्मॊ ऽयम अनुयुज्यताम अस्तम एति हि गाङ्गेयॊ भानुमान इव भारत

parāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmò 'yama anuyujyatāma astama eti hi gāṅgeyò bhānumāna iva bhārata

हिन्दी अर्थ

आपका जो सनातन रूप है, उसीकी ओर लक्ष्य रखता हूँ

English

"It is the time; let Bhishma be questioned. Gangeya is setting like the sun, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 54.9

अयं पराणान उत्सिसृक्षुस तं सर्वे ऽभयेत्य पृच्छत कृत्स्नान हि विविधान धर्मांश चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्य अयम

ayaṃ parāṇāna utsisṛkṣusa taṃ sarve 'bhayetya pṛcchata kṛtsnāna hi vividhāna dharmāṃśa cāturvarṇyasya vettya ayama

हिन्दी अर्थ

पगोंसे व्याप्त हैं, आप सनातन पुरुष हैं

English

He wishes to give up his life; all of you go to him and ask; for he knows fully the various dharmas of the four classes."

अध्याय 12

श्लोक 54.10

एष वृद्धः पुरा लॊकान संप्राप्नॊति तनुत्यजाम तं शीघ्रम अनुयुञ्जध्वं संशयान मनसि सथितान

eṣa vṛddhaḥ purā lòkāna saṃprāpnòti tanutyajāma taṃ śīghrama anuyuñjadhvaṃ saṃśayāna manasi sathitāna

हिन्दी अर्थ

शान्ता: संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नम:

English

" Vyasa continued, 'That king, O eldest son of Pandu, became eminent by this act and obtained the highest success like the lord Daksha himself! Even this is the duty of Kshatriyas, viz., the ruling of subjects. Any other, O monarch, would be regarded as a wrong path for them. Do not give way to grief. O best of all persons conversant with duty, listen to the beneficial words of this thy brother. Wielding the rod of chastisement, O king, is the duty of kings and not the shaving of the head.'"

अध्याय 12

श्लोक 54.11

एवम उक्ता नारदेन भीष्मम ईयुर नराधिपाः परष्टुं चाशक्नुवन्तस ते वीक्षां चक्रुः परस्परम

evama uktā nāradena bhīṣmama īyura narādhipāḥ paraṣṭuṃ cāśaknuvantasa te vīkṣāṃ cakruḥ parasparama

हिन्दी अर्थ

जिन्हें प्राप्त करते हैं, उन मोक्षरूप परमेश्वरको नमस्कार है

English

Thus told by Narada, the kings went to Bhishma, but could not ask and looked at one another.

अध्याय 12

श्लोक 54.12

अथॊवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रॊ युधिष्ठिरः नान्यस तवद देवकीपुत्र शक्तः परष्टुं पिता महम

athòvāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputrò yudhiṣṭhiraḥ nānyasa tavada devakīputra śaktaḥ paraṣṭuṃ pitā mahama

हिन्दी अर्थ

सम्भक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नम:

English

Then Yudhishthira, son of Pandu, said to Hrishikesha: "None but you, son of Devaki, is able to question the grandsire.

अध्याय 12

श्लोक 54.13

परव्याहरय दुर्धर्ष तवम अग्रे मधुसूदन तवं हि नस तात सर्वेषां सर्वधर्मविद उत्तमः

paravyāharaya durdharṣa tavama agre madhusūdana tavaṃ hi nasa tāta sarveṣāṃ sarvadharmavida uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

बाल: स्वपिति यश्नैकस्तस्मै मायात्मने नम:

English

Speak first, invincible Madhusudana, for you are the best of us all, dear one, knower of all dharma."

अध्याय 12

श्लोक 54.14

एवम उक्तः पाण्डवेन भगवान केशवस तदा अभिगम्य दुराधर्षं परव्याहरयद अच्युतः

evama uktaḥ pāṇḍavena bhagavāna keśavasa tadā abhigamya durādharṣaṃ paravyāharayada acyutaḥ

हिन्दी अर्थ

नाभिसे प्रकट हुआ है, उन कमलरूपधारी परमेश्वरको प्रणाम है

English

Thus told by the Pandava, the revered Keshava, Achyuta, approached the invincible one and spoke.

अध्याय 12

श्लोक 54.15

कच चित सुखेन रजनी वयुष्टा ते राजसत्तम विस्पष्ट लक्षणा बुद्धिः कच चिच चॊपस्थिता तव

kaca cita sukhena rajanī vayuṣṭā te rājasattama vispaṣṭa lakṣaṇā buddhiḥ kaca cica còpasthitā tava

हिन्दी अर्थ

चतुःसमुद्रपर्याययोगनिद्रात्मने नम:

English

"Has the night passed pleasantly for you, best of kings? Is your intellect of clear marks and present?

अध्याय 12

श्लोक 54.16

कच चिज जञाननि सर्वाणि परतिभान्ति च ते ऽनघ न गलायते च हृदयं न च ते वयाकुलं मनः

kaca cija jañānani sarvāṇi paratibhānti ca te 'nagha na galāyate ca hṛdayaṃ na ca te vayākulaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

कुक्षौ समुद्रा श्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नम:

English

Do all the knowledges shine for you, blameless one? Your heart is not wearied nor your mind troubled?"

अध्याय 12

श्लोक 54.17

दाहॊ मॊहः शरमश चैव कलमॊ गलानिस तथा रुजा तव परसादाद गॊविन्द सद्यॊ वयपगतानघ

dāhò mòhaḥ śaramaśa caiva kalamò galānisa tathā rujā tava parasādāda gòvinda sadyò vayapagatānagha

हिन्दी अर्थ

यस्मिंश्वैव प्रलीयन्ते तस्मै हेत्वात्मने नम:

English

"Burning, delusion, weariness, fatigue, languor and pain have by your grace, Govinda, at once left me, blameless one.

अध्याय 12

श्लोक 54.18

यच च भूतं भविष्यच च भवच च परमद्युते तत सर्वम अनुपश्यामि पाणौ फलम इवाहितम

yaca ca bhūtaṃ bhaviṣyaca ca bhavaca ca paramadyute tata sarvama anupaśyāmi pāṇau phalama ivāhitama

हिन्दी अर्थ

होता है, उन कारणरूप परमेश्वरको नमस्कार है

English

Whatever has been, will be and is, greatly radiant one, I see it all as a fruit in the palm of the hand.

अध्याय 12

श्लोक 54.19

वेदॊक्ताश चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश च ये तान सर्वान संप्रपश्यामि वरदानात तवाच्युत

vedòktāśa caiva ye dharmā vedāntanihitāśa ca ye tāna sarvāna saṃprapaśyāmi varadānāta tavācyuta

हिन्दी अर्थ

इष्टनिष्टस्य च द्रष्टा तस्मै द्रष्टात्मने नमः:

English

The dharmas declared in the Vedas and those placed in the Vedanta, I see them all by your boon, Achyuta.

अध्याय 12

श्लोक 54.20

शिष्टैश च धर्मॊ यः परॊक्तः स च मे हृदि वर्तते देशजातिकुलानां च धर्मज्ञॊ ऽसमि जनार्दन

śiṣṭaiśa ca dharmò yaḥ paròktaḥ sa ca me hṛdi vartate deśajātikulānāṃ ca dharmajñò 'sami janārdana

हिन्दी अर्थ

वैकुण्ठस्य च तद् रूप॑ तस्मै कार्यात्मने नम:

English

And the dharma declared by the good is in my heart; I know the dharma of lands, castes and families, Janardana.

अध्याय 12

श्लोक 54.21

चतुर्ष्व आश्रमधर्मेषु यॊ ऽरथः स च हृदि सथितः राजधर्मांश च सकलान अवगच्छामि केशव

caturṣva āśramadharmeṣu yò 'rathaḥ sa ca hṛdi sathitaḥ rājadharmāṃśa ca sakalāna avagacchāmi keśava

हिन्दी अर्थ

रहते हैं तथा जो वैकुण्ठधामके स्वरूप हैं, उन कार्यरूप भगवान्को नमस्कार है

English

What is the meaning in the dharmas of the four stages of life is in my heart, and I understand all the duties of kings, Keshava.

अध्याय 12

श्लोक 54.22

यत्र यत्र च वक्तव्यं तद वक्ष्यामि जनार्दन तव परसादाद धि शुभा मनॊ मे बुद्धिर आविशत

yatra yatra ca vaktavyaṃ tada vakṣyāmi janārdana tava parasādāda dhi śubhā manò me buddhira āviśata

हिन्दी अर्थ

क्रुद्धो निजघ्ने समरे तस्मै क्रौर्यात्मने नम:

English

Wherever there is to be speech I shall speak, Janardana; for by your grace a bright wisdom has entered my mind.

अध्याय 12

श्लोक 54.23

युवेव चास्मि संवृत्तस तवद अनुध्यान बृंहितः वक्तुं शरेयः समर्थॊ ऽसमि तवत्प्रसादाज जनार्दन

yuveva cāsmi saṃvṛttasa tavada anudhyāna bṛṃhitaḥ vaktuṃ śareyaḥ samarthò 'sami tavatprasādāja janārdana

हिन्दी अर्थ

परशुरामको प्रणाम है

English

I have become as if young, strengthened by meditation on you; by your grace, Janardana, I am able to speak what is best.

अध्याय 12

श्लोक 54.24

सवयं किमर्थं तुभवाञ शरेयॊ न पराह पाण्डवम किं ते विवक्षितं चात्र तद आशु वद माधव

savayaṃ kimarthaṃ tubhavāña śareyò na parāha pāṇḍavama kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tada āśu vada mādhava

हिन्दी अर्थ

यश्लेष्टयति भूतानि तस्मै वाय्वात्मने नम:

English

Why, revered one, did you yourself not tell the Pandava what is best? What do you wish to say here? Say it quickly, Madhava."

अध्याय 12

श्लोक 54.25

यशसः शरेयसश चैव मूलं मां विद्धि कौरव मत्तः सर्वे ऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसद आत्मकाः

yaśasaḥ śareyasaśa caiva mūlaṃ māṃ viddhi kaurava mattaḥ sarve 'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasada ātmakāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्गप्रलययो: कर्ता तस्मै कालात्मने नम:

English

"Know me, Kaurava, as the root of fame and of the good; all states, existent and non-existent, come from me.

अध्याय 12

श्लोक 54.26

शीतांशुश चन्द्र इत्य उक्ते कॊ लॊके विस्मयिष्यति तथैव यशसा पूर्णे मयि कॊ विस्मयिष्यति

śītāṃśuśa candra itya ukte kò lòke vismayiṣyati tathaiva yaśasā pūrṇe mayi kò vismayiṣyati

हिन्दी अर्थ

पादौ यस्याश्रिता: शूद्रास्तस्मै वर्णात्मने नम:

English

When the cool-rayed one is called the moon, who in the world will marvel? So who will marvel at me when I am full of fame?

अध्याय 12

श्लोक 54.27

आधेयं तु मया भूयॊ यशस तव महाद्युते ततॊ मे विपुला बुद्धिस तवयि भीष्म समाहिता

ādheyaṃ tu mayā bhūyò yaśasa tava mahādyute tatò me vipulā buddhisa tavayi bhīṣma samāhitā

हिन्दी अर्थ

सूर्यश्नक्षु्दिश: श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः

English

But I wish more fame to be placed on you, greatly radiant one; therefore my wide intelligence is directed to you, Bhishma.

अध्याय 12

श्लोक 54.28

यावद धि पृतिवी पाल पृथिवी सथास्यते धरुवा तावत तवाक्षया कीर्तिर लॊकान अनु चरिष्यति

yāvada dhi pṛtivī pāla pṛthivī sathāsyate dharuvā tāvata tavākṣayā kīrtira lòkāna anu cariṣyati

हिन्दी अर्थ

दिशाएँ कान हैं, उन लोकरूप परमात्माको प्रणाम है

English

As long as the earth, lord of the earth, shall stand firm, so long your imperishable fame will move through the worlds.

अध्याय 12

श्लोक 54.29

यच च तवं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते वेद परवादा इव ते सथास्यन्ति वसुधातले

yaca ca tavaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate veda paravādā iva te sathāsyanti vasudhātale

हिन्दी अर्थ

अनादिरादिदविश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नम:

English

And what you, Bhishma, will say to the Pandava who asks will stand on earth like the Vedic teachings.

अध्याय 12

श्लोक 54.30

यश चैतेन परमाणेन यॊक्ष्यत्य आत्मानम आत्मना सफलं सर्वपुण्यानां परेत्य चानुभविष्यति

yaśa caitena paramāṇena yòkṣyatya ātmānama ātmanā saphalaṃ sarvapuṇyānāṃ paretya cānubhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नम:

English

And he who joins himself to this standard by himself will gain the fruit of all merits and enjoy it after death.

अध्याय 12

श्लोक 54.31

एतस्मात कारणाद भीष्म मतिर दिव्या महाहिते दत्ता यशॊ विप्रथेत कथं भूयस तवेति ह

etasmāta kāraṇāda bhīṣma matira divyā mahāhite dattā yaśò vipratheta kathaṃ bhūyasa taveti ha

हिन्दी अर्थ

अन्तर्भूत: पचत्यग्निस्तस्मै पाकात्मने नम:

English

For this reason, Bhishma, I gave you a divine mind in this great welfare: that your fame might spread more.

अध्याय 12

श्लोक 54.32

यावद धि परथते लॊके पुरुषस्य यशॊ भुवि तावत तस्याक्षयं सथानं भवतीति विनिश्चितम

yāvada dhi parathate lòke puruṣasya yaśò bhuvi tāvata tasyākṣayaṃ sathānaṃ bhavatīti viniścitama

हिन्दी अर्थ

दानवेन्द्रान्तकरणं तस्मै दृप्तात्मने नमः:

English

It is certain that as long as a man's fame spreads on earth in the world, so long he has an imperishable place.

अध्याय 12

श्लोक 54.33

राजानॊ हतशिष्टास तवां राजन्न अभित आसते धर्मान अनुयुयुक्षन्तस तेभ्यः परब्रूहि भारत

rājānò hataśiṣṭāsa tavāṃ rājanna abhita āsate dharmāna anuyuyukṣantasa tebhyaḥ parabrūhi bhārata

हिन्दी अर्थ

जगद्ू धारयते कृत्स्नं तस्मै वीर्यात्मने नम:

English

The remaining kings, O king, sit around you, wishing to ask about dharmas; speak to them, Bharata.

अध्याय 12

श्लोक 54.34

भवान हि वयसा वृद्धः शरुताचार समन्वितः कुशलॊ राजधर्माणां पूर्वेषाम अपराश च ये

bhavāna hi vayasā vṛddhaḥ śarutācāra samanvitaḥ kuśalò rājadharmāṇāṃ pūrveṣāma aparāśa ca ye

हिन्दी अर्थ

य॑ं ज्ञानेनाभिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नम:

English

You are old in years, endowed with learning and conduct, skilled in the duties of kings, earlier and later.

अध्याय 12

श्लोक 54.35

जन्मप्रभृति ते कश चिद वृजिनं न ददर्श ह जञातारम अनुधर्माणां तवां विदुः सर्वपार्थिवाः

janmaprabhṛti te kaśa cida vṛjinaṃ na dadarśa ha jañātārama anudharmāṇāṃ tavāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तपरिमेयाय तस्मै दिव्यात्मने नमः

English

From birth no one has seen any fault in you; all kings know you as the knower of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 54.36

तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यॊ राजन बरूहि परं नयम ऋषयश च हि देवाश च तवया नित्यम उपासिताः

tebhyaḥ piteva putrebhyò rājana barūhi paraṃ nayama ṛṣayaśa ca hi devāśa ca tavayā nityama upāsitāḥ

हिन्दी अर्थ

कमण्डलूनिषज्जय तस्मै ब्रह्मात्मने नम:

English

Speak to them, O king, the supreme policy, as a father to sons; for sages and gods are always served by you.

अध्याय 12

श्लोक 54.37

तस्माद वक्तव्यम एवेह तवया पश्याम्य अशेषतः धर्माञ शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः

tasmāda vaktavyama eveha tavayā paśyāmya aśeṣataḥ dharmāña śuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena ca satā punaḥ

हिन्दी अर्थ

भस्मदिग्धाड्लिजड्राय तस्मै रुद्रात्मने नम:

English

Therefore it must be said here by you; I see it entirely: the wise say that when asked by good men wishing to hear dharma it must be said again.

अध्याय 12

श्लोक 54.38

वक्तव्यं विदुषा चेति धर्मम आहुर मनीषिणः अप्रतिब्रुवतः कष्टॊ दॊषॊ हि भवति परभॊ

vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmama āhura manīṣiṇaḥ apratibruvataḥ kaṣṭò dòṣò hi bhavati parabhò

हिन्दी अर्थ

अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नम:

English

It must be said by the learned; so say the wise. For one who gives no answer, lord, there is a painful fault.

अध्याय 12

श्लोक 54.39

तस्मात पुत्रैश च पौत्रैश च धर्मान पृष्टः सनातनान विद्वाञ जिज्ञासमानैस तवं परब्रूहि भरतर्षभ

tasmāta putraiśa ca pautraiśa ca dharmāna pṛṣṭaḥ sanātanāna vidvāña jijñāsamānaisa tavaṃ parabrūhi bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

यश्न सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नम:

English

Therefore, bull of the Bharatas, learned one, tell the eternal dharmas when asked by sons and grandsons who wish to know."

अध्याय 12

श्लोक 55.1

[वैषम्पायन] अथाब्रवीन महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः हन्त धर्मान परवक्ष्यामि दृढे वान मनसी मम

[vaiṣampāyana] athābravīna mahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ hanta dharmāna paravakṣyāmi dṛḍhe vāna manasī mama

हिन्दी अर्थ

ये नमस्यन्ति गोविन्द न तेषां विद्यते भयम्

English

Vaisampayana said, "Once more the great sage Krishna-Dwaipayana said these words unto Ajatasatru, the son of Kunti: 'Let these great car-warriors of abundant energy of mind, O monarch, let these brothers of thine, O Yudhishthira, the chief of the Bharatas, obtain those wishes of theirs that they cherished while dwelling in the woods. Rule thou the earth, O son of Pritha, like (another) Yayati, the son of Nahusha. Before now misery was yours while ye dwelt in the woods in the observance of ascetic penances. That misery is ended, O tiger among men! Enjoy happiness, therefore, for some time. Having O Bharata, earned and enjoyed religious merit and wealth and pleasure for some time with thy brothers, thou mayst then, O king, retire into the woods. Be freed first, O Bharata, from the debt thou owest to persons that may beg of thee, to the Pitris, and to the gods. Thou mayst then, O son of Kunti, practise all the other modes of life (that come afterwards). Do thou, O son of Kuru's race, perform the sacrifices of Sarvamedha and Aswamedha. Thou shalt then attain, O monarch, to the highest end hereafter. Installing thy brothers also in great sacrifices with plentiful presents (to the Brahmanas), thou shalt, O son of Pandu, acquire great fame. There is a saying, O tiger among men and best of the Kurus! Listen to it, for by acting according to it,

अध्याय 12

श्लोक 55.2

तव परसादाद गॊविन्द भूतात्मा हय असि शाश्वतः युधिष्ठिरस तु मां राजा धर्मान समनुपृच्छतु

tava parasādāda gòvinda bhūtātmā haya asi śāśvataḥ yudhiṣṭhirasa tu māṃ rājā dharmāna samanupṛcchatu

हिन्दी अर्थ

भीष्म वाम्भिबष्पकण्ठास्तमानर्चुर्महामतिम्

English

"By your grace, Govinda, you are the eternal soul of beings; but let King Yudhishthira ask me about dharmas.

अध्याय 12

श्लोक 55.3

एवं परीतॊ भविष्यामि धर्मान वक्ष्यामि चानघ यस्मिन राजर्षयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः

evaṃ parītò bhaviṣyāmi dharmāna vakṣyāmi cānagha yasmina rājarṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनंजयौ

English

Thus I shall be pleased and shall speak dharmas, blameless one; let the Pandava ask me in whom all royal sages dwell.

अध्याय 12

श्लोक 55.4

सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम यस्य नास्ति समः कश चित स मां पृच्छतु पाण्डवः

sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇāma yasya nāsti samaḥ kaśa cita sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

कृपो युयुत्सु: सूतश्च॒ संजयश्व परंतप:

English

Let the Pandava ask me, whom no one among all the renowned dharma-practising Kurus equals.

अध्याय 12

श्लोक 55.5

धृतिर दमॊ बरह्मचर्यं कषमा धर्मश च नित्यदा यस्मिन्न ओजश च तेजश च स मां पृच्छतु पाण्डवः

dhṛtira damò barahmacaryaṃ kaṣamā dharmaśa ca nityadā yasminna ojaśa ca tejaśa ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

नेमिघोषेण महता कम्पयन्तो वसुन्धराम्

English

In whom are steadfastness, restraint, celibacy and forbearance, ever dharma, vigour and splendour—let that Pandava ask me.

अध्याय 12

श्लोक 55.6

सत्यं दानं तपः शौचं शान्तिर दाक्ष्यम असंभ्रमः यस्मिन्न एतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः

satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ śāntira dākṣyama asaṃbhramaḥ yasminna etāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

कृपादयश्च ते सर्वे चत्वार: पाण्डवाश्न ते

English

Truth, giving, austerity, purity, peace, skill and calm: in whom are all these—let that Pandava ask me.

अध्याय 12

श्लोक 55.7

यॊ न कामान न संरम्भान न भयान नार्थकारणात कुर्याद अधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः

yò na kāmāna na saṃrambhāna na bhayāna nārthakāraṇāta kuryāda adharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

ययुराशु कुरुक्षेत्र वाजिभि: शीघ्रगामिभि:

English

He who would not do unrighteousness out of desire, anger, fear or for gain, the righteous-souled—let that Pandava ask me.

अध्याय 12

श्लोक 55.8

संबन्धिनॊ ऽतिथीन भृत्यान संश्रितॊपाश्रितांश च यः संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्डवः

saṃbandhinò 'tithīna bhṛtyāna saṃśritòpāśritāṃśa ca yaḥ saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

देहन्यास: कृतो यत्र क्षत्रियैस्तैर्महात्मभि:

English

He who honours relatives, guests, servants, dependants and those close, treating them well—let that Pandava ask me.

अध्याय 12

श्लोक 55.9

सत्यनित्यं कषमा नित्यॊ जञाननित्यॊ ऽतिथिप्रियः यॊ ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः

satyanityaṃ kaṣamā nityò jañānanityò 'tithipriyaḥ yò dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियवीरोंने अपने शरीरका त्याग किया था

English

Ever truthful, ever forbearing, ever devoted to knowledge, fond of guests, who always gives to the good—let that Pandava ask me."

अध्याय 12

श्लोक 55.10

इज्याध्ययन नित्यश च धर्मे च निरतः सदा शान्तः शरुतरहस्यश च स मां पृच्छतु पाण्डवः

ijyādhyayana nityaśa ca dharme ca nirataḥ sadā śāntaḥ śarutarahasyaśa ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें कभी भय नहीं होता

English

O king, thou shalt not swerve from virtue. Those men only, O Yudhishthira, whose practices resemble those of robbers, cause a king by their counsels to take to a career of war and victory, l That king who, guided by considerations of place and time and moved by an understanding dependent on the scriptures, pardons even a number of robbers, incurs no sin. That king who, realising his tribute of a sixth, doth not protect his kingdom, taketh a fourth part of the sins of his kingdom. 2 Listen also to that by which a king may not swerve from virtue. By transgressing the scriptures (one incurs sill), while by obeying them one may live fearlessly. That king who, guided by an understanding based upon the scriptures and disregarding lust and wrath, behaves impartially, like a father, towards all his subjects, never incurs sin. O thou of great splendour, if a king, afflicted by destiny, fails to accomplish an act which he should, such failure would not be called a trespass. By force and policy should the king put down his foes. He must not suffer sin to be perpetrated in his kingdom but should cause virtue to be practised. Brave men, those that are respectable in their practices, they that are virtuous in their acts, they that are possessed of learning, O Yudhishthira, Brahmanas conversant with Vedic texts and rites, and men of wealth, should especially be protected. In determining suits and accomplishing religious acts, they that are possessed of great learning should alone be employed. A prudent king will never repose his confidence upon one individual, however accomplished. That king who does not protect his subjects, whose passions are ungovernable, who is full of vanity, who is stained with haughtiness and malice, incurs sin and earns the reproach of tyranny. If the subjects of a king, O monarch, waste away from want of protection and are afflicted by the gods and ground down by robbers, the sin of all this stains the king himself. There is no sin, O Yudhishthira, in doing an act with heartiness,

अध्याय 12

श्लोक 55.11

लज्जया परयॊपेतॊ धर्मात्मा स युधिष्ठिरः अभिशापभयाद भीतॊ भवन्तं नॊपसर्पति

lajjayā parayòpetò dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ abhiśāpabhayāda bhītò bhavantaṃ nòpasarpati

हिन्दी अर्थ

कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय

English

"The righteous Yudhishthira, full of shame, afraid of a curse, does not approach you.

अध्याय 12

श्लोक 55.12

लॊकस्य कदनं कृत्वा लॊकनाथॊ विशां पते अभिशापभयाद भीतॊ भवन्तं नॊपसर्पति

lòkasya kadanaṃ kṛtvā lòkanāthò viśāṃ pate abhiśāpabhayāda bhītò bhavantaṃ nòpasarpati

हिन्दी अर्थ

करनेवाला मनुष्य फिर भव-बन्धनमें नहीं पड़ता

English

Having made slaughter of the world, the lord of the world, lord of men, afraid of a curse, does not approach you.

अध्याय 12

श्लोक 55.13

पूज्यान मान्यांश च भक्तांश च गुरून संबन्धिबान्धवान अर्घ्यार्हान इषुभिर हत्वा भवन्तं नॊपसर्पति

pūjyāna mānyāṃśa ca bhaktāṃśa ca gurūna saṃbandhibāndhavāna arghyārhāna iṣubhira hatvā bhavantaṃ nòpasarpati

हिन्दी अर्थ

संसारनिम्नगावर्ततरिकाष्ठाय विष्णवे

English

Having slain with arrows the worthy of honour, the respected, the devoted, teachers, kinsmen and relatives, he does not approach you."

अध्याय 12

श्लोक 55.14

बराह्मणानां यथा धर्मॊ दानम अध्ययनं तपः कषत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम

barāhmaṇānāṃ yathā dharmò dānama adhyayanaṃ tapaḥ kaṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanama

हिन्दी अर्थ

दुःखशोकपरित्राणं हरिरित्यक्षरद्वयम्

English

"As dharma for Brahmanas is giving, study and austerity, so for kshatriyas, Krishna, it is falling in battle.

अध्याय 12

श्लोक 55.15

पितॄन पिता महान पुत्रान गुरून संबन्धिबान्धवान मिथ्या परवृत्तान यः संख्ये निहन्याद धर्म एव सः

pitṝna pitā mahāna putrāna gurūna saṃbandhibāndhavāna mithyā paravṛttāna yaḥ saṃkhye nihanyāda dharma eva saḥ

हिन्दी अर्थ

शोकसे उद्धार करनेवाले हैं

English

Fathers, grandfathers, sons, teachers, kinsmen and relatives acting falsely—one who slays them in battle acts by dharma.

अध्याय 12

श्लोक 55.16

समयत्यागिनॊ लुब्धान गुरून अपि च केशव निहन्ति समरे पापान कषत्रियॊ यः स धर्मवित

samayatyāginò lubdhāna gurūna api ca keśava nihanti samare pāpāna kaṣatriyò yaḥ sa dharmavita

हिन्दी अर्थ

यथा विष्णुमयं सर्व पाप्मा मे नश्यतां तथा

English

A kshatriya who in battle slays the agreement-breakers, the greedy, even teachers, Keshava, the sinners, is a knower of dharma.

अध्याय 12

श्लोक 55.17

आहूतेन रणे नित्यं यॊद्धव्यं कषत्रबन्धुना धर्म्यं सवर्ग्यं च लॊक्यं च युद्धं हि मनुर अब्रवीत

āhūtena raṇe nityaṃ yòddhavyaṃ kaṣatrabandhunā dharmyaṃ savargyaṃ ca lòkyaṃ ca yuddhaṃ hi manura abravīta

हिन्दी अर्थ

है, उस प्रकार इस सत्यके प्रभावसे मेरे सारे पाप नष्ट हो जायूँ

English

A kshatriya, when challenged, should always fight in battle; for Manu said that battle is lawful, leads to heaven and is worldly good."

अध्याय 12

श्लोक 55.18

एवम उक्तस तु भीष्मेण धर्मराजॊ युधिष्ठिरः विनीतवद उपागम्य तस्थौ संदर्शने ऽगरतः

evama uktasa tu bhīṣmeṇa dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ vinītavada upāgamya tasthau saṃdarśane 'garataḥ

हिन्दी अर्थ

यच्छेय: पुण्डरीकाक्ष तद् ध्यायस्व सुरोत्तम

English

Thus addressed by Bhishma, Yudhishthira, king of dharma, approached humbly and stood in his sight.

अध्याय 12

श्लोक 55.19

अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश चाभिननन्द तम मूर्ध्नि चैनम उपाघ्राय निषीदेत्य अब्रवीत तदा

athāsya pādau jagrāha bhīṣmaśa cābhinananda tama mūrdhni cainama upāghrāya niṣīdetya abravīta tadā

हिन्दी अर्थ

वाग्यज्ञेनार्चितो देव: प्रीयतां मे जनार्दन:

English

Then Bhishma took his feet and welcomed him, smelled his head and said, "Sit."

अध्याय 12

श्लोक 55.20

तम उवाचाथ गाङ्गेय ऋषभः सर्वधन्विनाम पृच्छ मां तात विस्रब्धं मा भैस तवं कुरुसत्तम

tama uvācātha gāṅgeya ṛṣabhaḥ sarvadhanvināma pṛccha māṃ tāta visrabdhaṃ mā bhaisa tavaṃ kurusattama

हिन्दी अर्थ

भीष्मं च शनकै: सर्वे प्रशशंसु: पुनः पुन:

English

Then Gangeya, the bull among all bowmen, said to him, "Ask me, dear one, confidently; do not be afraid, best of the Kurus."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।