Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 96/172 · श्लोक 220.97–220.118

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 220.97

अहॊरात्रांश च मासांश च कषणान काष्ठाः कला लवान संपिन्दयति नः कालॊ बुद्धिं वार्धुषिकॊ यथा

ahòrātrāṃśa ca māsāṃśa ca kaṣaṇāna kāṣṭhāḥ kalā lavāna saṃpindayati naḥ kālò buddhiṃ vārdhuṣikò yathā

हिन्दी अर्थ

यही निश्चय करना चाहिए कि तमोगुणकी वृद्धि हुई है कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते साक््चिका गुणा:

English

Time kneads together our days and nights, months, moments, kashthas, kalas and lavas, like a moneylender his hoard of understanding.

अध्याय 12

श्लोक 220.98

इदम अद्य करिष्यामि शवः कर्तास्मीति वादिनम कालॊ हरति संप्राप्तॊ नदीवेग इवॊदुपम

idama adya kariṣyāmi śavaḥ kartāsmīti vādinama kālò harati saṃprāptò nadīvega ivòdupama

हिन्दी अर्थ

रहा हो, तब इन गुणोंको सात््विक समझना चाहिए

English

Of the man who says, "I shall do this today, I shall do it tomorrow," Time takes him when it comes, as a river's current a raft.

अध्याय 12

श्लोक 220.99

इदानीं तावद एवासौ मया दृष्टः कथं मृतः इति कालेन हरियतां परलापः शरूयते नृणाम

idānīṃ tāvada evāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ iti kālena hariyatāṃ paralāpaḥ śarūyate nṛṇāma

हिन्दी अर्थ

लिज्जानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभि: असहनशीलताके भाव दिखायी दें तो उन्हें रजोगुणका चिह्न जानना चाहिए

English

"Only just now I saw him; how has he died?" Such lament of men is heard as Time carries them off.

अध्याय 12

श्लोक 220.100

नश्यन्त्य अर्थास तथा भॊगाः सथानम ऐश्वर्यम एव च अनित्यम अध्रुवं सर्वं वयवसायॊ हि दुष्करः उच्छ्राया विनिपातान्ता भावाभावस्थ एव च

naśyantya arthāsa tathā bhògāḥ sathānama aiśvaryama eva ca anityama adhruvaṃ sarvaṃ vayavasāyò hi duṣkaraḥ ucchrāyā vinipātāntā bhāvābhāvastha eva ca

हिन्दी अर्थ

ऋषिभि: स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परै:

English

Wealth and enjoyments perish, and place and lordship; all is impermanent and unsteady; resolve is hard; heights end in falls; being and non-being stand together.

अध्याय 12

श्लोक 220.101

सा ते न वयथते बुद्धिर अचला तत्त्वदर्शिनी अहम आसं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे

sā te na vayathate buddhira acalā tattvadarśinī ahama āsaṃ purā ceti manasāpi na budhyase

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंद्वारा अर्वाचीन ऋषियोंकी सृष्टि होने लगी अष्टाशीत्यधिकशततमो ध्याय:

English

That mind of yours does not tremble, unmoving, seeing truth; you do not even think in mind, "I was so before."

अध्याय 12

श्लोक 220.102

कालेनाक्रम्य लॊके ऽसमिन पच्यमाने बलीयसा अज्येष्ठम अकनिष्ठं च कषिप्यमाणॊ न बुध्यसे

kālenākramya lòke 'samina pacyamāne balīyasā ajyeṣṭhama akaniṣṭhaṃ ca kaṣipyamāṇò na budhyase

हिन्दी अर्थ

वैश्य: शूद्रश्न विप्र्षे तद् ब्रूहि वदतां वर

English

When this world is overpowered and cooked by mighty Time, you are not aware of being cast down, with no eldest and no youngest.

अध्याय 12

श्लोक 220.103

ईर्ष्याभिमान लॊभेषु कामक्रॊधभयेषु च सपृहा मॊहाभिमानेषु लॊकः सक्तॊ विमुह्यति

īrṣyābhimāna lòbheṣu kāmakròdhabhayeṣu ca sapṛhā mòhābhimāneṣu lòkaḥ saktò vimuhyati

हिन्दी अर्थ

कौन-सा कर्म करनेसे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्र होता है? वेदाध्ययनसम्पन्न: षट्सु कर्मस्ववस्थित:

English

The world, attached to envy, conceit and greed, to desire, anger and fear, to longing, delusion and pride, is bewildered.

अध्याय 12

श्लोक 220.104

भवांस तु भावतत्त्वज्ञॊ विद्वाञ जञानतपॊ ऽनवितः कालं पश्यति सुव्यक्तं पानाव आमलकं यथा

bhavāṃsa tu bhāvatattvajñò vidvāña jañānatapò 'navitaḥ kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pānāva āmalakaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

नित्यव्रती सत्यपर: स वै ब्राह्मण उच्यते

English

But you, a knower of the truth of states, learned, endowed with knowledge and austerity, see Time clearly like an amalaka fruit in the hand.

अध्याय 12

श्लोक 220.105

कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः वैरॊचने कृतात्मासि सपृहणीयॊ विजानताम

kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ vairòcane kṛtātmāsi sapṛhaṇīyò vijānatāma

हिन्दी अर्थ

तपश्न दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः सदगुण देखे जाते हैं, वह ब्राह्मण माना गया है

English

Knowing the truth of Time's course, versed in all the scriptures, son of Virochana, you are self-trained and to be desired by the wise.

अध्याय 12

श्लोक 220.106

सर्वलॊकॊ हय अयं मन्ये बुद्ध्या परिगतस तवया विहरन सर्वतॊ मुक्तॊ न कव चित परिषज्जसे

sarvalòkò haya ayaṃ manye buddhyā parigatasa tavayā viharana sarvatò muktò na kava cita pariṣajjase

हिन्दी अर्थ

दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते

English

I think the whole world has been grasped by your intellect; roaming, freed on every side, you cling nowhere.

अध्याय 12

श्लोक 220.107

रजश च हि तमश च तवा सपृशतॊ न जितेन्द्रियम निष्प्रीतिं नष्ट संतापं तवम आत्मानम उपाससे

rajaśa ca hi tamaśa ca tavā sapṛśatò na jitendriyama niṣprītiṃ naṣṭa saṃtāpaṃ tavama ātmānama upāsase

हिन्दी अर्थ

वेदाध्ययनसम्पन्न: स वैश्य इति संज्ञित: त्यक्तवेदस्त्वनाचार: स वै शूद्र इति स्मृत:

English

Neither rajas nor tamas touch you, master of senses; without craving, your torment gone, you resort to the self.

अध्याय 12

श्लोक 220.108

सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम दृष्ट्वा तवां मम संजाता तवय्य अनुक्रॊशनी मतिः

suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasama dṛṣṭvā tavāṃ mama saṃjātā tavayya anukròśanī matiḥ

हिन्दी अर्थ

न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मण:

English

Seeing you, a friend of all beings, without enmity, of tranquil mind, a compassionate thought toward you has arisen in me.

अध्याय 12

श्लोक 220.109

नाहम एतादृशं बुद्धिं हन्तुम इच्छामि बन्धने आनृशंस्यं परॊ धर्मॊ अनुक्रॊशस तथा तवयि

nāhama etādṛśaṃ buddhiṃ hantuma icchāmi bandhane ānṛśaṃsyaṃ parò dharmò anukròśasa tathā tavayi

हिन्दी अर्थ

शूद्र नहीं है और वह ब्राह्मण ब्राह्मण नहीं है नित्यं क्रोधाच्छियं रक्षेत् तपो रक्षेच्च मत्सरात्

English

I do not wish to kill such an understanding in bondage; non-cruelty is the highest dharma, and mercy toward you.

अध्याय 12

श्लोक 220.110

मॊक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास तवेमे कालपर्ययात परजानाम अपचारेण सवस्ति ते ऽसतु महासुर

mòkṣyante vāruṇāḥ pāśāsa taveme kālaparyayāta parajānāma apacāreṇa savasti te 'satu mahāsura

हिन्दी अर्थ

यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धना द्विज अतामें सब कुछ होम दिया है, वही त्यागी और वही बुद्धिमान् है

English

These snares of Varuna will be loosened, by the turn of time, by the misconduct of the people; good luck to you, great asura.

अध्याय 12

श्लोक 220.111

यदा शवश्रूं सनुषा वृद्धां परिचारेण यॊक्ष्यते पुत्रश च पितरं मॊहात परेषयिष्यति कर्मसु

yadā śavaśrūṃ sanuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yòkṣyate putraśa ca pitaraṃ mòhāta pareṣayiṣyati karmasu

हिन्दी अर्थ

अहिंस्र: सर्वभूतानां मैत्रायणगतश्चरेत्

English

When the daughter-in-law will employ her old mother-in-law in service, and the son will send his father to tasks through delusion,

अध्याय 12

श्लोक 220.112

बराह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम शूद्राश च बराह्मणीं भर्याम उपयास्यन्ति निर्भयाः

barāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanama śūdrāśa ca barāhmaṇīṃ bharyāma upayāsyanti nirbhayāḥ

हिन्दी अर्थ

अशोकं स्थानमातिषछेदिह चामुत्र चाभयम् अजित जेतुकामेन भाव्य॑ सड्भेष्वसज्धिना

English

when shudras will make brahmanas wash their feet, and shudras will approach brahmana wives fearlessly,

अध्याय 12

श्लोक 220.113

वियॊनिषु च बीजानि मॊक्ष्यन्ते पुरुषा यदा संकरं कांस्यभान्दैश च बलिं चापि कुपात्रकैः

viyòniṣu ca bījāni mòkṣyante puruṣā yadā saṃkaraṃ kāṃsyabhāndaiśa ca baliṃ cāpi kupātrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिड़ग्राह्म॒मतीन्द्रियम्

English

when men will sow seeds in wrong wombs, mixing, and offer oblations with bronze vessels and bad utensils,

अध्याय 12

श्लोक 220.114

चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नम उन्मर्यादं भविष्यति एकैकस ते तदा पाशः करमशः परतिमॊक्ष्यते

cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnama unmaryādaṃ bhaviṣyati ekaikasa te tadā pāśaḥ karamaśaḥ paratimòkṣyate

हिन्दी अर्थ

कारण अनुमानसे ही जाना जाय, उसे अव्यक्त समझना चाहिए मन: प्राणे निगृह्नीयात् प्राणं ब्रह्मणि धारयेत्

English

when the whole fourfold order will be without limit, then one by one your snares will be loosened.

अध्याय 12

श्लोक 220.115

अस्मत्तस ते भयं नास्ति समयं परतिपालय सुखी भव निराबाधः सवस्थचेता निरामयः

asmattasa te bhayaṃ nāsti samayaṃ paratipālaya sukhī bhava nirābādhaḥ savasthacetā nirāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

मन लगावे। मनको प्राणमें और प्राणको ब्रह्ममें स्थापित करे

English

You have no fear from me; keep to the agreement; be happy, unhindered, with tranquil mind and free of disease."

अध्याय 12

श्लोक 220.116

तम एवम उक्त्वा भगवाञ शतक्रतुः; परतिप्रयातॊ गजराजवाहनः विजित्य सर्वान असुरान सुराधिपॊ; ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट

tama evama uktvā bhagavāña śatakratuḥ; paratiprayātò gajarājavāhanaḥ vijitya sarvāna asurāna surādhipò; nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭa

हिन्दी अर्थ

सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म निर्वेदेनाधिगच्छति सानुक्रोशश्न भूतेषु तद् द्विजातिषु लक्षणम्

English

Having so spoken to him, the blessed Shatakratu, mounted on the king of elephants, went off; having conquered all the asuras, the lord of the gods rejoiced with delight and became sole king.

अध्याय 12

श्लोक 220.117

महर्षयस तुष्टुवुर अञ्जसा च तं; वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम हिमापहॊ हव्यम उदावहंस तवरंस; तथामृतं चार्पितम ईश्वराय ह

maharṣayasa tuṣṭuvura añjasā ca taṃ; vṛṣākapiṃ sarvacarācareśvarama himāpahò havyama udāvahaṃsa tavaraṃsa; tathāmṛtaṃ cārpitama īśvarāya ha

हिन्दी अर्थ

रकक्‍्खे; यह ब्राह्मणका प्रधान लक्षण है

English

The great sages praised him readily, Vrishakapi, lord of all the moving and unmoving; the removers of cold carried the offering quickly, and nectar was offered to the lord.

अध्याय 12

श्लोक 220.118

दविजॊत्तमैः सर्वगतैर अभिष्टुतॊ; विदीप्त तेजा गतमन्युर ईश्वरः परशान्तचेता मुदितः सवम आलयं; तरिविष्टपं पराप्य मुमॊद वासवः

davijòttamaiḥ sarvagataira abhiṣṭutò; vidīpta tejā gatamanyura īśvaraḥ paraśāntacetā muditaḥ savama ālayaṃ; tariviṣṭapaṃ parāpya mumòda vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

एकोननवत्यधिकशततमोध्याय: तमोग्रस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तमसा55वृता:

English

Praised by the best of the twice-born everywhere, blazing with radiance, free of anger, the lord, calm of mind and glad, reached his own abode in heaven, and Vasava rejoiced.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।