Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 156/172 · श्लोक 323.1–323.57

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 323.1

[भीस्म] ततॊ ऽतीते महाकल्पे उत्पन्ने ऽङगिरसः सुते बभूवुर निर्वृता देवा जाते देवपुरॊहिते

[bhīsma] tatò 'tīte mahākalpe utpanne 'ṅagirasaḥ sute babhūvura nirvṛtā devā jāte devapuròhite

हिन्दी अर्थ

यद् भूतहितमत्यन्तमेतत् सत्यं मतं मम येन सर्व परित्यक्त स विद्वान स च पण्डित:

English

succeeds in controlling them. One, O Bharata, by oneself directing one's mind and senses to the path of meditation, succeeds in bringing them under perfect

अध्याय 12

श्लोक 323.2

बृहद बरह्म महच चेति शब्दाः पर्याय वाचकाः एभिः समन्वितॊ राजन गुणैर विद्वान बृहस्पतिः

bṛhada barahma mahaca ceti śabdāḥ paryāya vācakāḥ ebhiḥ samanvitò rājana guṇaira vidvāna bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

कृमिर्हि कोषकारस्तु बध्यते स परिग्रहात्

English

Brihat, Brahma and Mahat: these words are synonyms; endowed with these qualities, O king, the learned Brihaspati...

अध्याय 12

श्लोक 323.3

तस्य शिष्यॊ बभूवाग्र्यॊ राजॊपरिचरॊ वसुः अधीतवांस तदा शास्त्रं सम्यक चित्रशिखन्दिजम

tasya śiṣyò babhūvāgryò rājòparicarò vasuḥ adhītavāṃsa tadā śāstraṃ samyaka citraśikhandijama

हिन्दी अर्थ

रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यज इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञक:

English

His chief pupil was Vasu Uparichara; he then studied well the scripture born of the Chitrashikhandins.

अध्याय 12

श्लोक 323.4

स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः पालयाम आस पृथिवीं दिवम आखन्दलॊ यथा

sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥ pālayāma āsa pṛthivīṃ divama ākhandalò yathā

हिन्दी अर्थ

सुख देनेवाली अबाध सिद्धिको प्राप्त हो चुके हैं

English

That king Vasu, formed before by divine rule, ruled the earth as Indra rules heaven.

अध्याय 12

श्लोक 323.5

तस्य यज्ञॊ महान आसीद अश्वमेधॊ महात्मनः बृहस्पतिर उपाध्यायस तत्र हॊता बहूव ह

tasya yajñò mahāna āsīda aśvamedhò mahātmanaḥ bṛhaspatira upādhyāyasa tatra hòtā bahūva ha

हिन्दी अर्थ

स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् मोहवश विषयोंके प्रति अनुराग होता है और मृत्यु अप्रिय लगती है

English

His great sacrifice was a horse sacrifice of the great soul; Brihaspati was the priest, and there he became the hotri.

अध्याय 12

श्लोक 323.6

परजापतिसुताश चात्र सदस्यास तव अभवंस तरयः एकतश च दवितश चैव तरितश चैव महर्षयः

parajāpatisutāśa cātra sadasyāsa tava abhavaṃsa tarayaḥ ekataśa ca davitaśa caiva taritaśa caiva maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्त हो जाता है

English

Three sons of Prajapati were members of the assembly there: Ekata, Dvita and Trita, the great sages.

अध्याय 12

श्लोक 323.7

धनुषाक्षॊ ऽथ रैभ्यश च अर्वावसु परावसू ऋषिर मेधातिथिश चैव तान्द्यश चैव महान ऋषिः

dhanuṣākṣò 'tha raibhyaśa ca arvāvasu parāvasū ṛṣira medhātithiśa caiva tāndyaśa caiva mahāna ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

आदि विषयोंमें किंचित् सुखकी प्रतीति होती है, उपभोगके पश्चात् नहीं पुरुषको किसीके वियोगमें कभी भी शोक नहीं करना चाहिए

English

Dhanushaksha, Raibhya, Arvavasu, Paravasu the sage, Medhatithi, and the great sage Tandya,

अध्याय 12

श्लोक 323.8

ऋषिः शक्तिर महाभागस तथा वेद शिराश च यः कपिलश च ऋषिश्रेष्ठः शालिहॊत्र पितामहः

ṛṣiḥ śaktira mahābhāgasa tathā veda śirāśa ca yaḥ kapilaśa ca ṛṣiśreṣṭhaḥ śālihòtra pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

चक्षु:श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया

English

the sage Shakti, greatly fortunate, and Vedashiras, Kapila the best of sages, grandfather of Shalihotra,

अध्याय 12

श्लोक 323.9

आद्यः कठस तैत्तिरिश च वैशम्पायन पूर्वजः कण्वॊ ऽथ देवहॊत्रश च एते षॊडश कीर्तिताः संभृताः सर्वसंभारास तस्मिन राजन महाक्रतौ

ādyaḥ kaṭhasa taittiriśa ca vaiśampāyana pūrvajaḥ kaṇvò 'tha devahòtraśa ca ete ṣòḍaśa kīrtitāḥ saṃbhṛtāḥ sarvasaṃbhārāsa tasmina rājana mahākratau

हिन्दी अर्थ

विचरेदसमुन्नद्ध: स सुखी स च पण्डित: वही सुखी और वही विद्वान है

English

Adya Katha, Taittiri, Vaishampayana's elder, Kanva, and Devahotra: these sixteen are named; all the materials were gathered at that great sacrifice, O king.

अध्याय 12

श्लोक 323.10

न तत्र पशुघातॊ ऽभूत स राजैवं सथितॊ ऽभवत अहिंस्रः शुचिर अक्षुद्रॊ निराशीः कर्म संस्तुतः आरण्यक पदॊद्गीता भागास तत्रॊपकल्पिताः

na tatra paśughātò 'bhūta sa rājaivaṃ sathitò 'bhavata ahiṃsraḥ śucira akṣudrò nirāśīḥ karma saṃstutaḥ āraṇyaka padòdgītā bhāgāsa tatròpakalpitāḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान है और वही पण्डित

English

control by steadfast yoga. The felicity that he feels who has succeeded in controlling his mind and senses is such that its like can never be obtained through Exertion or Destiny, l United with such felicity, he continues to take a pleasure in the act of meditation. Even in this way yogins attain to Nirvana which is highly blessed.'"

अध्याय 12

श्लोक 323.11

परीतस ततॊ ऽसय भगवान देवदेवः पुरातनः साक्षात तं दर्शयाम आस सॊ ऽदृश्यॊ ऽनयेन केन चित

parītasa tatò 'saya bhagavāna devadevaḥ purātanaḥ sākṣāta taṃ darśayāma āsa sò 'dṛśyò 'nayena kena cita

हिन्दी अर्थ

असज्जमान: शान्तात्मा निर्विकार: समाहित: स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधितिष्ठति

English

nishkamam. Ubhayam is prachinamaihikam cha karmam. Apriyam is equivalent to vadham. The substance of priyam, etc., is thus given: Moksham prati tu karmanah karanatwam duranirastam.

अध्याय 12

श्लोक 323.12

सवयं भागम उपाघ्राय पुरॊदाशं गृहीतवान अदृश्येन हृतॊ भागॊ देवेन हरि मेधसा

savayaṃ bhāgama upāghrāya puròdāśaṃ gṛhītavāna adṛśyena hṛtò bhāgò devena hari medhasā

हिन्दी अर्थ

यस्य भूतै: सह मुने स श्रेयो विन्दते परम्

English

explained by the commentator as parikshakah but it would be better to take it as standing for people generally. Tasya is an instance of the genitive for the accusative. Tat refers to nindyam karma, sarvatah means sarvashu yonishu. Janayati Janena dadati. The object of the verse is to show that sinful acts produce fear both here and hereafter.

अध्याय 12

श्लोक 323.13

बृहस्पतिस ततः करुद्धः सरुवम उद्यम्य वेगितः आकाशं घनन सरुवः पातै रॊषाद अश्रूण्य अवर्तयत

bṛhaspatisa tataḥ karuddhaḥ saruvama udyamya vegitaḥ ākāśaṃ ghanana saruvaḥ pātai ròṣāda aśrūṇya avartayata

हिन्दी अर्थ

बातचीत नहीं करता, वह परम कल्याणको प्राप्त होता है नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्

English

sandhi. Niravishan is an adverb, equivalent to samyak-abhinivesam kurvan. Tattadeva means "those and those" i.e., possessions, such as putradaradikam. Kusalan is sarasaravivekanipunan. Ubhayam is explained as karma-mukhin and sadyomuktim. Bhisma here points out the superiority of the latter kind of Emancipation over the former; hence Vedic acts or rites must yield to that yoga which drills the mind and the understanding and enables them to transcend all earthly influences.

अध्याय 12

श्लोक 323.14

उवाच चॊपरिचरं मया भागॊ ऽयम उद्यतः गराह्यः सवयं हि देवेन मत परत्यक्षं न संशयः

uvāca còparicaraṃ mayā bhāgò 'yama udyataḥ garāhyaḥ savayaṃ hi devena mata paratyakṣaṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य-जन्म पाकर किसीके साथ वैर न करे

English

One may recover it by yoga which aids one in liberating oneself from those attachments.

अध्याय 12

श्लोक 323.15

उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात पराप्ताः सुरैर इह किमर्थम इह न पराप्तॊ दर्शनं स हरिर विभुः

udyatā yajñabhāgā hi sākṣāta parāptāḥ suraira iha kimarthama iha na parāptò darśanaṃ sa harira vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

एतदाहुः: परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मन: अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम्

English

different stages of progress in yoga. The commentator explains them at length.

अध्याय 12

श्लोक 323.16

ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालॊ महान विभुः परसादयाम आस मुनिं सदस्यास ते च सर्वशः

tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālò mahāna vibhuḥ parasādayāma āsa muniṃ sadasyāsa te ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

करो, जो इस लोक और परलोकमें भी निर्भय एवं सर्वथा शोकरहित है

English

in acts, and destiny as dependent on the acts of a past life or the will of the gods or pure chance. Yoga felicity is unattainable through either of these two means.

अध्याय 12

श्लोक 323.17

ऊचुश चैनम असंभ्रान्ता न रॊषं कर्तुम अर्हसि नैष धर्मः कृतयुगे यस तवं रॊषम अचीकृथाः

ūcuśa cainama asaṃbhrāntā na ròṣaṃ kartuma arhasi naiṣa dharmaḥ kṛtayuge yasa tavaṃ ròṣama acīkṛthāḥ

हिन्दी अर्थ

और संतापसे छूट जाओगे शीघ्र ही सर्वोत्तम सुखरूप मोक्षको प्राप्त कर लेता है

English

And they said to him calmly, "You ought not to be angry; this is not dharma in the Krita age, that you have made anger.

अध्याय 12

श्लोक 323.18

अरॊषणॊ हय असौ देवॊ यस्य भागॊ ऽयम उद्यतः न स शक्यस तवया दरष्टुम अस्माभिर वा बृहस्पते यस्य परसादं कुरुते स वै तं दरष्टुम अर्हति

aròṣaṇò haya asau devò yasya bhāgò 'yama udyataḥ na sa śakyasa tavayā daraṣṭuma asmābhira vā bṛhaspate yasya parasādaṃ kurute sa vai taṃ daraṣṭuma arhati

हिन्दी अर्थ

विद्धि प्रज्ञानतृप्तं त॑ ज्ञानतृप्तो न शोचति

English

That god is free of anger, whose share has been offered; he cannot be seen by you or by us, Brihaspati; he whom he favours deserves to see him."

अध्याय 12

श्लोक 323.19

[एद्त] वयं हि बरह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः गता निःश्रेयसार्थं हि कदा चिद दिशम उत्तराम

[edta] vayaṃ hi barahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥ gatā niḥśreyasārthaṃ hi kadā cida diśama uttarāma

हिन्दी अर्थ

अशुभैश्वाप्यधो जन्म कर्मभिलभतेडवश: तुम्हारी समझमें क्‍यों नहीं आती है?

English

[Ekata said:] "We are called the mind-born sons of Brahma; once we went to the northern quarter for the highest good.

अध्याय 12

श्लोक 323.20

तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम एकपादस्थिताः सम्यक काष्ठ भूताः समाहिताः

taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamama ekapādasthitāḥ samyaka kāṣṭha bhūtāḥ samāhitāḥ

हिन्दी अर्थ

सर:पड्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव पारक्यमश्रुवं सर्व कि स्वं सुकृतदुष्कृतम्

English

Having practised excellent austerity for four thousand years, standing on one foot, like logs, rightly composed,

अध्याय 12

श्लोक 323.21

मेरॊर उत्तरभागे तु कषीरॊदस्यानुकूलतः स देशॊ यत्र नस तप्तं तपः परमदारुणम कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं तव इति

meròra uttarabhāge tu kaṣīròdasyānukūlataḥ sa deśò yatra nasa taptaṃ tapaḥ paramadāruṇama kathaṃ paśyemahi vayaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tava iti

हिन्दी अर्थ

इसमें अपना क्या है, केवल पाप और पुण्य

English

in the northern part of Meru, near the Milk Ocean, at the place where we practised most severe austerity: 'How might we see the god Narayana?'

अध्याय 12

श्लोक 323.22

ततॊ वरतस्यावभृथे वाग उवाचाशरीरिणी सुतप्तं वस तपस्विप्राः परसन्नेनान्तर आत्मना

tatò varatasyāvabhṛthe vāga uvācāśarīriṇī sutaptaṃ vasa tapasviprāḥ parasannenāntara ātmanā

हिन्दी अर्थ

अनर्थ किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थ नानुतिष्ठसि तमःकान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि

English

Then at the end of the vow a bodiless voice said: 'Your austerity is well performed, ascetic brahmanas, with a calm inner self.

अध्याय 12

श्लोक 323.23

यूयं जिज्ञासवॊ भक्ताः कथं दरक्ष्यथ तं परभुम कषीरॊदधेर उत्तरतः शवेतद्वीपॊ महाप्रभः

yūyaṃ jijñāsavò bhaktāḥ kathaṃ darakṣyatha taṃ parabhuma kaṣīròdadhera uttarataḥ śavetadvīpò mahāprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

सुकृतं दुष्कृतं च त्वां यास्यन्तमनुयास्यति

English

You are seekers and devotees; how will you see that lord? North of the Milk Ocean is the radiant Shvetadvipa.

अध्याय 12

श्लोक 323.24

तत्र नारायण परा मानवाश चन्द्र वर्चसः एकान्तभावॊपगतास ते भक्ताः पुरुषॊत्तमम

tatra nārāyaṇa parā mānavāśa candra varcasaḥ ekāntabhāvòpagatāsa te bhaktāḥ puruṣòttamama

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा किया हुआ पुण्य या पाप ही वहाँ जाते समय तुम्हारा अनुसरण करेगा मनुष्य मुक्त हो जाता है

English

There men devoted to Narayana, moon-bright, having attained single-minded devotion, are devotees of the Supreme Person.

अध्याय 12

श्लोक 323.25

ते सहस्रार्चिषं देवं परविशन्ति सनातनम अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः

te sahasrārciṣaṃ devaṃ paraviśanti sanātanama atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ

हिन्दी अर्थ

छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृत:

English

They enter the eternal god of a thousand rays, beyond the senses, without food, motionless, fragrant.

अध्याय 12

श्लोक 323.26

एकान्तिनस ते पुरुषाः शवेतद्वीपनिवासिनः गच्छध्वं तत्र मुनयस तत्रात्मा मे परकाशितः

ekāntinasa te puruṣāḥ śavetadvīpanivāsinaḥ gacchadhvaṃ tatra munayasa tatrātmā me parakāśitaḥ

हिन्दी अर्थ

जो पापी हैं, वे उसे नहीं काट पाते गन्धपड्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम्

English

Those single-minded men dwell in Shvetadvipa; go there, sages; there my self was revealed.'

अध्याय 12

श्लोक 323.27

अथ शरुत्वा वयं सर्वे वाचं ताम अशरीरिणीम यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं परतिपेदिरे

atha śarutvā vayaṃ sarve vācaṃ tāma aśarīriṇīma yathākhyātena mārgeṇa taṃ deśaṃ paratipedire

हिन्दी अर्थ

त्यागवाताध्वगां शीघ्रां नौतार्या तां नदीं तरेत्

English

Hearing that bodiless voice, we all reached that place by the way described.

अध्याय 12

श्लोक 323.28

पराप्य शवेतं महाद्वीपं तच चित्तास तद दिदृक्षवः ततॊ नॊ दृष्टिविषयस तदा परतिहतॊ ऽभवत

parāpya śavetaṃ mahādvīpaṃ taca cittāsa tada didṛkṣavaḥ tatò nò dṛṣṭiviṣayasa tadā paratihatò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज उभे सत्यानृते बुद्धया बुद्धिं परमनिश्चयात्

English

Reaching the great white island, our minds on it, desiring to see him, then our range of sight was blocked."

अध्याय 12

श्लोक 323.29

न च पश्याम पुरुषं तत तेजॊ हृतदर्शनाः ततॊ नः परादुरभवद विज्ञानं देव यॊगजम

na ca paśyāma puruṣaṃ tata tejò hṛtadarśanāḥ tatò naḥ parādurabhavada vijñānaṃ deva yògajama

हिन्दी अर्थ

चर्मावनद्ध॑ दुर्गन्धिं पूर्ण मूत्रपुरीषयो:

English

"We did not see the Person, our sight taken by that splendour; then knowledge born of the god's yoga appeared to us.

अध्याय 12

श्लोक 323.30

न किलातप्त तपसा शक्यते दरष्टुम अञ्जसा ततः पुनर वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत

na kilātapta tapasā śakyate daraṣṭuma añjasā tataḥ punara varṣaśataṃ taptvā tātkālikaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गण:

English

One who has not practised austerity cannot easily see him; so, practising great austerity for another hundred years suited to the time,

अध्याय 12

श्लोक 323.31

वरतावसाने सुशुभान नरान ददृशिरे वयम शवेतांश चन्द्रप्रतीकाशान सर्वलक्षणलक्षितान

varatāvasāne suśubhāna narāna dadṛśire vayama śavetāṃśa candrapratīkāśāna sarvalakṣaṇalakṣitāna

हिन्दी अर्थ

त्रिवर्ग तु सुखं दुः:खं जीवितं मरणं तथा अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिड्ग्राह्ममतीन्द्रियम्

English

at the end of the vow we saw very beautiful men, white, moon-like, marked with all auspicious signs,

अध्याय 12

श्लोक 323.32

नित्याञ्जलि कृतान बरह्म जपतः पराग उदङ मुखान मानसॊ नाम स जपॊ जप्यते तैर महात्मभिः तेनैकाग्र मनस्त्वेन परीतॊ भवति वै हरिः

nityāñjali kṛtāna barahma japataḥ parāga udaṅa mukhāna mānasò nāma sa japò japyate taira mahātmabhiḥ tenaikāgra manastvena parītò bhavati vai hariḥ

हिन्दी अर्थ

लोके विततमात्मानं लोकांक्षात्मनि पश्यति

English

with joined palms constantly, muttering Brahman, facing east and north; that mental muttering was muttered by those great souls, and by that one-pointed mind Hari is pleased.

अध्याय 12

श्लोक 323.33

या भवेन मुनिशार्दूलभाः सूर्यस्य युगक्षये एकैकस्य परभा तादृक साभवन मानवस्य ह

yā bhavena muniśārdūlabhāḥ sūryasya yugakṣaye ekaikasya parabhā tādṛka sābhavana mānavasya ha

हिन्दी अर्थ

पश्यत: सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा भी कभी अशुभ कर्मोंसे युक्त नहीं होता अर्थात् अशुभ कर्म नहीं करता

English

Whatever radiance there would be, tiger among sages, of the sun at the end of an age, such was the radiance of each one of those men.

अध्याय 12

श्लोक 323.34

तेजॊ निवासः स दवीप इति वै मेनिरे वयम न तत्राभ्यधिकः कश चित सर्वे ते समतेजसः

tejò nivāsaḥ sa davīpa iti vai menire vayama na tatrābhyadhikaḥ kaśa cita sarve te samatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानेन विविधान् क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान्

English

We thought that island a dwelling of splendour; none there was greater, all of equal splendour.

अध्याय 12

श्लोक 323.35

अथ सूर्यसहस्रस्य परभां युगपद उत्थिताम सहसा दृष्टवन्तः सम पुनर एव बृहस्पते

atha sūryasahasrasya parabhāṃ yugapada utthitāma sahasā dṛṣṭavantaḥ sama punara eva bṛhaspate

हिन्दी अर्थ

अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम् यो जन्‍्तुः स्वकृतैस्तैस्तै: कर्मभिर्नित्यदु:खित:

English

Then, Brihaspati, we suddenly saw the radiance of a thousand suns arisen at once.

अध्याय 12

श्लोक 323.36

सहिताश चाभ्यधावन्त ततस ते मानवा दरुतम कृताञ्जलिपुता हृष्टा नम इत्य एव वादिनः

sahitāśa cābhyadhāvanta tatasa te mānavā darutama kṛtāñjaliputā hṛṣṭā nama itya eva vādinaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यज्नवं बहु

English

Then those men together ran swiftly, with joined palms, glad, saying only 'Homage!'

अध्याय 12

श्लोक 323.37

ततॊ ऽभिवदतां तेषाम अश्रौष्म विपुलं धवनिम बलिः किलॊपह्रियते तस्य देवस्य तैर नरैः

tatò 'bhivadatāṃ teṣāma aśrauṣma vipulaṃ dhavanima baliḥ kilòpahriyate tasya devasya taira naraiḥ

हिन्दी अर्थ

अजस्रमेव मोहान्धो दुःखेषु सुखसंज्ञित: ततो निबद्धः स्वां योनिं कर्मणामुदयादिह

English

Then, as they greeted, we heard a vast sound: an offering was being made by those men to that god.

अध्याय 12

श्लोक 323.38

वयं तु तेजसा तस्य सहसाहृत चेतसः न किं चिद अपि पश्यामॊ हृतदृष्टि बलेन्द्रियाः

vayaṃ tu tejasā tasya sahasāhṛta cetasaḥ na kiṃ cida api paśyāmò hṛtadṛṣṭi balendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

नाना प्रकारके दुःख भोगता हुआ उसमें चक्रकी भाँति घूमता रहता है

English

But we, our minds suddenly taken by his splendour, saw nothing at all, our sight, strength and senses taken.

अध्याय 12

श्लोक 323.39

एकस तु शब्दॊ ऽविरतः शरुतॊ ऽसमाभिर उदीरितः जितं ते पुन्दरीकाक्ष नमस ते विश्वभावन

ekasa tu śabdò 'virataḥ śarutò 'samābhira udīritaḥ jitaṃ te pundarīkākṣa namasa te viśvabhāvana

हिन्दी अर्थ

स त्वं निवृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्नापि कर्मत: सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम्

English

One cry alone was heard uttered by us without pause: 'You have conquered, lotus-eyed one; homage to you, maker of the universe.

अध्याय 12

श्लोक 323.40

नमस ते ऽसतु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज इति शब्दः शरुतॊ ऽसमाभिः शिक्षाक्षर समीरितः

namasa te 'satu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja iti śabdaḥ śarutò 'samābhiḥ śikṣākṣara samīritaḥ

हिन्दी अर्थ

निशम्य लभते बुद्धि तां लब्ध्वा सुखमेधते बुद्धि पाकर सुखी हो जाता है

English

Homage to you, Hrishikesha, great Person, first-born'; this sound was heard by us, uttered in the letters of phonetics.

अध्याय 12

श्लोक 323.41

एतस्मिन्न अन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः दिव्यान्य उवाह पुष्पानि कर्मण्याश चौषधीस तथा

etasminna antare vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ divyānya uvāha puṣpāni karmaṇyāśa cauṣadhīsa tathā

हिन्दी अर्थ

प्रभाव डालते हैं, विद्वानूपर नहीं

English

In the meantime a pure wind bearing every scent carried divine flowers and herbs fit for rites.

अध्याय 12

श्लोक 323.42

तैर इष्टः पञ्च कालज्ञैर हरिर एकान्तिभिर नरैः नूनं तत्रागतॊ देवॊ यथा तैर वाग उदीरिता वयं तव एनं न पश्यामॊ मॊहितास तस्य मायया

taira iṣṭaḥ pañca kālajñaira harira ekāntibhira naraiḥ nūnaṃ tatrāgatò devò yathā taira vāga udīritā vayaṃ tava enaṃ na paśyāmò mòhitāsa tasya māyayā

हिन्दी अर्थ

मनुष्या मानसैर्दु:खैर्युज्यन्ते स्वल्पबुद्धय: मन दुखी होते हैं

English

Hari, worshipped five times a day by those single-minded men, surely came there, as the voice was uttered by them; but we did not see him, bewildered by his illusion.

अध्याय 12

श्लोक 323.43

मारुते संनिवृत्ते च बलौ च परतिपादिते चिन्ता वयाकुलितात्मानॊ जाताः समॊ ऽङगिरसां वर

mārute saṃnivṛtte ca balau ca paratipādite cintā vayākulitātmānò jātāḥ samò 'ṅagirasāṃ vara

हिन्दी अर्थ

न तानाद्रियमाणस्य स्नेहबन्ध: प्रमुच्यते

English

When the wind had ceased and the offering had been made, our minds became disturbed with worry, best of the Angirases.

अध्याय 12

श्लोक 323.44

मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयॊनिषु अस्मान न कश चिन मनसा चक्षुषा वाप्य अपूजयत

mānavānāṃ sahasreṣu teṣu vai śuddhayòniṣu asmāna na kaśa cina manasā cakṣuṣā vāpya apūjayata

हिन्दी अर्थ

आसक्तिका बन्धन नहीं छूटता है अनिष्टवर्धितं पश्येत् तथा क्षिप्रं विरज्यते

English

Among those thousands of men of pure birth, none honoured us in mind or with his eye.

अध्याय 12

श्लोक 323.45

ते ऽपि सवस्था मुनिगणा एकभावम अनुव्रताः नास्मासु दधिरे भावं बरह्म भावम अनुष्ठिताः

te 'pi savasthā munigaṇā ekabhāvama anuvratāḥ nāsmāsu dadhire bhāvaṃ barahma bhāvama anuṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

ही यह शोकका अवसर आता हो, ऐसी बात नहीं है

English

Those troops of sages too, self-possessed, devoted to oneness, did not show regard to us, being engaged in Brahman-regard.

अध्याय 12

श्लोक 323.46

ततॊ ऽसमान सुपरिश्रान्तांस तपसा चापि कर्शितान उवाच सवस्थं किम अपि भूतं तत्राशरीरकम

tatò 'samāna supariśrāntāṃsa tapasā cāpi karśitāna uvāca savasthaṃ kima api bhūtaṃ tatrāśarīrakama

हिन्दी अर्थ

दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थो प्रपद्यते अनर्थ भोगने पड़ते हैं

English

Then, as we were exhausted and also wasted by austerity, a certain bodiless being, self-possessed, spoke to us:

अध्याय 12

श्लोक 323.47

दृष्टा वः पुरुषाः शवेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः दृष्टॊ भवति देवेश एभिर दृष्टैर दविजॊत्तमाः

dṛṣṭā vaḥ puruṣāḥ śavetāḥ sarvendriyavivarjitāḥ dṛṣṭò bhavati deveśa ebhira dṛṣṭaira davijòttamāḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मिन् न शकक्‍्यते कर्तु यलस्तन्नानुचिन्तयेत्

English

'You have seen the white men, devoid of all senses; by seeing these, the lord of gods is seen, best of the twice-born.

अध्याय 12

श्लोक 323.48

गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतम इतॊ ऽचिरात न स शक्यॊ अभक्तेन दरष्टुं देवः कथं चन

gacchadhvaṃ munayaḥ sarve yathāgatama itò 'cirāta na sa śakyò abhaktena daraṣṭuṃ devaḥ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

एतद् विज्ञानसामर्थ्य न बालै: समतामियात् आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत् तत्र न पण्डित:

English

Go, sages, all of you, as you came, soon from here; he cannot in any way be seen by one who is not a devotee.

अध्याय 12

श्लोक 323.49

कामं कालेन महता एकान्तित्वं समागतैः शक्यॊ दरष्टुं स भगवान परभा मन्दल दुर्दृशः

kāmaṃ kālena mahatā ekāntitvaṃ samāgataiḥ śakyò daraṣṭuṃ sa bhagavāna parabhā mandala durdṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्

English

By great time, those who have attained single-mindedness may, if they wish, see the blessed one, hard to see with his disc of radiance.

अध्याय 12

श्लोक 323.50

महत कार्यं तु कर्तव्यं युष्माभिर दविजसत्तमाः इतः कृतयुगे ऽतीते विपर्यासं गते ऽपि च

mahata kāryaṃ tu kartavyaṃ yuṣmābhira davijasattamāḥ itaḥ kṛtayuge 'tīte viparyāsaṃ gate 'pi ca

हिन्दी अर्थ

अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिता:

English

But you, best of the twice-born, have a great task to do: from now, when the Krita age has passed and has gone to reversal,

अध्याय 12

श्लोक 323.51

वैवस्वते ऽनतरे विप्राः पराप्ते तरेतायुगे ततः सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथ

vaivasvate 'natare viprāḥ parāpte taretāyuge tataḥ surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ sahāyā vai bhaviṣyatha

हिन्दी अर्थ

जाता है। विद्वान पुरुष उसके लिये शोक नहीं करते दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्

English

in the Vaivasvata interval, brahmanas, when the Treta age has come, you will be helpers for the accomplishment of the gods' purpose.'

अध्याय 12

श्लोक 323.52

ततस तद अद्भुतं वाक्यं निशम्यैवं सम सॊमप तस्य परसादात पराप्ताः समॊ देशम ईप्सितम अञ्जसा

tatasa tada adbhutaṃ vākyaṃ niśamyaivaṃ sama sòmapa tasya parasādāta parāptāḥ samò deśama īpsitama añjasā

हिन्दी अर्थ

अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोष यान्ति पण्डिता:

English

Hearing that wonderful speech, Soma-drinker, by his grace we easily reached the place we wished.

अध्याय 12

श्लोक 323.53

एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस तथैव च देवॊ ऽसमाभिर न दृष्टः स कथं तवं दरष्टुम अर्हसि नारायणॊ महद भूतं विश्वसृग घव्यकव्य भुक

evaṃ sutapasā caiva havyakavyaisa tathaiva ca devò 'samābhira na dṛṣṭaḥ sa kathaṃ tavaṃ daraṣṭuma arhasi nārāyaṇò mahada bhūtaṃ viśvasṛga ghavyakavya bhuka

हिन्दी अर्थ

संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् और जीवनका अन्त है मरण

English

Thus, though with good austerity and with offerings to gods and ancestors, the god was not seen by us; how then can you hope to see Narayana, the great being, maker of the universe, enjoyer of offerings to gods and ancestors?"

अध्याय 12

श्लोक 323.54

[भीस्म] एवम एकत वाक्येन दवित तरित मतेन च अनुनीतः सदस्यैश च बृहस्पतिर उदारधीः समानीय ततॊ यज्ञं दैवतं समपूजयत

[bhīsma] evama ekata vākyena davita tarita matena ca anunītaḥ sadasyaiśa ca bṛhaspatira udāradhīḥ samānīya tatò yajñaṃ daivataṃ samapūjayata

हिन्दी अर्थ

तस्मात् संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डित:

English

[Bhishma said:] Thus with Ekata's word and Dvita's and Trita's opinion, and consoled by the assembly members, the noble-minded Brihaspati gathered the sacrifice and worshipped the deity.

अध्याय 12

श्लोक 323.55

समाप्तयज्ञॊ राजापि परजाः पालितवान वसुः बरह्मशापाद दिवॊ भरष्टः परविवेश महीं ततः

samāptayajñò rājāpi parajāḥ pālitavāna vasuḥ barahmaśāpāda divò bharaṣṭaḥ paraviveśa mahīṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत् अनित्य है, तब इस संसारकी किस वस्तुको नित्य समझा जाय

English

His sacrifice completed, King Vasu ruled the people; fallen from heaven by a brahmin's curse, he then entered the earth.

अध्याय 12

श्लोक 323.56

अन्तर भूमिगतश चैव सततं धर्मवत्सलः नारायण परॊ भूत्वा नारायण पदं जगौ

antara bhūmigataśa caiva satataṃ dharmavatsalaḥ nārāyaṇa parò bhūtvā nārāyaṇa padaṃ jagau

हिन्दी अर्थ

न शोचन्ति गताध्वान: पश्यन्त: परमां गतिम्

English

Gone beneath the earth, ever fond of dharma, devoted to Narayana, he sang Narayana's praise.

अध्याय 12

श्लोक 323.57

तस्यैव च परसादेन पुनर एवॊत्थितस तु सः महीतलाद गतः सथानं बरह्मणः समनन्तरम परां गतिम अनुप्राप्त इति नैष्ठिकम अञ्जसा

tasyaiva ca parasādena punara evòtthitasa tu saḥ mahītalāda gataḥ sathānaṃ barahmaṇaḥ samanantarama parāṃ gatima anuprāpta iti naiṣṭhikama añjasā

हिन्दी अर्थ

व्याप्र: पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति अशोचन् नारभेच्चैव मुक्तश्नाव्यसनी भवेत्

English

By his grace alone he rose again, went from the earth and soon reached the abode of Brahma, the supreme goal, as it is said, readily.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।