Mahabharata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 118/172 · श्लोक 262.1–262.45

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

अध्याय 12

श्लोक 262.1

[कपिल] वेदाः परमानं लॊकानां न वेदाः पृष्ठतः कृताः दवे बरह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं बरह्माधिगच्छति

[kapila] vedāḥ paramānaṃ lòkānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ dave barahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yata śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ barahmādhigacchati

हिन्दी अर्थ

अविनाशी हैं, मैं इनकी व्याख्या आरम्भ करता हूँ शृणुष्वैकमना वत्स गद्दरं होतदन्तरम्

English

" YUDHISHTHIRA SAID, 'THOU hast, O grandsire, discoursed upon the auspicious duties (of person in distress) connected with the duties of kings. It behoveth thee now, O king, to tell me those foremost of duties which belong to those who lead the (four) modes of life.'

अध्याय 12

श्लोक 262.2

शरीरम एतत कुरुते यद वेदे कुरुते तनुम कृतशुद्ध शरीरॊ हि पात्रं भवति बराह्मणः

śarīrama etata kurute yada vede kurute tanuma kṛtaśuddha śarīrò hi pātraṃ bhavati barāhmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज्ञ तं विजानीयान्नित्यं योगजितात्मकम्

English

[Kapila said:] "This body acts so, and in the Veda it makes a form; the brahmana whose body has been purified by rites becomes a vessel.

अध्याय 12

श्लोक 262.3

आनन्त्यम अनुयुक्न्ते यः कर्मणा तद बरवीमि ते निरागमम अनैतिह्यं परत्यक्षं लॊकसाक्षिकम

ānantyama anuyuknte yaḥ karmaṇā tada baravīmi te nirāgamama anaitihyaṃ paratyakṣaṃ lòkasākṣikama

हिन्दी अर्थ

ऋषिस्तत्पूजयन् वाक्यं पुत्रस्यामिततेजस: अकामद्वेषसंयुक्त: स परत्र विधीयते

English

I tell you of him who pursues the endless by action: without tradition, without legend, direct, with the world as witness.

अध्याय 12

श्लोक 262.4

धर्म इत्य एव ये यज्ञान वितन्वन्ति निराशिषः उत्पन्न तयागिनॊ ऽलुब्धाः कृपासूयाव इवार्जिताः धनानाम एष वै पन्थास तीर्थेषु परतिपादनम

dharma itya eva ye yajñāna vitanvanti nirāśiṣaḥ utpanna tayāginò 'lubdhāḥ kṛpāsūyāva ivārjitāḥ dhanānāma eṣa vai panthāsa tīrtheṣu paratipādanama

हिन्दी अर्थ

स एवं गुरवे प्रीतिमुपहत्य यथाबलम्

English

Those who spread out sacrifices as "dharma" alone, without hope, renouncing what has arisen, ungreedy, as if earned by compassion and freedom from envy: this is the road of wealth, in giving at holy places.

अध्याय 12

श्लोक 262.5

अनाश्रिताः पापकृत्याः कदा चित कर्म यॊनितः मनःसंकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः

anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadā cita karma yònitaḥ manaḥsaṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ

हिन्दी अर्थ

और पशुहिंसा न करे, क्योंकि यह अनर्थमूलक है गृहस्थ पुरुष दिनमें कभी न सोये। रातके पहले और पिछले भागमें भी नींद न ले

English

Not depending on action as a womb, sinful deeds at times, perfected by mental intention, of purified settled knowledge,

अध्याय 12

श्लोक 262.6

अक्रुध्यन्तॊ ऽनसूयन्तॊ निरहंकार मत्सराः जञाननिष्ठास तरिशुक्लाश च सर्वभूतहिते रताः

akrudhyantò 'nasūyantò nirahaṃkāra matsarāḥ jañānaniṣṭhāsa tariśuklāśa ca sarvabhūtahite ratāḥ

हिन्दी अर्थ

नास्यानश्रन् गृहे विप्रो वसेत् कश्चिदपूजित:

English

not angry, not envious, without ego or malice, devoted to knowledge, thrice-white, intent on the good of all beings:

अध्याय 12

श्लोक 262.7

आसन गृहस्था भूयिष्ठम अव्युत्क्रान्ताः सवकर्मसु राजानश च तथायुक्ता बराह्मणाश च यथाविधि

āsana gṛhasthā bhūyiṣṭhama avyutkrāntāḥ savakarmasu rājānaśa ca tathāyuktā barāhmaṇāśa ca yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

आदर-सत्कार और भोजन पाये बिना न रह जाय वेदविद्याव्रतस्नाता: श्रोत्रिया वेदपारगा:

English

householders were mostly such, not departing from their own duties, and kings joined in this way, and brahmanas by rule.

अध्याय 12

श्लोक 262.8

समा हय आर्जवसंपन्नाः संतुष्टा जञाननिश्चयाः परत्यक्षधर्माः शुचयः शरद्दधानाः परावरे

samā haya ārjavasaṃpannāḥ saṃtuṣṭā jañānaniścayāḥ paratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śaraddadhānāḥ parāvare

हिन्दी अर्थ

तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थ विधीयते

English

Equal, endowed with honesty, content, resolved in knowledge, with dharma visible, pure, faithful toward higher and lower,

अध्याय 12

श्लोक 262.9

पुरस्ताद भावितात्मानॊ यथावच चरितव्रताः चरन्ति धर्मं कृच्छ्रे ऽपि दुर्गे चैवाधिसंहताः

purastāda bhāvitātmānò yathāvaca caritavratāḥ caranti dharmaṃ kṛcchre 'pi durge caivādhisaṃhatāḥ

हिन्दी अर्थ

अपविद्धानग्निहोत्रस्य गुरोर्वालीककारिण: तथैवापचमाने भ्य: प्रदेयं गृहमेधिना

English

with selves formed before, who had duly practised their vows, they practised dharma even in hardship and gathered in difficult places.

अध्याय 12

श्लोक 262.10

संहत्य धर्मं चरतां पुरासीत सुखम एव तत तेषां नासीद विधातव्यं परायश्चित्तं कदा चन

saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purāsīta sukhama eva tata teṣāṃ nāsīda vidhātavyaṃ parāyaścittaṃ kadā cana

हिन्दी अर्थ

विद्याका तारतम्यविषयक प्रश्न मेरे लिये क्लेशदायक है

English

"Bhishma said, 'Religion hath many doors. The observance of (the duties prescribed by) religion can never be futile. Duties have been laid down with respect to every mode of life. (The fruits of those duties are invisible, being attainable in the next world.) The fruits, however, of Penance directed towards the soul are obtainable in this world, l Whatever be the object to which one devotes oneself, that object, O Bharata, and nothing else, appears to one as the highest of acquisitions fraught with the greatest of blessings. When one reflects properly (one's heart being purified by such reflection), one comes to know that the things of this world are as valueless as straw. Without doubt, one is then freed from attachment in respect of those things. When the world, O Yudhishthira, which is full of defects, is so constituted, every man of intelligence should strive for the attainment of the emancipation of his soul.'

अध्याय 12

श्लोक 262.11

सत्यं हि धर्मम आस्थाय दुराधर्षतमा मताः न मात्राम अनुरुध्यन्ते न धर्मछलम अन्ततः

satyaṃ hi dharmama āsthāya durādharṣatamā matāḥ na mātrāma anurudhyante na dharmachalama antataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्ती च सुभाषित: तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतय: पारदर्शिन:

English

"Yudhishthira said, 'Tell me, O grandsire, by what frame of soul should one kill one's grief when one loses one's wealth, or when one's wife, or son, or sire, dies.'

अध्याय 12

श्लोक 262.12

य एव परथमः कल्पस तम एवाभ्याचरन सह अस्यां सथितौ सथितानां हि परायश्चित्तं न विद्यते दुर्बलात्मन उत्पन्नं परायश्चित्तम इति शरुतिः

ya eva parathamaḥ kalpasa tama evābhyācarana saha asyāṃ sathitau sathitānāṃ hi parāyaścittaṃ na vidyate durbalātmana utpannaṃ parāyaścittama iti śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यया जायते नित्यमव्यक्त हाव्ययात्मकम्

English

"Bhishma said, 'When one's wealth is lost, or one's wife or son or sire is dead, one certainly says to oneself 'Alas, this is a great sorrow!' But then one should, by the aid of reflection, seek to kill that sorrow. In this connection is cited the old story of the speech that a regenerate friend of his, coming to Senajit's court, made to that king. Beholding the monarch agitated with grief and burning with sorrow on account of the death of his son, the

अध्याय 12

श्लोक 262.13

यत एवंविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाः तरैविद्य वृद्धाः शुचयॊ वृत्तवन्तॊ यशस्विनः यजन्तॊ ऽहर अहर यज्ञैर निराशीर बन्धना बुधाः

yata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā yajñavāhanāḥ taraividya vṛddhāḥ śucayò vṛttavantò yaśasvinaḥ yajantò 'hara ahara yajñaira nirāśīra bandhanā budhāḥ

हिन्दी अर्थ

तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते आनन्द मानकर उनका सेवन करते हैं

English

Since such were the brahmanas of old, carriers of sacrifice, aged in the three Vedas, pure, well-conducted and renowned, wise, sacrificing day by day, without hope or bonds,

अध्याय 12

श्लोक 262.14

तेषां यज्ञाश च वेदाश च कर्माणि च यथागमम आगमाश च यथाकालं संकल्पाश च यथा वरतम

teṣāṃ yajñāśa ca vedāśa ca karmāṇi ca yathāgamama āgamāśa ca yathākālaṃ saṃkalpāśa ca yathā varatama

हिन्दी अर्थ

न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्निव

English

for them sacrifices, Vedas and deeds were as the tradition, as the seasons, as intentions according to their vows.

अध्याय 12

श्लोक 262.15

अपेतकामक्रॊधानां परकृत्या संशितात्मनाम ऋजूनां शम नित्यानां सथितानां सवेषु कर्मसु सर्वम आनन्त्यम एवासीद इति नः शाश्वती शरुतिः

apetakāmakròdhānāṃ parakṛtyā saṃśitātmanāma ṛjūnāṃ śama nityānāṃ sathitānāṃ saveṣu karmasu sarvama ānantyama evāsīda iti naḥ śāśvatī śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यया तदवाप्रोति यत्र गत्वा न शोचति न पुनर्जयते यत्र यत्र गत्वा न वर्तते

English

For those who had shed desire and anger, by nature trained in self, honest, constant in calm, standing in their own duties, all was endless: so we have the eternal scripture.

अध्याय 12

श्लोक 262.16

तेषाम अदीनसत्त्वानां दुश्चराचार कर्मणाम सवकर्मभिः संवृतानां तपॊ घॊरत्वम आगतम

teṣāma adīnasattvānāṃ duścarācāra karmaṇāma savakarmabhiḥ saṃvṛtānāṃ tapò ghòratvama āgatama

हिन्दी अर्थ

समा: सर्वत्र मैत्राश्न सर्वभूतहिते रता:

English

For those of undismayed goodness, doers of hard conduct, covered by their own deeds, the dreadfulness of austerity came about.

अध्याय 12

श्लोक 262.17

तं सद आचारम आश्वर्यं पुराणं शाश्वतं धरुवम अशक्नुवद्भिश चरितुं किं चिद धर्मेषु सूचितम

taṃ sada ācārama āśvaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dharuvama aśaknuvadbhiśa carituṃ kiṃ cida dharmeṣu sūcitama

हिन्दी अर्थ

मानते हैं और समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहते हैं विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्म्या कलया स्थितम्

English

That good conduct, wonderful, ancient, eternal and firm, was indicated in the dharmas for those unable to practise it at all.

अध्याय 12

श्लोक 262.18

निरापद धर्म आचारस तव अप्रमादॊ ऽपराभवः सर्ववर्णेषु यत तेषु नासीत कश चिद वयतिक्रमः

nirāpada dharma ācārasa tava apramādò 'parābhavaḥ sarvavarṇeṣu yata teṣu nāsīta kaśa cida vayatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

नवजं शशिन दृष्टवा वक्रतन्तुमिवाम्बरे

English

Dharma without calamity, conduct, heedfulness and non-defeat, among all classes: among them there was no transgression.

अध्याय 12

श्लोक 262.19

धर्मम एकं चतुष्पादम आश्रितास ते नरर्षभाः तं सन्तॊ विधिवत पराप्य गच्छन्ति परमां गतिम

dharmama ekaṃ catuṣpādama āśritāsa te nararṣabhāḥ taṃ santò vidhivata parāpya gacchanti paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

मूर्तिमानिति तं विद्धि तात कर्मगुणात्मकम् चन्द्रमाके समान वृद्धि और हासका भागी होनेवाला समझो

English

Those bulls among men took refuge in one four-footed dharma; the good, having duly reached it, go to the highest goal.

अध्याय 12

श्लोक 262.20

गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनम अन्ये समाश्रिताः गृहम एवाभिसंश्रित्य ततॊ ऽनये बरह्मचारिणः

gṛhebhya eva niṣkramya vanama anye samāśritāḥ gṛhama evābhisaṃśritya tatò 'naye barahmacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्तको वशमें किया है, उस आत्मतत्त्वको तुम सहैव क्षेत्रज्ष समझो जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं परमात्मन:

English

Some, leaving their homes, resorted to the forest; others, resorting to the home alone; and others, celibate students.

अध्याय 12

श्लोक 262.21

धर्मम एतं चतुष्पादम आश्रमं बराह्मणा विदुः आनन्त्यं बरह्मणः सथानं बराह्मणा नाम निश्चयः

dharmama etaṃ catuṣpādama āśramaṃ barāhmaṇā viduḥ ānantyaṃ barahmaṇaḥ sathānaṃ barāhmaṇā nāma niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्ध्यैश्वर्यातिसगोंयं प्रधानश्वात्मन: श्रुतम्

English

Brahmanas know this fourfold dharma of stages; the endless seat of Brahman is the settled meaning of the word brahmana.

अध्याय 12

श्लोक 262.22

अत एवंविधा विप्राः पुराणा धर्मचारिणः त एते दिवि दृश्यन्ते जयॊतिर भूता दविजातयः

ata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā dharmacāriṇaḥ ta ete divi dṛśyante jayòtira bhūtā davijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने पहले सुन लिया है यया सन्त: प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्तितुम्

English

Therefore such brahmanas of old, who practised dharma, are seen in heaven as twice-born become lights.

अध्याय 12

श्लोक 262.23

नक्षत्राणीव धिष्न्येषु बहवस तारका गणाः आनन्त्यम उपसंप्राप्ताः संतॊषाद इति वैदिकम

nakṣatrāṇīva dhiṣnyeṣu bahavasa tārakā gaṇāḥ ānantyama upasaṃprāptāḥ saṃtòṣāda iti vaidikama

हिन्दी अर्थ

कथमेतद् विजानीयां तच्च व्याख्यातुमरहसि

English

Like stars in their places, many hosts of stars, they have reached the endless through contentment: so the Vedic.

अध्याय 12

श्लोक 262.24

यद्य आगच्छन्ति संसारं पुनर यिनिषु तादृशाः न लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदा चित कर्म यॊनितः

yadya āgacchanti saṃsāraṃ punara yiniṣu tādṛśāḥ na lipyante pāpakṛtyaiḥ kadā cita karma yònitaḥ

हिन्दी अर्थ

समझू? जिससे इनका विरोध हट जाय। आप इस विषयकी व्याख्या करें कृत्वा बुद्धि विमुक्तात्मा द्रक्ष्याम्पात्मानमव्ययम्

English

If such come back to the world, in a womb again, they are never stained by sinful deeds, not by action as a womb.

अध्याय 12

श्लोक 262.25

एवं युक्तॊ बराह्मणः सयाद अन्यॊ बराह्मणकॊ भवेत कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम

evaṃ yuktò barāhmaṇaḥ sayāda anyò barāhmaṇakò bhaveta karmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vāśubhama

हिन्दी अर्थ

अभिमान त्यागकर अपने अविनाशीस्वरूप परमात्माका दर्शन करूँगा

English

One so joined may be a brahmana; another may be a brahmana in name; action alone, good or bad, they say, belongs to man.

अध्याय 12

श्लोक 262.26

एवं पक्वकसायानाम आनन्त्येन शरुतेन च सर्वम आनन्त्यम एवासीद एवं नः शाश्वती शरुतिः

evaṃ pakvakasāyānāma ānantyena śarutena ca sarvama ānantyama evāsīda evaṃ naḥ śāśvatī śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

एषा पूर्वतरै: सद्धिराचीर्णा परमर्षिभि: पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसक:

English

So, for those whose astringency is ripened, by endless learning, all was endless: so we have the eternal scripture.

अध्याय 12

श्लोक 262.27

तेषाम अपेततृष्णानां निर्निक्तानां शुभात्मनाम चतुर्थ औपनिषदॊ धर्मः साधारणः समृतः

teṣāma apetatṛṣṇānāṃ nirniktānāṃ śubhātmanāma caturtha aupaniṣadò dharmaḥ sādhāraṇaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

काले प्राप्ते चरन् भैक्ष्यं कल्पते ब्रह्म भूयसे

English

For them, craving gone, cleansed, of good self, the fourth, the dharma of the Upanishads, is held common.

अध्याय 12

श्लोक 262.28

स सिद्धैः साध्यते नित्यं बराह्मणैर नियतात्मभिः संतॊष मूलस तयागात्मा जञानाधिष्ठानम उच्यते

sa siddhaiḥ sādhyate nityaṃ barāhmaṇaira niyatātmabhiḥ saṃtòṣa mūlasa tayāgātmā jañānādhiṣṭhānama ucyate

हिन्दी अर्थ

संन्यासी ब्रह्मभावको प्राप्त होनेमें समर्थ होता है अरण्ये विचरैकाकी येन केनचिदाशित:

English

It is ever practised by the perfected brahmanas of controlled self, rooted in contentment, of the nature of renunciation, called based on knowledge.

अध्याय 12

श्लोक 262.29

अपवर्ग गतिर नित्यॊ यति धर्मः सनातनः साधारणः केवलॊ वा यथाबलम उपास्यते

apavarga gatira nityò yati dharmaḥ sanātanaḥ sādhāraṇaḥ kevalò vā yathābalama upāsyate

हिन्दी अर्थ

प्रमाणे वाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुत:

English

The ascetic's eternal dharma, whose goal is liberation, is practised as common or sole according to strength.

अध्याय 12

श्लोक 262.30

गच्छतॊ गच्छतः कषेमं दुर्बलॊ ऽतरावसीदति बरह्मणः पदम अन्विच्छन संसारान मुच्यते शुचिः

gacchatò gacchataḥ kaṣemaṃ durbalò 'tarāvasīdati barahmaṇaḥ padama anvicchana saṃsārāna mucyate śuciḥ

हिन्दी अर्थ

एतामारुहा निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते

English

As one goes and goes, the weak sinks in it; seeking the seat of Brahman, the pure one is freed from the world."

अध्याय 12

श्लोक 262.31

[सयू] ये भुञ्जते ये ददते यजन्ते ऽधीयते च ये मात्राभिर धर्मलब्धाभिर ये वा तयागं समाश्रिताः

[sayū] ye bhuñjate ye dadate yajante 'dhīyate ca ye mātrābhira dharmalabdhābhira ye vā tayāgaṃ samāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद् धर्मार्थकोविद: यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्य दासेन वा पुन:

English

[Syumarashmi said:] "Of those who enjoy, those who give, who sacrifice, who study, those who by means gained by dharma, or those who rely on renunciation,

अध्याय 12

श्लोक 262.32

एतेषां परेत्य भावे तु कतमः सवर्गजित्तमः एतद आचक्ष्व मे बरह्मन यथातथ्येन पृच्छतः

eteṣāṃ paretya bhāve tu katamaḥ savargajittamaḥ etada ācakṣva me barahmana yathātathyena pṛcchataḥ

हिन्दी अर्थ

किंकर: सर्वकारी स्यात् सर्वकर्मसु कोविद:

English

which of these, after death, is the best conqueror of heaven? Tell me that, brahmana, as I ask truly."

अध्याय 12

श्लोक 262.33

[कप] परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतॊ ऽभयुदयाश च ये न तु तयागसुखं पराप्ता एतत तवम अपि पश्यसि

[kapa] parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇatò 'bhayudayāśa ca ye na tu tayāgasukhaṃ parāptā etata tavama api paśyasi

हिन्दी अर्थ

रहे और सभी कर्मोके सम्पादनमें कुशल हो दक्षिणो5नपवादी स्यादाहूतो गुरुमाश्रयेत्

English

[Kapila said:] "All good possessions and the good fortunes that arise from virtue are not the happiness reached by renunciation; you too see this."

अध्याय 12

श्लोक 262.34

[सयू] भवन्तॊ जञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्म निश्चयाः आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायाम ऐक्यम उच्यते

[sayū] bhavantò jañānaniṣṭhā vai gṛhasthāḥ karma niścayāḥ āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ niṣṭhāyāma aikyama ucyate

हिन्दी अर्थ

कोई कलंक न लगावे। गुरुके बुलानेपर झट उनकी सेवामें उपस्थित हो जाय

English

[Syumarashmi said:] "You are devoted to knowledge, we householders resolved on action; of all stages the end is said to be one."

अध्याय 12

श्लोक 262.35

एकत्वे च पृथक्त्वे च विशेषॊ नान्य उच्यते तद यथावद यथान्यायं भगवान परब्रवीतु मे

ekatve ca pṛthaktve ca viśeṣò nānya ucyate tada yathāvada yathānyāyaṃ bhagavāna parabravītu me

हिन्दी अर्थ

चक्षुषा गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रिय: नातिष्ठति तथा55सीत नासुप्ते प्रस्वपेत च

English

In oneness and in separateness no other difference is told; let the blessed one tell me that rightly and properly."

अध्याय 12

श्लोक 262.36

[कप] शरीरपक्तिः कर्माणि जञानं तु परमा गतिः पक्वे कसाये वमनै रसज्ञाने न तिष्ठति

[kapa] śarīrapaktiḥ karmāṇi jañānaṃ tu paramā gatiḥ pakve kasāye vamanai rasajñāne na tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया

English

[Kapila said:] "Actions are the ripening of the body, but knowledge is the highest goal; when astringency is ripened, vomiting does not remain in the knowledge of taste.

अध्याय 12

श्लोक 262.37

आनृशंस्यं कषमा शान्तिर अहिंसा सत्यम आर्जवम अद्रॊहॊ नाभिमानश च हरीस तितिक्षा शमस तथा

ānṛśaṃsyaṃ kaṣamā śāntira ahiṃsā satyama ārjavama adròhò nābhimānaśa ca harīsa titikṣā śamasa tathā

हिन्दी अर्थ

पढ़ावें। मैंने अमुक काम पूरा कर लिया है और यह अमुक कार्य अभी करूँगा इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य च यथाविधि

English

Non-cruelty, forbearance, peace, non-violence, truth, honesty, non-malice, no pride, modesty, patience and self-control:

अध्याय 12

श्लोक 262.38

पन्थानॊ बरह्मणस तव एते एतैः पराप्नॊति यत परम तद विद्वान अनुबुध्येत मनसा कर्म निश्चयम

panthānò barahmaṇasa tava ete etaiḥ parāpnòti yata parama tada vidvāna anubudhyeta manasā karma niścayama

हिन्दी अर्थ

धर्मका निश्चय है

English

these are the paths of Brahman; by them one reaches the supreme; the learned man should understand by mind the settled rule of action.

अध्याय 12

श्लोक 262.39

यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा जञाननिश्चयाः गतिं गच्छन्ति संतुष्टास ताम आहुः परमां गतिम

yāṃ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jañānaniścayāḥ gatiṃ gacchanti saṃtuṣṭāsa tāma āhuḥ paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

ये केचिद् विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिण: वह पालन करे तथा सदा गुरुके समीप ही रहे

English

The goal which brahmanas, calm on every side, pure, resolved in knowledge, content, reach: they call it the highest goal.

अध्याय 12

श्लोक 262.40

वेदांश च वेदितव्यं च विदित्वा चयथा सथिति एवं वेदविद इत्य आहुर अतॊ ऽनयॊ वातरेतकः

vedāṃśa ca veditavyaṃ ca viditvā cayathā sathiti evaṃ vedavida itya āhura atò 'nayò vātaretakaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदव्रतोपवासेन चतुर्थे चायुषो गते गुरवे दक्षिणां दत्वा समावर्त्तेद्ू यथाविधि

English

Having known the Vedas and what is to be known, as it stands, thus they call a Veda-knower; another is a mere seed-keeper.

अध्याय 12

श्लोक 262.41

सर्वं विदुर वेदविदॊ वेदे सर्वं परतिष्ठितम वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद यद अस्ति च नास्ति च

sarvaṃ vidura vedavidò vede sarvaṃ paratiṣṭhitama vede hi niṣṭhā sarvasya yada yada asti ca nāsti ca

हिन्दी अर्थ

द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी भवेद् व्रती

English

The Veda-knowers know all; all is established in the Veda; for in the Veda is the end of everything, of whatever is and is not."

अध्याय 12

श्लोक 262.42

एषैव निष्ठा सर्वस्य यद यद अस्ति चनास्ति च एतद अन्तं च मध्यं च सच चासच च विजानतः

eṣaiva niṣṭhā sarvasya yada yada asti canāsti ca etada antaṃ ca madhyaṃ ca saca cāsaca ca vijānataḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनाहृत्य सुव्रत: कुसूलधान्य: प्रथम: कुम्भधान्यस्त्वनन्तरम्

English

This alone is the end of all, whatever is and is not; for one who knows its end, middle, being and non-being.

अध्याय 12

श्लोक 262.43

समस्त तयाग इत्य एवं शम इत्य एव निष्ठितः संतॊष इत्य अत्र शुभम अपवर्गे परतिष्ठितम

samasta tayāga itya evaṃ śama itya eva niṣṭhitaḥ saṃtòṣa itya atra śubhama apavarge paratiṣṭhitama

हिन्दी अर्थ

तेषां पर: परो ज्यायान् धर्मतो धर्मजित्तम:

English

"Total renunciation," "peace," "contentment": so it is settled; the good here is established in liberation.

अध्याय 12

श्लोक 262.44

ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं; सर्वस्यात्मा जङ्गमं सथावरं च सर्वं सुखं यच छिवम उत्तमं च; बरह्माव्यक्तं परभवश चाव्ययश च

ṛtaṃ satyaṃ viditaṃ veditavyaṃ; sarvasyātmā jaṅgamaṃ sathāvaraṃ ca sarvaṃ sukhaṃ yaca chivama uttamaṃ ca; barahmāvyaktaṃ parabhavaśa cāvyayaśa ca

हिन्दी अर्थ

द्वाभ्यामेकश्षतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थित: (वेदाध्ययन) करना उचित है

English

The right, the true, the known and the knowable, the self of all, the moving and the unmoving, all happiness, the auspicious and the highest, Brahman, the unmanifest, the origin and the imperishable:

अध्याय 12

श्लोक 262.45

तेजः कषमा शान्तिर अनामयं शुभं; तथाविधं वयॊम सनातनं धरुवम एतैः शब्दैर गम्यते बुद्धिनेत्रैस; तस्मै नमॊ बरह्मणे बराह्मणाय

tejaḥ kaṣamā śāntira anāmayaṃ śubhaṃ; tathāvidhaṃ vayòma sanātanaṃ dharuvama etaiḥ śabdaira gamyate buddhinetraisa; tasmai namò barahmaṇe barāhmaṇāya

हिन्दी अर्थ

नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत् पशून्

English

radiance, forbearance, peace, freedom from disease, the auspicious, space likewise eternal and firm: it is reached by these words with the eyes of intellect; honour to that Brahman, to the brahmana."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।