Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 85/87 · श्लोक 146.1–148.36

पूर्ण अध्याय पाठ90 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 146.1

[वा] युधिष्ठिर महाबाहॊ महाभाग्यं महात्मनः रुद्राय बहुरूपाय बहु नाम्ने निबॊध मे

[vā] yudhiṣṭhira mahābāhò mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ rudrāya bahurūpāya bahu nāmne nibòdha me

हिन्दी अर्थ

बढ़ी हुई थीं। वह देखनेमें दुबला-पतला और ऊँचे कदका था स स्वैरं चरते लोकान् ये दिव्या ये च मानुषा:

English

productions of the Earth and the butter produced by the cow. The deities, therefore, are said to be chiefly supported by the Earth and the Cow. The Asuras, by afflicting the Earth and killing kine, used to weaken

अध्याय 13

श्लोक 146.2

वदन्त्य अग्निं महादेवं तथा सथाणुं महेश्वरम एकाक्षं तर्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा

vadantya agniṃ mahādevaṃ tathā sathāṇuṃ maheśvarama ekākṣaṃ taryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तत्राजल्पन् मिथ: केचित् समाभाष्य परस्परम्

English

They call him Fire, Mahadeva, Sthanu, Maheshvara, One-eyed, Three-eyed, Universal form and Shiva.

अध्याय 13

श्लोक 146.3

दवे तनू तस्य देवस्य वेद जञा बराह्मणा विदुः घॊराम अन्यां शिवाम अन्यां ते तनू बहुधा पुनः

dave tanū tasya devasya veda jañā barāhmaṇā viduḥ ghòrāma anyāṃ śivāma anyāṃ te tanū bahudhā punaḥ

हिन्दी अर्थ

तव मातरमित्युक्त्वा ततो मां पुनरब्रवीत् एषैव ते बुद्धिरस्तु ब्राह्मणान्प्रति केशव

English

Brahmins who know the Veda know that god has two bodies: one terrible and the other auspicious; and those two again take many forms.

अध्याय 13

श्लोक 146.4

उग्रा घॊरा तनूर यास्य सॊ ऽगनिर विद्युत स भास्करः शिवा सौम्या च या तस्य धर्मस तव आपॊ ऽथ चन्द्रमाः

ugrā ghòrā tanūra yāsya sò 'ganira vidyuta sa bhāskaraḥ śivā saumyā ca yā tasya dharmasa tava āpò 'tha candramāḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् व्रतमहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक

English

His fierce and terrible body is fire, lightning and the sun; his auspicious and gentle one is dharma, water and the moon.

अध्याय 13

श्लोक 146.5

आत्मनॊ ऽरधं तु तस्याग्निर उच्यते भरतर्षभ बरह्मचर्यं चरत्य एष शिवा यास्य तनुस तथा

ātmanò 'radhaṃ tu tasyāgnira ucyate bharatarṣabha barahmacaryaṃ caratya eṣa śivā yāsya tanusa tathā

हिन्दी अर्थ

प्रविष्टमात्रश्न गृहे सर्व पश्यामि तन्नवम् ततोऊहं विस्मयं प्राप्त: सर्व दृष्टवा नवं दृढम्

English

Half of his self is called Fire, O best of the Bharatas; he practises celibacy, and his body is the auspicious one.

अध्याय 13

श्लोक 146.6

यास्य घॊरतमा मूर्तिर जगत संहरते तया ईश्वरत्वान महत्त्वाच च महेश्वर इति समृतः

yāsya ghòratamā mūrtira jagata saṃharate tayā īśvaratvāna mahattvāca ca maheśvara iti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

बड़ा आश्चर्य हुआ और मैंने मन-ही-मन द्विजोंकी सदा ही पूजा की

English

By his most terrible form he withdraws the world; because of lordship and greatness he is known as Maheshvara.

अध्याय 13

श्लोक 146.7

यन निर्दहति यत तीक्ष्णॊ यद उग्रॊ यत परतापवान मांसशॊणितमज्जादॊ यत ततॊ रुद्र उच्यते

yana nirdahati yata tīkṣṇò yada ugrò yata paratāpavāna māṃsaśòṇitamajjādò yata tatò rudra ucyate

हिन्दी अर्थ

यच्च मामाह भीष्मो5यं तत्सत्यं भरतर्षभ अवाप्तमिह विज्ञान तन्मे व्याख्यातुमरहसि

English

Because he burns, is sharp and fierce and mighty, eating flesh, blood and marrow, he is called Rudra.

अध्याय 13

श्लोक 146.8

देवानां सुमहान यच च यच चास्य विषयॊ महान यच च विश्वं महत पाति महादेवस ततः समृतः

devānāṃ sumahāna yaca ca yaca cāsya viṣayò mahāna yaca ca viśvaṃ mahata pāti mahādevasa tataḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

विज्ञान प्राप्त हुआ, उसे विस्तारपूर्वक मुझे बताइये

English

Because he is greatest of the gods, his domain is great, and he protects the great universe, he is held to be Mahadeva.

अध्याय 13

श्लोक 146.9

समेधयति यन नित्यं सर्वार्थान सर्वकर्मभिः शिवम इच्छन मनुष्याणां तस्माद एष शिवः समृतः

samedhayati yana nityaṃ sarvārthāna sarvakarmabhiḥ śivama icchana manuṣyāṇāṃ tasmāda eṣa śivaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यथार्थरूपसे जानना चाहता हूँ। वह सब विस्तारपूर्वक बताइये यदवाप्तं मया राजन् श्रेयो यच्चार्जितं यश:

English

Because he always prospers all aims by all acts, wishing welfare for men, he is held to be Shiva.

अध्याय 13

श्लोक 146.10

दहत्य ऊर्ध्वं सथितॊ यच च पराणॊत्पत्तिः सथितिश च यत सथिरलिङ्गश च यन नित्यं तस्मात सथाणुर इति समृतः

dahatya ūrdhvaṃ sathitò yaca ca parāṇòtpattiḥ sathitiśa ca yata sathiraliṅgaśa ca yana nityaṃ tasmāta sathāṇura iti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मानव लोकोंमें इच्छानुसार विचरण करता था

English

Mandakini; and in the nether regions it is known by the name of Bhogabati.

अध्याय 13

श्लोक 146.11

यद अस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत तथा सथावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस ततः समृतः

yada asya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavata tathā sathāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpasa tataḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्वाससं वासयेत् को ब्राह्मुणं सत्कृतं गृहे परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात् प्रतिश्रयम्

English

were reduced to ashes by the curse of Kapila. Afterwards Bhagiratha, a prince of the same race, brought down Ganga from heaven for their redemption.

अध्याय 13

श्लोक 146.12

धूम्रं रूपं च यत तस्य धूर्जटीत्य अत उच्यते विश्वे देवाश च यत तस्मिन विश्वरूपस ततः समृतः

dhūmraṃ rūpaṃ ca yata tasya dhūrjaṭītya ata ucyate viśve devāśa ca yata tasmina viśvarūpasa tataḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

न चास्य वयसा तुल्य: पृथिव्यामभवत् तदा

English

literally, large or vast, is explained by the commentator as implying foremost or superior.

अध्याय 13

श्लोक 146.13

सहस्राक्षॊ ऽयुताक्षॊ वा सर्वतॊ ऽकषिमयॊ ऽपि वा चक्षुषः परभवस तेजॊ नास्त्य अन्तॊ ऽथास्य चक्षुषाम

sahasrākṣò 'yutākṣò vā sarvatò 'kaṣimayò 'pi vā cakṣuṣaḥ parabhavasa tejò nāstya antò 'thāsya cakṣuṣāma

हिन्दी अर्थ

समय इस पृथ्वीपर उनका समवयस्क कोई नहीं था कृष्ण पायसमिच्छामि भोक्तुमित्येव सत्वर:

English

Both the vernacular translators have misunderstood it completely.

अध्याय 13

श्लोक 146.14

सर्वथा यत पशून पाति तैश च यद रमते पुनः तेषाम अधिपतिर यच च तस्मात पशुपतिः समृतः

sarvathā yata paśūna pāti taiśa ca yada ramate punaḥ teṣāma adhipatira yaca ca tasmāta paśupatiḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऊहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम्

English

Because he protects animals in every way and delights in them, and is their lord, he is held to be Pashupati.

अध्याय 13

श्लोक 146.15

नित्येन बरह्मचर्येण लिङ्गम अस्य यदा सथितम महयन्त्य अस्य लॊकाश च महेश्वर इति समृतः

nityena barahmacaryeṇa liṅgama asya yadā sathitama mahayantya asya lòkāśa ca maheśvara iti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सारे अंगोंमें पोत लो" तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शिरश्वैवा भ्यम॒क्षयम्

English

Because his linga stands by constant celibacy, and the worlds honour it, he is held to be Maheshvara.

अध्याय 13

श्लोक 146.16

विग्रहं पूजयेद यॊ वै लिङ्गं वापि महात्मनः लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं शरियम अश्नुते

vigrahaṃ pūjayeda yò vai liṅgaṃ vāpi mahātmanaḥ liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śariyama aśnute

हिन्दी अर्थ

सिरपर तथा अन्य सारे अंगोंमें पोत ली

English

One who worships the form or the linga of the great soul, worshipping the linga, always enjoys great prosperity.

अध्याय 13

श्लोक 146.17

ऋषयश चापि देवाश च गन्धर्वाप्सरसस तथा लिङ्गम एवार्चयन्ति सम यत तद ऊर्ध्वं समास्थितम

ṛṣayaśa cāpi devāśa ca gandharvāpsarasasa tathā liṅgama evārcayanti sama yata tada ūrdhvaṃ samāsthitama

हिन्दी अर्थ

तामपि स्मयमानां स पायसेनाभ्यलेपयम् तमारुहा रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम

English

Sages, gods, gandharvas and apsarases worship only that linga which stands upright.

अध्याय 13

श्लोक 146.18

पूज्यमाने ततस तस्मिन मॊदते स महेश्वरः सुखं ददाति परीतात्मा भक्तानां भक्त वत्सलः

pūjyamāne tatasa tasmina mòdate sa maheśvaraḥ sukhaṃ dadāti parītātmā bhaktānāṃ bhakta vatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

जोत दिया और उसी रथपर बैठकर वे मेरे घरसे निकले

English

When he is worshipped, Maheshvara rejoices; pleased, he gives happiness to devotees, fond of his devotees.

अध्याय 13

श्लोक 146.19

एष एव शमशानेषु देवॊ वसति नित्यशः यजन्ते तं जनास तत्र वीर सथाननिषेविणम

eṣa eva śamaśāneṣu devò vasati nityaśaḥ yajante taṃ janāsa tatra vīra sathānaniṣeviṇama

हिन्दी अर्थ

प्रतोदेनातुदद् बालां रुक्मिणीं मम पश्यत: तथा स राजमार्गेण महता निर्ययौ बहि:

English

This god lives always in cremation grounds, and people sacrifice to him there, delighting in the heroes' place.

अध्याय 13

श्लोक 146.20

विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः पराणिनाम इह स च वायुः शरीरेषु पराणॊ ऽपानः शरीरिणाम

viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ parāṇināma iha sa ca vāyuḥ śarīreṣu parāṇò 'pānaḥ śarīriṇāma

हिन्दी अर्थ

को होन॑ रथमास्थाय जीवेदन्य: पुमानिह तन्नामर्षयत श्रीमांस्ततस्तूर्णमचोदयत्

English

Standing unequally in bodies, he is death for creatures here, and he is wind in bodies, the prana and apana of embodied beings.

अध्याय 13

श्लोक 146.21

तस्य घॊराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च लॊके यान्य अस्य पूज्यन्ते विप्रास तानि विदुर बुधाः

tasya ghòrāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni ca lòke yānya asya pūjyante viprāsa tāni vidura budhāḥ

हिन्दी अर्थ

तुरंत उसे चाबुकसे हाँकना शुरू किया

English

His terrible and blazing forms are many; those that are worshipped in the world, brahmins, the wise know.

अध्याय 13

श्लोक 146.22

नामधेयानि वेदेषु बहून्य अस्य यथार्थतः निरुच्यन्ते महत्त्वाच च विभुत्वात कर्मभिस तथा

nāmadheyāni vedeṣu bahūnya asya yathārthataḥ nirucyante mahattvāca ca vibhutvāta karmabhisa tathā

हिन्दी अर्थ

पदातिरुत्पथेनैव प्राद्रवद् दक्षिणामुख: जित: क्रोधस्त्वया कृष्ण प्रकृत्यैव महाभुज

English

His many names in the Vedas are explained truly by greatness, lordship and deeds.

अध्याय 13

श्लोक 146.23

वेदे चास्य विदुर विप्राः शतरुद्रीयम उत्तमम वयासाद अनन्तरं यच चाप्य उपस्थानं महात्मनः

vede cāsya vidura viprāḥ śatarudrīyama uttamama vayāsāda anantaraṃ yaca cāpya upasthānaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यावदेव मनुष्याणामन्ने भावो भविष्यति

English

In the Veda brahmins know his best Shatarudriya, and after Vyasa the praising of the great soul.

अध्याय 13

श्लोक 146.24

परदाता सर्वलॊकानां विश्वं चाप्य उच्यते महत जयेष्ठभूतं वदन्त्य एनं बराह्मणा ऋषयॊ ऽपरे

paradātā sarvalòkānāṃ viśvaṃ cāpya ucyate mahata jayeṣṭhabhūtaṃ vadantya enaṃ barāhmaṇā ṛṣayò 'pare

हिन्दी अर्थ

यावच्च पुण्या लोकेषु त्वयि कीर्तिर्भविष्यति सुप्रिय: सर्वलोकस्य भविष्यसि जनार्दन

English

He is called giver to all worlds and the great universe; brahmins and other sages call him the eldest being.

अध्याय 13

श्लोक 146.25

परथमॊ हय एष देवानां मुखाद अग्निर अजायत गरहैर बहुविधैः पराणान संरुद्धान उत्सृजत्य अपि

parathamò haya eṣa devānāṃ mukhāda agnira ajāyata garahaira bahuvidhaiḥ parāṇāna saṃruddhāna utsṛjatya api

हिन्दी अर्थ

सर्व तथैव द्रष्टासि विशिष्ट वा जनार्दन

English

He is the first of the gods; Fire was born from his mouth; he releases even the vital breaths stopped by many planets.

अध्याय 13

श्लोक 146.26

स मॊचयति पुण्यात्मा शरण्यः शरणा गतान आयुर आरॊग्यम ऐश्वर्यं वित्तं कामांश च पुष्कलान

sa mòcayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇā gatāna āyura ārògyama aiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃśa ca puṣkalāna

हिन्दी अर्थ

अतो मृत्युभयं नास्ति यावदिच्छसि चाच्युत नैतन्मे प्रियमित्येवं स मां प्रीतो5ब्रवीत् तदा

English

The holy-souled refuge frees those who take refuge: life, health, lordship, wealth and abundant desires.

अध्याय 13

श्लोक 146.27

स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यम उच्यते

sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryama ucyate

हिन्दी अर्थ

रुक्मिणीं चाब्रवीत् प्रीत: सर्वस्त्रीणां वरं यश:

English

He gives them to men, and he takes them away again; lordship over Shakra and the other gods is said to be his.

अध्याय 13

श्लोक 146.28

स एवाभ्यधिकॊ नित्यं तरैलॊक्यस्य शुभाशुभे ऐश्वर्याच चैव कामानाम ईश्वरः पुनर उच्यते

sa evābhyadhikò nityaṃ tarailòkyasya śubhāśubhe aiśvaryāca caiva kāmānāma īśvaraḥ punara ucyate

हिन्दी अर्थ

न त्वां जरा वा रोगो वा वैवर्ण्य चापि भाविनि षोडशानां सहस््राणां वधूनां केशवस्य ह

English

He is always greater regarding the good and bad of the three worlds; and from lordship over desires he is again called Ishvara.

अध्याय 13

श्लोक 146.29

महेश्वरश च लॊकानां महताम ईश्वरश च सः बहुभिर विविधै रूपैर विश्वं वयाप्तम इदं जगत तस्य देवस्य यद वक्त्रं समुद्रे वडवामुखम

maheśvaraśa ca lòkānāṃ mahatāma īśvaraśa ca saḥ bahubhira vividhai rūpaira viśvaṃ vayāptama idaṃ jagata tasya devasya yada vaktraṃ samudre vaḍavāmukhama

हिन्दी अर्थ

अधिकारिणी होओगी”

English

He is Maheshvara of the worlds and lord of the great; by his many varied forms this world is pervaded; his mouth in the sea is the underwater fire.

अध्याय 13

श्लोक 147.1

[व] इत्य उक्तवति वाक्यं तु कृष्णे देवकिनन्दने भीष्मं शांतनवं भूयः पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः

[va] itya uktavati vākyaṃ tu kṛṣṇe devakinandane bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchada yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

प्राजजलि: शतरुद्रीयं तन्मे निगदत: शृणु

English

" Yudhishthira said, 'Thou O grandsire, art endued with wisdom and knowledge of the scriptures, with conduct and behaviour, with diverse kinds of excellent attributes, and also with years. Thou art distinguished above others by intelligence and wisdom and penances. I shall, therefore, O thou that art the foremost of all righteous men, desire to address enquiries to thee respecting Righteousness. There is not another man, O king, in all the worlds, who is worthier of being questioned on such subjects. O best of kings, how may one, if he happens to be a Kshatriya or a Vaisya or a Sudra, succeed in acquiring the status of a Brahmana? It behoveth thee to tell me the means. Is it by penances the most austere, or by religious acts, or by knowledge of the scriptures, that a person belonging to any of the three inferior orders succeeds in acquiring the status of a Brahmana? Do tell me this, O grandsire!'

अध्याय 13

श्लोक 147.2

निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मभृतां वर परत्यक्षम आगमॊ वेति किं तयॊः कारणं भवेत

nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhṛtāṃ vara paratyakṣama āgamò veti kiṃ tayòḥ kāraṇaṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

ऋषय: सर्वभूतानामात्मनश्न हितैषिण: स्वस्तिवाचन आदि कर्म करने लगे

English

[Yudhishthira] In deciding, O greatly wise one, best of the bearers of all dharma, which is the cause: direct perception or the tradition?

अध्याय 13

श्लोक 147.3

[भ] नास्त्य अत्र संशयः कश चिद इति मे वर्तते मतिः शृणु वक्ष्यामि ते पराज्ञ सम्यक तवम अनुपृच्छसि

[bha] nāstya atra saṃśayaḥ kaśa cida iti me vartate matiḥ śṛṇu vakṣyāmi te parājña samyaka tavama anupṛcchasi

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे एक लोहेका, दूसरा चाँदीका और तीसरा सोनेका बना हुआ था

English

[Bhishma] I think there is no doubt here. Hear, wise one; you ask rightly.

अध्याय 13

श्लोक 147.4

संशयः सुगमॊ राजन निर्णयस तव अत्र दुर्गमः दृष्टं शरुतम अनन्तं हि यत्र संशय दर्शनम

saṃśayaḥ sugamò rājana nirṇayasa tava atra durgamaḥ dṛṣṭaṃ śarutama anantaṃ hi yatra saṃśaya darśanama

हिन्दी अर्थ

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा कृत्वा विष्णुं शरोत्तमम् तेडसुरा: सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत

English

Doubt is easy, O king, but decision here is hard; for what is seen and heard is endless where doubt is seen.

अध्याय 13

श्लोक 147.5

परत्यक्षं कारणं दृष्टं हेतुकाः पराज्ञमानिनः नास्तीत्य एवं वयवस्यन्ति सत्यं संशयम एव च तद अयुक्तं वयवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः

paratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ hetukāḥ parājñamāninaḥ nāstītya evaṃ vayavasyanti satyaṃ saṃśayama eva ca tada ayuktaṃ vayavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ

हिन्दी अर्थ

उमा जिज्ञासमाना वै कोयमित्यब्रवीत् तदा

English

Reasoners who think themselves wise decide that nothing exists but what is perceived; they decide wrongly, being children who think themselves learned.

अध्याय 13

श्लोक 147.6

अथ चेन मन्यसे चैकं कारणं किं भवेद इति शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च पराणयात्राम अनेकां च कल्पयानेन भारत

atha cena manyase caikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhaveda iti śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena ca parāṇayātrāma anekāṃ ca kalpayānena bhārata

हिन्दी अर्थ

देवताओंसे पूछने लगीं--“पहचानो, ये कौन हैं?” स वजन स्तम्भयामास त॑ बाहुं परिघोपमम्

English

If you ask what the one cause would be, it can be found over a long time by one who is disciplined and tireless, arranging many ways of life, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 147.7

तत्परेणैव नान्येन शक्यं हय एतत तु कारणम हेतूनाम अन्तम आसाद्य विपुलं जञानम उत्तमम जयॊतिः सर्वस्य लॊकस्य विपुलं परतिपद्यते

tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ haya etata tu kāraṇama hetūnāma antama āsādya vipulaṃ jañānama uttamama jayòtiḥ sarvasya lòkasya vipulaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

कि उसने परिघके समान मोटी उनकी उस बाँहको वज्रसहित स्तम्भित कर दिया

English

Only by one intent on it, and no other, can this cause be reached; having reached the end of reasons, one gains vast, supreme knowledge, light for all the world.

अध्याय 13

श्लोक 147.8

तत्त्वेनागमनं राजन हेत्वन्तगममं तथा अग्राह्यम अनिबद्धं च वाचः संपरिवर्जनम

tattvenāgamanaṃ rājana hetvantagamamaṃ tathā agrāhyama anibaddhaṃ ca vācaḥ saṃparivarjanama

हिन्दी अर्थ

ईश्वरके विषयमें मोह छा गया अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम्

English

Coming by truth, O king, and reaching the end of reasons, he is ungraspable and unbound, abandoning speech.

अध्याय 13

श्लोक 147.9

[य] परत्यक्षं लॊकतः सिद्धं लॊकाश चागम पूर्वकाः शिष्टाचारॊ बहुविधॊ बरूहि तन मे पितामह

[ya] paratyakṣaṃ lòkataḥ siddhaṃ lòkāśa cāgama pūrvakāḥ śiṣṭācārò bahuvidhò barūhi tana me pitāmaha

हिन्दी अर्थ

'ये ही सबसे श्रेष्ठ देवता हैं' ऐसा जानकर उन्होंने उनकी वन्दना की

English

[Yudhishthira] Tell me, Grandsire, about perception, what is established by the world, tradition-based worlds, and the many kinds of conduct of the cultured.

अध्याय 13

श्लोक 147.10

[भ] धर्मस्य हरियमाणस्य बलवद्भिर दुरात्मभिः संस्था यत्नैर अपि कृता कालेन परिभिद्यते

[bha] dharmasya hariyamāṇasya balavadbhira durātmabhiḥ saṃsthā yatnaira api kṛtā kālena paribhidyate

हिन्दी अर्थ

शड़्करस्त्वसृजत् तात प्रजा: स्थावरजड़मा: समस्त भूतोंकी उत्पत्तिके कारण हैं

English

"Bhishma said, 'The status of a Brahmana, O Yudhishthira, is incapable of acquisition by a person belonging to any of the three other orders. That status is the highest with respect to all creatures. Travelling through innumerable orders of existence, by undergoing repeated births, one at last, in some birth, becomes born as a Brahmana. In this connection is cited an old history, O Yudhishthira, of a conversation between Matanga and a she-ass. Once on a time a Brahmana obtained a son who, though procreated by a person belonging to a different order, had, however, the rites of infancy and youth performed in pursuance of the ordinances laid down for Brahmanas. The child was called by the name of Matanga and was possessed of every accomplishment. His father, desiring to perform a sacrifice, ordered him, O scorcher of foes, to collect the articles required for the act. Having received the command of his father, he set out for the purpose, riding on a car of great speed, drawn by an ass. It so happened that the ass yoked unto that car was of tender years. Instead therefore, of obeying the reins, the animal bore away the car to the vicinity of its dam, viz., the she-ass that had brought it forth. Matanga, dissatisfied with this, began to strike repeatedly the animal with his goad on its nose. Beholding those marks of violence on her child's nose, the she-ass, full of affection for him, said—Do not grieve, O child, for his treatment. A chandala it is that is driving thee. There is no severity in a Brahmana. The Brahmana is said to be the friend of all creatures. He is the teacher also of all creatures and their ruler. Can he chastise any creature so cruelly? This fellow, however, is of sinful deeds. He hath no compassion to show unto even a creature of such tender years as thou. He is simply proving the order of his birth by conducting himself in this way. The nature which he hath derived from his sire forbids the rise of those sentiments of pity and kindness that are natural to the Brahmana. Hearing these harsh words of the she- ass, Matanga quickly, came down from the car and addressing the she-ass, said,— Tell me, O blessed dame, by what fault is my mother stained? How dost thou know that I am a Chandala? Do thou answer me without delay. How, indeed, dost thou know that I am a Chandala? How has my status as a Brahmana been lost? O thou of great wisdom, tell me all this in detail, from beginning to end.'

अध्याय 13

श्लोक 147.11

अधर्मा धर्मरूपेण तेणैः कूपा इवावृताः ततस तैर भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर

adharmā dharmarūpeṇa teṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ tatasa taira bhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

नहि भूतं सम॑ तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते

English

Unrighteous men in the guise of dharma are like wells covered by grass; by them conduct is broken. Hear this, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 147.12

अवृत्त्या ये च भिन्दन्ति शरुतत्यागपरायणाः धर्मविद्वेषिणॊ मन्दा इत्य उक्तास ते न संशयः

avṛttyā ye ca bhindanti śarutatyāgaparāyaṇāḥ dharmavidveṣiṇò mandā itya uktāsa te na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ते च पतन्ति च मृतप्राय होकर थर-थर काँपने एवं गिरने लगते हैं

English

Those who break it by non-conduct, bent on giving up the Veda, haters of dharma, are called fools, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 147.13

अतृप्यन्तस तु साधूनां य एवागम बुद्धयः परम इत्य एव संतुष्टास तान उपास्स्व च पृच्छ च

atṛpyantasa tu sādhūnāṃ ya evāgama buddhayaḥ parama itya eva saṃtuṣṭāsa tāna upāssva ca pṛccha ca

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा विशीर्येद् हृदयं देवानामपि संयुगे

English

Those who are never satisfied with the good, whose minds are of the tradition, content with "this is supreme": serve them and ask them.

अध्याय 13

श्लोक 147.14

कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लॊभमॊहानुसारिणौ धर्म इत्य एव संबुद्धास तान उपास्स्व च पृच्छ च

kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lòbhamòhānusāriṇau dharma itya eva saṃbuddhāsa tāna upāssva ca pṛccha ca

हिन्दी अर्थ

विदीर्ण हो सकता है न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगा:

English

Those who, putting desire and wealth behind them, which follow greed and delusion, understand "this is dharma": serve them and ask them.

अध्याय 13

श्लोक 147.15

न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायकर्मभिः आचारः कारणं चैव धर्मश चैव तरयं पुनः

na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaśa caiva tarayaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजापतेश्व॒ दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ

English

Their conduct is not broken by sacrifice, study and rites; conduct, cause and dharma are again the three.

अध्याय 13

श्लोक 147.16

[य] पुनर एवेह मे बुद्धिः संशये परिमुह्यते अपारे मार्गमाणस्य परं तीरम अपश्यतः

[ya] punara eveha me buddhiḥ saṃśaye parimuhyate apāre mārgamāṇasya paraṃ tīrama apaśyataḥ

हिन्दी अर्थ

गया और महेश्वर कुपित हो गये तब बेचारे देवता विषादमें डूब गये बभूवुरवशा: पार्थ विषेदुश्च सुरसुरा:

English

[Yudhishthira] My mind is bewildered again in doubt, like one who seeks a path in the boundless and sees no far shore.

अध्याय 13

श्लोक 147.17

वेदाः परत्यक्षम आचारः परमाणं तत तरयं यदि पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश चैकस तरयं कथम

vedāḥ paratyakṣama ācāraḥ paramāṇaṃ tata tarayaṃ yadi pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaśa caikasa tarayaṃ kathama

हिन्दी अर्थ

सभी देवता एवं असुर विषादमें मग्न हो गये

English

If the Vedas, perception and conduct are the authority, those three, and if they are found separate, how can dharma be one in the three?

अध्याय 13

श्लोक 147.18

[भ] धर्मस्य हरियमाणस्य बलवद्भिर दुरात्मभिः यद्य एवं मन्यसे राजंस तरिधा धर्मविचारणा

[bha] dharmasya hariyamāṇasya balavadbhira durātmabhiḥ yadya evaṃ manyase rājaṃsa taridhā dharmavicāraṇā

हिन्दी अर्थ

व्यद्रवन् गिरयश्चापि द्यौ: पफाल च सर्वश: प्रणष्टा ज्योतिषां भाश्व सह सूर्येण भारत

English

[Bhishma] When dharma is being carried off by strong evildoers, if you think so, O king, there is three-fold inquiry into dharma.

अध्याय 13

श्लोक 147.19

एक एवेति जानीहि तरिधा तस्य परदर्शनम पृथक्त्वे चैव मे बुद्धिस तरयाणाम अपि वै तथा

eka eveti jānīhi taridhā tasya paradarśanama pṛthaktve caiva me buddhisa tarayāṇāma api vai tathā

हिन्दी अर्थ

ग्रहों और नक्षत्रोंका प्रकाश सूर्यके साथ ही नष्ट (अदृश्य) हो गया

English

Know it to be one; its showing is threefold. My view is that the three are separate.

अध्याय 13

श्लोक 147.20

उक्तॊ मार्गस तरयाणां च तत तथैव समाचर जिज्ञासा तु न कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात

uktò mārgasa tarayāṇāṃ ca tata tathaiva samācara jijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāta

हिन्दी अर्थ

भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत्

English

The path of the three has been told; follow it so. But one should not inquire into dharma by reasoning.

अध्याय 13

श्लोक 147.21

सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूद अत्र संशयः अन्धॊ जड इवाशङ्कॊ यद बरवीमि तद आचर

sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūda atra saṃśayaḥ andhò jaḍa ivāśaṅkò yada baravīmi tada ācara

हिन्दी अर्थ

पुरोडाशं भक्षयतो दशनान् वै व्यशातयत् पुनश्च संदधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम्

English

Always, best of the Bharatas, let there be no doubt in you here. Like a blind, dull man without suspicion, do what I tell you.

अध्याय 13

श्लोक 147.22

अहिंसा सत्यम अक्रॊधॊ दानम एतच चतुष्टयम अजातशत्रॊ सवस्व धर्म एष सनातनः

ahiṃsā satyama akròdhò dānama etaca catuṣṭayama ajātaśatrò savasva dharma eṣa sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

एक प्रज्वलित एवं तीखे बाणका संधान किया

English

Non-harm, truth, freedom from anger and giving: this fourfold is, Ajatashatru, the eternal dharma of one's own.

अध्याय 13

श्लोक 147.23

बराह्मणेषु च वृत्तिर या पितृपैतामहॊचिता ताम अन्वेहि महाबाहॊ सवर्गस्यैते हि देशिकाः

barāhmaṇeṣu ca vṛttira yā pitṛpaitāmahòcitā tāma anvehi mahābāhò savargasyaite hi deśikāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः प्रसादयामासु: शर्व ते विबुधोत्तमा: संस्तूयमानस्त्रिदशै: प्रससाद महेश्वर:

English

Follow the conduct among brahmins suited to father and grandfather, mighty-armed one, for they are the guides to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 147.24

परमाणम अप्रमाणं वै यः कुर्याद अबुधॊ नरः न स परमाणताम अर्हॊ विवाद जननॊ हि सः

paramāṇama apramāṇaṃ vai yaḥ kuryāda abudhò naraḥ na sa paramāṇatāma arhò vivāda jananò hi saḥ

हिन्दी अर्थ

यद् यच्चापद्वतं तत्र तत्तथैवान्वजीवयत्

English

A foolish man who makes authority non-authority does not deserve to be an authority, for he breeds disputes.

अध्याय 13

श्लोक 147.25

बराह्मणान एव सेवस्व सत्कृत्य बहु मन्य च एतेष्व एव तव इमे लॊकाः कृत्स्ना इति निबॊध तान

barāhmaṇāna eva sevasva satkṛtya bahu manya ca eteṣva eva tava ime lòkāḥ kṛtsnā iti nibòdha tāna

हिन्दी अर्थ

किया गया था, उन सबको उन्होंने पुन: पूर्ववत् जीवित कर दिया आयसं राजतं चैव सौवर्णमपि चापरम्

English

Serve brahmins alone, honouring them and holding them in high regard; learn that all these worlds are in them.

अध्याय 13

श्लोक 148.1

[य] ये च धर्मम असूयन्ति ये चैनं पर्युपासते बरवीतु भगवान एतत कव ते गच्छन्ति तादृशाः

[ya] ye ca dharmama asūyanti ye cainaṃ paryupāsate baravītu bhagavāna etata kava te gacchanti tādṛśāḥ

हिन्दी अर्थ

बभूव स तदा बाहुर्बलहन्तुर्यथा पुरा दीर्घकालतक टिके रहे

English

"The she-ass said, Begotten thou wert, upon a Brahmana woman excited with desire, by a Sudra following the profession of a barber. Thou art, therefore, a Chandala by birth. The status of Brahmana thou hast not at all.'

अध्याय 13

श्लोक 148.2

[भ] रजसा तमसा चैव समवस्तीर्ण चेतसः नरकं परतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणॊ नराः

[bha] rajasā tamasā caiva samavastīrṇa cetasaḥ narakaṃ paratipadyante dharmavidveṣiṇò narāḥ

हिन्दी अर्थ

शिवा सौम्या च या त्वस्य धर्मस्त्वापो5थ चन्द्रमा:

English

[Bhishma] Men whose minds are overspread with passion and darkness, haters of dharma, go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 148.3

ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते सत्यार्जव पराः सन्तस ते वै सवर्गभुजॊ नराः

ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate satyārjava parāḥ santasa te vai savargabhujò narāḥ

हिन्दी अर्थ

सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सल: स च वायु: शरीरेषु प्राणापानशरीरिणाम्

English

But those who always attend to dharma, great king, devoted to truth and uprightness, the good, are enjoyers of heaven.

अध्याय 13

श्लोक 148.4

धर्म एव रतिस तेषाम आचार्यॊपासनाद भवेत देवलॊकं परपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते

dharma eva ratisa teṣāma ācāryòpāsanāda bhaveta devalòkaṃ parapadyante ye dharmaṃ paryupāsate

हिन्दी अर्थ

सिद्धान्त-निर्णयमें मुख्य कारण होता है?' शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक् त्वं मेडनुपृच्छसि

English

Their delight is in dharma, by serving a teacher; those who attend to dharma go to the world of the gods.

अध्याय 13

श्लोक 148.5

मनुष्या यदि वा देवाः शरीरम उपताप्य वै धर्मिणः सुखम एधन्ते लॊभद्वेषविवर्जिताः

manuṣyā yadi vā devāḥ śarīrama upatāpya vai dharmiṇaḥ sukhama edhante lòbhadveṣavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

सुनो। मेरा तो ऐसा विचार है कि इस विषयमें कहीं कोई संशय है ही नहीं

English

Whether men or gods, the righteous, having tormented their bodies, prosper happily, free of greed and hatred.

अध्याय 13

श्लोक 148.6

परथमं बरह्मणः पुत्रं धर्मम आहुर मनीषिणः धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वम इवाशयः

parathamaṃ barahmaṇaḥ putraṃ dharmama āhura manīṣiṇaḥ dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvama ivāśayaḥ

हिन्दी अर्थ

नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यं संशयमेव च अथ चेन्मन्यसे चैकं कारणं कि भवेदिति

English

The wise say that dharma is Brahma's first son; the righteous attend on him as the mind on ripe fruit.

अध्याय 13

श्लोक 148.7

[य] असितां कीदृशं रूपं साधवः किं च कुर्वते बरवीतु मे भवान एतत सन्तॊ ऽसन्तश च कीदृशाः

[ya] asitāṃ kīdṛśaṃ rūpaṃ sādhavaḥ kiṃ ca kurvate baravītu me bhavāna etata santò 'santaśa ca kīdṛśāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणयात्रामनेकां च कल्पमानेन भारत

English

[Yudhishthira] What is the form of the unrighteous, and what do the good do? Tell me, how are the good and the bad?

अध्याय 13

श्लोक 148.8

[भ] दुराचाराश च दुर्धर्षा दुर्मुखाश चाप्य असाधवः साधवः शीलसंपन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम

[bha] durācārāśa ca durdharṣā durmukhāśa cāpya asādhavaḥ sādhavaḥ śīlasaṃpannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम् अग्राह्मुमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत्

English

[Bhishma] The ill-behaved, unassailable, foul-mouthed are the unrighteous; the good are those endowed with good conduct; that is the mark of the cultured.

अध्याय 13

श्लोक 148.9

राजमार्गे गवां मध्ये गॊष्ठमध्ये च धर्मिणः नॊपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्र पुरीषयॊः

rājamārge gavāṃ madhye gòṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ nòpasevanti rājendra sargaṃ mūtra purīṣayòḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामह

English

The righteous do not, O king, discharge urine or faeces on the royal road, among cows, or in a cow pen.

अध्याय 13

श्लोक 148.10

पञ्चानाम अशनं दत्त्वा शेषम अश्नन्ति साधवः न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्य आर्द्र पाणयः

pañcānāma aśanaṃ dattvā śeṣama aśnanti sādhavaḥ na jalpanti ca bhuñjānā na nidrāntya ārdra pāṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

तानुदारतया चाहं चक्षमे चातिदुःसहान्

English

"Brahmana continued, 'Thus addressed by the she-ass, Matanga retraced his way homewards. Seeing him return, his father said,— I had employed thee in the difficult task of gathering the requisites of my intended sacrifice. Why hast thou come back without having accomplished thy charge? Is it the case that all is not right with thee?

अध्याय 13

श्लोक 148.11

चित्रभानुम अनड्वाहं देवं गॊष्ठं चतुष्पथम बराह्मणं धार्मिकं चैत्यं ते कुर्वन्ति परदक्षिणम

citrabhānuma anaḍvāhaṃ devaṃ gòṣṭhaṃ catuṣpathama barāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caityaṃ te kurvanti paradakṣiṇama

हिन्दी अर्थ

मैंने उदारतापूर्वक क्षमा किया स चैवेन्द्रश्न वायुश्न सोडश्चिनौ स च विद्युत:

English

"Matanga said, 'How can he who belongs to no definite order of

अध्याय 13

श्लोक 148.12

वृद्धानां भारतप्तानां सत्रीणां बालातुरस्य च बराह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ते

vṛddhānāṃ bhārataptānāṃ satrīṇāṃ bālāturasya ca barāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca te

हिन्दी अर्थ

इन्द्र और वायु हैं, वे ही अश्विनीकुमार और विद्युत् हैं

English

birth, or to an order that is very low be regarded as all right and happy? How, O father, can that person be happy whose mother is stained? O father, this she-ass, who seems to be more than a human being, tells me that I have been begotten upon a Brahmani woman by a Sudra. I shall, for this reason, undergo the severest penances. —Having said these words to his father, and firmly resolved upon what he had said he proceeded to the great forest and began to undergo the austerest of penances. Setting himself to the performance of those penances for the purpose of happily acquiring the status of a Brahmana, Matanga began to scorch the very deities by the severity of his asceticism. Unto him thus engaged in penances, the chief of the celestials, viz., Indra, appeared and said,— Why, O Matanga, dost thou pass thy time in such grief, abstaining from all kinds of human enjoyments? I shall give thee boons. Do thou name the boons thou desirest. Do not delay, but tell me what is in thy breast. Even if that be unattainable, I shall yet bestow it on thee.'

अध्याय 13

श्लोक 148.13

अतिथीनां च सर्वेषां परेष्याणां सवजनस्य च तथा शरण कामानां गॊप्ता सत्यात सवागत परदः

atithīnāṃ ca sarveṣāṃ pareṣyāṇāṃ savajanasya ca tathā śaraṇa kāmānāṃ gòptā satyāta savāgata paradaḥ

हिन्दी अर्थ

स काल: सोडन्‍्तको मृत्यु: स यमो रात्र्यहानि च मृत्यु, वे ही यम तथा वे ही रात और दिन हैं

English

"Matanga said, 'Desirous of attaining to the status of Brahmana I have begun to practise these penances. After having obtained it, I shall go home. Even this is the boon solicited by me.'

अध्याय 13

श्लोक 148.14

सायंप्रातर मनुष्याणाम अशनं देवनिर्मितम नान्तरा भॊजनं दृष्टम उपवासविधिर हि सः

sāyaṃprātara manuṣyāṇāma aśanaṃ devanirmitama nāntarā bhòjanaṃ dṛṣṭama upavāsavidhira hi saḥ

हिन्दी अर्थ

स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित्

English

"Bhishma continued, 'Hearing these words of his, Purandara said unto him. The status of a Brahmana, O Matanga, which thou desirest to acquire is really unattainable by thee. It is true, thou desirest to acquire it, but then it is incapable of acquisition by persons begotten on uncleansed souls. O thou of foolish understanding, thou art sure to meet with destruction if thou persistest in this pursuit. Desist, therefore, from this vain endeavour without any delay. This object of thy desire, viz., the status of a Brahmana, which is the foremost of everything, is incapable of being won by penances. Therefore, by coveting that foremost status, thou wilt incur sure destruction. One born as a Chandala can never attain to that status which is regarded as the most sacred among the deities and Asuras and human beings!'"

अध्याय 13

श्लोक 148.15

लॊम काले यथा वह्निः कालम एव परतीक्षते ऋतुकाले तथा नारी ऋतम एव परतीक्षते न चान्यां गच्छते यस तु बरह्मचर्यं हि तत समृतम

lòma kāle yathā vahniḥ kālama eva paratīkṣate ṛtukāle tathā nārī ṛtama eva paratīkṣate na cānyāṃ gacchate yasa tu barahmacaryaṃ hi tata samṛtama

हिन्दी अर्थ

विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवान् परमद्युति: शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा

English

As fire waits for its time for fuel, so a woman waits for her season; one who goes to no other woman practises celibacy; that is held so.

अध्याय 13

श्लोक 148.16

अमृतं बराह्मणा गाव इत्य एतत तरयम एकतः तस्माद गॊब्राह्मणं नित्यम अर्चयेत यथाविधि

amṛtaṃ barāhmaṇā gāva itya etata tarayama ekataḥ tasmāda gòbrāhmaṇaṃ nityama arcayeta yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

उनके एक, दो, अनेक, सौ, हजार और लाखों रूप हैं

English

Nectar, brahmins and cows: these three together; therefore cows and brahmins should always be honoured by rule.

अध्याय 13

श्लोक 148.17

यजुषा संस्कृतं मांसम उपभुञ्जन न दुष्यति पृष्ठमांसं वृथा मांसं पुत्रमांसं च तत समम

yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsama upabhuñjana na duṣyati pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthā māṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tata samama

हिन्दी अर्थ

न हि शक्‍्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि उनके गुणोंका वर्णन नहीं किया जा सकता

English

One who eats meat consecrated with the Yajus mantra is not defiled; meat from behind, meat without cause, and a son's flesh are held equal.

अध्याय 13

श्लोक 148.18

सवदेशे परदेशे वाप्य अतिथिं नॊपवासयेत कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां परतिपादयेत

savadeśe paradeśe vāpya atithiṃ nòpavāsayeta karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ paratipādayeta

हिन्दी अर्थ

रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे

English

In his own land or another's, he should not let a guest fast; having done his work fruitfully, he should hand it over to his elders.

अध्याय 13

श्लोक 148.19

गुरुभ्य आसनं देयम अभिवाद्याभिपूज्य च गुरून अभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा शरिया

gurubhya āsanaṃ deyama abhivādyābhipūjya ca gurūna abhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śariyā

हिन्दी अर्थ

एकाक्ष॑ त्रयम्बकं॑ चैव विश्वरूपं शिवं तथा तो घोर है और दूसरा शिव। इन दोनोंके भी अनेक भेद हैं

English

A seat should be given to elders; having greeted and honoured elders, they increase in life, fame and fortune.

अध्याय 13

श्लोक 148.20

वृद्धान नातिवदेज जातु न च संप्रेषयेद अपि नासीनः सयात सथितेष्व एवम आयुर अस्य न रिष्यते

vṛddhāna nātivadeja jātu na ca saṃpreṣayeda api nāsīnaḥ sayāta sathiteṣva evama āyura asya na riṣyate

हिन्दी अर्थ

उसके धर्म, जल और चन्द्रमा आदि कई रूप हैं ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृत:

English

He should never speak sharply to the aged, nor send them on errands, nor sit while they stand; so his life is not harmed.

अध्याय 13

श्लोक 148.21

न नग्नाम ईक्षते नारीं न विद्वान पुरुषान अपि मैथुनं सततं गुप्तम आहारं च समाचरेत

na nagnāma īkṣate nārīṃ na vidvāna puruṣāna api maithunaṃ satataṃ guptama āhāraṃ ca samācareta

हिन्दी अर्थ

यच्च विश्व महत् पाति महादेवस्ततः: स्मृत:

English

He should not look at a naked woman, nor the wise at naked men; intercourse and food he should always keep private.

अध्याय 13

श्लोक 148.22

तीर्थानां गुररस तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि दर्शनानां परं जञानं संतॊषः परमं सुखम

tīrthānāṃ gurarasa tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci darśanānāṃ paraṃ jañānaṃ saṃtòṣaḥ paramaṃ sukhama

हिन्दी अर्थ

इसलिये “महादेव” कहलाते हैं समेधयति यत्नित्यं सर्वान् वै सर्वकर्मभि:

English

The teacher is the tirtha of tirthas, the heart the purity of the pure, supreme knowledge is the best of views, and contentment is supreme happiness.

अध्याय 13

श्लोक 148.23

सायंप्रातश च वृद्धानां शृणुयात पुष्कला गिरः शरुतम आप्नॊति हि नरः सततं वृद्धसेवया

sāyaṃprātaśa ca vṛddhānāṃ śṛṇuyāta puṣkalā giraḥ śarutama āpnòti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā

हिन्दी अर्थ

दहत्यूर्ध्व स्थितो यच्च प्राणान् तृणां स्थिरश्न यत्

English

Morning and evening he should listen to the abundant speech of the aged; a man gains learning always by serving the aged.

अध्याय 13

श्लोक 148.24

सवाध्याये भॊजने चैव दक्षिणं पाणिम उद्धरेत यच्छेद वान मनसी नित्यम इन्द्रियाणां च विभ्रमम

savādhyāye bhòjane caiva dakṣiṇaṃ pāṇima uddhareta yaccheda vāna manasī nityama indriyāṇāṃ ca vibhramama

हिन्दी अर्थ

और जिनका लिंग-विग्रह सदा स्थिर रहता है। इसलिये ये 'स्थाणु” कहलाते हैं यदस्य बहुधा रूप॑ भूतं भव्यं भवत्तथा

English

At study and at meals he should raise the right hand, and always restrain speech, mind and the wanderings of the senses.

अध्याय 13

श्लोक 148.25

संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कृसरं हविः अष्टकाः पितृदैवत्या वृद्धानाम अभिपूजनम

saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgūṃ kṛsaraṃ haviḥ aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā vṛddhānāma abhipūjanama

हिन्दी अर्थ

विश्वे देवाश्व यत्तस्मिन् विश्वरूपस्तत: स्मृत:

English

Prepared payasa daily, gruel, krisara, oblation, the Ashtaka for ancestors and gods, and honouring of elders;

अध्याय 13

श्लोक 148.26

शमश्रुकर्मणि मङ्गल्यं कषुतानाम अभिनन्दनम वयाधितानां च सर्वेषाम आयुषः परतिनन्दनम

śamaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kaṣutānāma abhinandanama vayādhitānāṃ ca sarveṣāma āyuṣaḥ paratinandanama

हिन्दी अर्थ

चक्षुष: प्रभवेत् तेजो नास्त्यन्तोडथास्य चक्षुषाम् तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात् पशुपति: स्मृत:

English

shaving is auspicious, greeting sneezes, and wishing long life to all the sick are proper.

अध्याय 13

श्लोक 148.27

न जातु तवम इति बरूयाद आपन्नॊ ऽपि महत्तरम तवं कारॊ वा वधॊ वेति विद्वत्सु न विशिष्यते अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत

na jātu tavama iti barūyāda āpannò 'pi mahattarama tavaṃ kārò vā vadhò veti vidvatsu na viśiṣyate avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācareta

हिन्दी अर्थ

पशुओंके अधिपति हैं। इसलिये वे “पशुपति' कहलाते हैं

English

Even in distress, he should never say "you" to a greater person; "you" is like an insult or killing and does not distinguish among the wise. He should behave so with inferiors, equals and pupils.

अध्याय 13

श्लोक 148.28

पापम आचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिणाम जञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने

pāpama ācakṣate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmiṇāma jañānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane

हिन्दी अर्थ

इससे महात्मा शंकरको बड़ी प्रसन्नता होती है बहुत बड़ी सम्पत्तिका भागी होता है

English

The hearts of those who do wrong always speak of sin; knowing it, they perish, hiding it from the great.

अध्याय 13

श्लोक 148.29

जञानपूर्वं कृतं कर्मच छादयन्ते हय असाधवः न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः पापेनाभिहतः पापः पापम एवाभिजायते

jañānapūrvaṃ kṛtaṃ karmaca chādayante haya asādhavaḥ na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpama evābhijāyate

हिन्दी अर्थ

लिड्रमेवार्चयन्ति सम यत् तदूर्ध्व समास्थितम्

English

The wicked cover a deed done knowingly, saying, "Men do not see me, the gods do not see me"; the sinner, struck by sin, is born to sin.

अध्याय 13

श्लोक 148.30

यथा वार्धुषिकॊ वृद्धिं देहभेदे परतीक्षते धर्मेणापिहितं पापं धर्मम एवाभिवर्धयेत

yathā vārdhuṣikò vṛddhiṃ dehabhede paratīkṣate dharmeṇāpihitaṃ pāpaṃ dharmama evābhivardhayeta

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण ही उन सब रूपोंको जानते हैं

English

As a usurer waits for his gain until the body breaks, so sin covered by dharma should increase dharma.

अध्याय 13

श्लोक 148.31

यथा लवणम अम्भॊभिर आप्लुतं परविलीयते परायश्चित्त हतं पापं तथा सद्यः परणश्यति

yathā lavaṇama ambhòbhira āplutaṃ paravilīyate parāyaścitta hataṃ pāpaṃ tathā sadyaḥ paraṇaśyati

हिन्दी अर्थ

निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात् कर्मभिस्तथा व्यासेनोक्तं च यच्चापि उपस्थानं महात्मन:

English

As salt dissolves when drenched in water, so sin destroyed by atonement at once perishes.

अध्याय 13

श्लोक 148.32

तस्मात पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते कृत्वा तु साधुष्व आख्येयं ते तत परशमयन्त्य उत

tasmāta pāpaṃ na gūheta gūhamānaṃ vivardhate kṛtvā tu sādhuṣva ākhyeyaṃ te tata paraśamayantya uta

हिन्दी अर्थ

हैं। महर्षि व्यासने भी उन महात्मा शिवका उपस्थान (स्तवन) बताया है

English

Therefore one should not hide sin; hidden, it grows. Having done it, it should be told to the good, and they pacify it.

अध्याय 13

श्लोक 148.33

आशया संचितं दरव्यं यत काले नॊपभुज्यते अन्ये चैतत परपद्यन्ते वियॊगे तस्य देहिनः

āśayā saṃcitaṃ daravyaṃ yata kāle nòpabhujyate anye caitata parapadyante viyòge tasya dehinaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा ऋषयो5परे ग्रहैर्बहुविधै: प्राणान् संरुद्धानुत्सूजत्यपि

English

The wealth hoarded in hope, not enjoyed in time, is taken by others at the embodied one's parting.

अध्याय 13

श्लोक 148.34

मानसं सर्वभूतानां धर्मम आहुर मनीषिणः तस्मात सर्वाणि भूतानि धर्मम एव समासते

mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmama āhura manīṣiṇaḥ tasmāta sarvāṇi bhūtāni dharmama eva samāsate

हिन्दी अर्थ

आयुरारोग्यमैश्वर्य वित्तं कामांश्व पुष्कलान्

English

The wise say dharma is the mind of all beings; therefore all beings attend only to dharma.

अध्याय 13

श्लोक 148.35

एक एव चरेद धर्मं न धर्मध्वजिकॊ भवेत धर्मवाणिजका हय एते ये धर्मम उपभुञ्जते

eka eva careda dharmaṃ na dharmadhvajikò bhaveta dharmavāṇijakā haya ete ye dharmama upabhuñjate

हिन्दी अर्थ

तस्य देवस्य यद् वक्‍त्र समुद्रे वडवामुखम् उपदेश देनेपर युधिष्ठिरने शान्तनुनन्दन भीष्मसे पुनः प्रश्न किया--

English

He should practise dharma alone; he should not carry a banner of dharma; those who enjoy dharma are dealers in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 148.36

अर्चेद देवान अदम्भेन सेवेतामायया गुरून निधिं निदध्यात पारत्र्यं यात्रार्थं दानशब्दितम

arceda devāna adambhena sevetāmāyayā gurūna nidhiṃ nidadhyāta pāratryaṃ yātrārthaṃ dānaśabditama

हिन्दी अर्थ

प्रत्यक्षमागमो वेति कि तयो: कारणं भवेत्

English

He should honour the gods without pretence and serve teachers without guile; he should lay up a treasure for the next world, called giving, for the journey.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।