Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 59/87 · श्लोक 107.98–107.148

पूर्ण अध्याय पाठ51 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 107.98

परापवादं न बरूयान नाप्रियं च कदा चन न मनुः कश चिद उत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना

parāpavādaṃ na barūyāna nāpriyaṃ ca kadā cana na manuḥ kaśa cida utpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā

हिन्दी अर्थ

महात्माओंकी निन्‍्दा भी मनुष्यका अकल्याण करनेवाली है अगम्याश्न न गच्छेत राज्ञ: पत्नी सखीस्तथा

English

He should not speak ill of others nor ever speak what is unpleasant; and one who seeks well-being should not stir up anger in anyone.

अध्याय 13

श्लोक 107.99

पतितैस तु कथां नेच्छेद दर्शनं चापि वर्जयेत संसर्गं च न गच्छेत तथायुर विन्दते महत

patitaisa tu kathāṃ neccheda darśanaṃ cāpi varjayeta saṃsargaṃ ca na gaccheta tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च

English

He should not wish to converse with the fallen and should avoid even seeing them; he should not associate, and so gains long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.100

न दिवा मैथुनं गच्छेन न कन्यां न च बन्धकीम न चास्नातां सत्रियं गच्छेत तथायुर विन्दते महत

na divā maithunaṃ gacchena na kanyāṃ na ca bandhakīma na cāsnātāṃ satriyaṃ gaccheta tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

हाथीका क्‍या काम है? किं ब्राह्मणस्येह धनेन कृत्यम्

English

He should not go to a woman by day, nor to a maiden, nor to a harlot, nor to an unbathed woman; so he gains long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.101

सवे सवे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते तरिः पीत्वापॊ दविः परमृज्य कृतशौचॊ भवेन नरः

save save tīrthe samācamya kārye samupakalpite tariḥ pītvāpò daviḥ paramṛjya kṛtaśaucò bhavena naraḥ

हिन्दी अर्थ

तरह-तरहके धन तुम्हारे ही पास रहें। नरेन्द्र! ब्राह्मणके यहाँ धनका क्या काम है?

English

Having rinsed at his own tirtha when a rite is prepared, drinking three times and wiping twice, a man becomes purified.

अध्याय 13

श्लोक 107.102

इन्द्रियाणि सकृत सपृश्य तरिर अभ्युक्ष्य च मानवः कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेद दृष्टेन कर्मणा

indriyāṇi sakṛta sapṛśya tarira abhyukṣya ca mānavaḥ kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca veda dṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

नागश्रेष्ठ गौतमास्मान्निवर्त स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये

English

Touching the senses once and sprinkling three times, a man should perform the ancestral and divine rites by the action seen in the Veda.

अध्याय 13

श्लोक 107.103

बराह्मणार्थे च यच छौचं तच च मे शृणु कौरव परवृत्तं च हितं चॊक्त्वा भॊजनाद्य अन्तयॊस तथा

barāhmaṇārthe ca yaca chaucaṃ taca ca me śṛṇu kaurava paravṛttaṃ ca hitaṃ còktvā bhòjanādya antayòsa tathā

हिन्दी अर्थ

हाथी वसूल करूँगा

English

Hear from me, O Kaurava, also the purification for brahmins: having spoken what is proper and good, at the beginning and end of a meal,

अध्याय 13

श्लोक 107.104

सर्वशौचेषु बराह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत निष्ठीव्य तु तथा कषुत्वा सपृश्यापॊ हि शुचिर भवेत

sarvaśauceṣu barāhmeṇa tīrthena samupaspṛśeta niṣṭhīvya tu tathā kaṣutvā sapṛśyāpò hi śucira bhaveta

हिन्दी अर्थ

जानेवाला नहीं है सेवन करती हैं; वहाँ जाकर मैं तुमसे अपना हाथी वसूल करूँगा

English

in all purifications he should touch water with the Brahma tirtha; and after spitting or sneezing, touching water, he becomes pure.

अध्याय 13

श्लोक 107.105

वृद्धॊ जञातिस तथा मित्रं दरिद्रॊ यॊ भवेद अपि गृहे वासयितव्यास ते धन्यम आयुष्यम एव च

vṛddhò jañātisa tathā mitraṃ daridrò yò bhaveda api gṛhe vāsayitavyāsa te dhanyama āyuṣyama eva ca

हिन्दी अर्थ

मंदाकिनीं तेडपि विभूषयन्ति

English

An aged kinsman or a friend, even one who is poor, should be housed in the home; this brings wealth and long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.106

गृहे पारावता धन्याः शुकाश च सहसारिकाः गृहेष्व एते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः

gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāśa ca sahasārikāḥ gṛheṣva ete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्रको तो वहाँ भी नहीं जाना है) मध्वाहुत्या जुद्वति वै द्विजेभ्य:

English

Pigeons in the house bring wealth, as do parrots and mynas; these in houses are not for harm, nor are oil-drinkers.

अध्याय 13

श्लोक 107.107

उद्दीपकाश च गृध्राश च कपॊता भरमरास तथा निविशेयुर यदा तत्र शान्तिम एव तदाचरेत

uddīpakāśa ca gṛdhrāśa ca kapòtā bharamarāsa tathā niviśeyura yadā tatra śāntima eva tadācareta

हिन्दी अर्थ

तद् ब्रूहि त्वं त्वरितो होष यामि

English

Uddipakas, vultures, doves and bees, when they settle there, he should then perform a pacifying rite.

अध्याय 13

श्लोक 107.108

अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रॊशॊ महात्मनाम महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हि चित

amaṅgalyāni caitāni tathākròśò mahātmanāma mahātmanāṃ ca guhyāni na vaktavyāni karhi cita

हिन्दी अर्थ

भूतानां ये सर्वभूतात्म भूता: उनकी स्थिति है। वहाँ पहुँचकर मैं तुमसे अपना हाथी वापस लूँगा

English

These are inauspicious, as is the cursing of great souls; the secrets of great souls should never be told.

अध्याय 13

श्लोक 107.109

अगम्याश च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस तथा वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर

agamyāśa ca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīsa tathā vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

सर्वातिथ्या: सुप्रसादा जनाश्व॒

English

He should not go to women forbidden, the wives of kings, nor friends' wives, nor those of physicians, children, the aged or servants, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 107.110

बन्धूनां बराह्मणानां च तथा शारणिकस्य च संबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर विन्दते महत

bandhūnāṃ barāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca saṃbandhināṃ ca rājendra tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये

English

Nor those of kinsmen, brahmins, or a refugee, nor of relatives, O king of kings; so he gains long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.111

बराह्मण सथपतिभ्यां च निर्मितं यन निवेशनम तद आवसेत सदा पराज्ञॊ भवार्थी मनुजेश्वर

barāhmaṇa sathapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yana niveśanama tada āvaseta sadā parājñò bhavārthī manujeśvara

हिन्दी अर्थ

यथाम्नायं त्रीणि वर्षाणि विप्रा: चलकर मैं आपसे अपने इस हाथीको वापस लूँगा

English

A house made by a brahmin and a builder, a wise man seeking well-being should always dwell in, O lord of men.

अध्याय 13

श्लोक 107.112

संध्यायां न सवपेद राजन विद्यां न च समाचरेत न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर विन्दते महत

saṃdhyāyāṃ na savapeda rājana vidyāṃ na ca samācareta na bhuñjīta ca medhāvī tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

English

He should not sleep at twilight, O king, nor study, nor eat; the wise man so gains long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.113

नक्तं न कुर्यात पित्र्याणि भुक्त्वा चैव परसाधनम पानीयस्य करिया नक्तं न कार्या भूतिम इच्छता

naktaṃ na kuryāta pitryāṇi bhuktvā caiva parasādhanama pānīyasya kariyā naktaṃ na kāryā bhūtima icchatā

हिन्दी अर्थ

हैं, उन्हींके लिये प्रजापतिलोक हैं। धृतराष्ट्र वहाँ भी नहीं जायगा पज्चभ्यो वा दानशीलस्तथैकाम्

English

He should not perform ancestral rites by night, nor adorn himself after eating; one who desires prosperity should not draw water by night.

अध्याय 13

श्लोक 107.114

वर्जनीयाश च वै नित्यं सक्तवॊ निशि भारत शेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भॊजने

varjanīyāśa ca vai nityaṃ saktavò niśi bhārata śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ caiva bhòjane

हिन्दी अर्थ

पुण्यं च नैमिषं तीर्थ बाहुदां करतोयिनीम्

English

Barley-meal is always to be avoided at night, O Bharata, and the remains of food, white things, and water at a meal.

अध्याय 13

श्लोक 107.115

सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत दविजच छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा नच समाचरेत

sauhityaṃ ca na kartavyaṃ rātrau naiva samācareta davijaca chedaṃ na kurvīta bhuktvā naca samācareta

हिन्दी अर्थ

कृष्णां गंगां पजचनदं महाह्ददमथापि च सरस्वतीदृषद्धत्यौ यमुनां ये तु यान्ति च

English

He should not overeat; he should not do so at night; he should not cut a twice-born's bond, and should not do it after eating.

अध्याय 13

श्लोक 107.116

महाकुलप्रसूतां च परशस्तां लक्षणैस तथा वयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्याम आवॊढुम अर्हति

mahākulaprasūtāṃ ca paraśastāṃ lakṣaṇaisa tathā vayaḥsthāṃ ca mahāprājña kanyāma āvòḍhuma arhati

हिन्दी अर्थ

प्रयान्ति पुण्यगंधाढ्या धृतराष्ट्रो न तत्र वै

English

O greatly wise one, one is fit to marry a maiden born of a great family, praised for her marks, and of fit age.

अध्याय 13

श्लोक 107.117

अपत्यम उत्पाद्य ततः परतिष्ठाप्य कुलं तथा पुत्राः परदेया जञानेषु कुलधर्मेषु भारत

apatyama utpādya tataḥ paratiṣṭhāpya kulaṃ tathā putrāḥ paradeyā jañāneṣu kuladharmeṣu bhārata

हिन्दी अर्थ

न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा न जरामरणे तत्र न पुण्यं न च पातकम्

English

Having begotten offspring and established the family, sons should be given to learning and the family's duties, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 107.118

कन्या चॊत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते पुत्रा निवेश्याश च कुलाद भृत्या लभ्याश च भारत

kanyā còtpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate putrā niveśyāśa ca kulāda bhṛtyā labhyāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भुभवने पुण्ये हस्तिनं मे प्रदास्यसि

English

A daughter, once born, should be given to a wise boy of good family; sons should be settled apart from the family, and servants may be obtained, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 107.119

शिरःस्नातॊ ऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यम अथापि च नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ जातॊ भवेन नरः न परॊष्ठपदयॊः कार्यं तथाग्नेये च भारत

śiraḥsnātò 'tha kurvīta daivaṃ pitryama athāpi ca nakṣatre na ca kurvīta yasmiña jātò bhavena naraḥ na paròṣṭhapadayòḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata

हिन्दी अर्थ

अध्यात्मयोगसंस्थानैर्युक्ता: स्वर्गगतिं गता: न तत्र धृतराष्ट्रस्ते शक्‍्यो द्रष्ट महामुने

English

Having bathed his head, he should perform the divine and ancestral rites; not on the star of his birth, nor on Proshthapada, nor on the Agneya, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 107.120

दारुणेषु च सर्वेषु परत्यहं च विवर्जयेत जयॊतिषे यानि चॊक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत

dāruṇeṣu ca sarveṣu paratyahaṃ ca vivarjayeta jayòtiṣe yāni còktāni tāni sarvāṇi varjayeta

हिन्दी अर्थ

दकार्ष ते मनसो5भिषंगात् कदाचित् वाणीद्वारा आपके प्रति कोई अपराध तो नहीं कर डाला?

English

He should avoid all dreadful ones, and daily, and should avoid all that is declared in astrology.

अध्याय 13

श्लोक 107.121

पराङ्मुखः शमश्रुकर्माणि कारयेत समाहितः उदङ्मुखॊ वा राजेन्द्र तथायुर विन्दते महत

parāṅmukhaḥ śamaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥ udaṅmukhò vā rājendra tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

ब्रवीषि यत् तत् करवाणि सर्वम्

English

Attentive, he should have his beard shaved facing east, or facing north, O king of kings; so he gains long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.122

परिवादं न च बरूयात परेषाम आत्मनस तथा परिवादॊ न धर्माय परॊच्यते भरतर्षभ

parivādaṃ na ca barūyāta pareṣāma ātmanasa tathā parivādò na dharmāya paròcyate bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यका उपदेश दें। आप जो-जो कहेंगे, वह सब करूँगा स्तमेव मे देहि सुरेन्द्र नागम्

English

He should not speak ill of others or of himself; for abuse is not said to be for dharma, O best of the Bharatas.

अध्याय 13

श्लोक 107.123

वर्जयेद वयङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरॊत्तम समार्षां वयङ्गितां चैव मातुः सवकुलजां तथा

varjayeda vayaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ naròttama samārṣāṃ vayaṅgitāṃ caiva mātuḥ savakulajāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेयो ममाध्याहि नमश्न ते5स्तु

English

He should avoid a deformed woman, and likewise a maiden, O best of men; one of the same sage lineage, and a deformed one, and one of his mother's own family.

अध्याय 13

श्लोक 107.124

वृद्धां परव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम तथातिकृष्ण वर्णां च वर्णॊत्कृष्टां च वर्जयेत

vṛddhāṃ paravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratāma tathātikṛṣṇa varṇāṃ ca varṇòtkṛṣṭāṃ ca varjayeta

हिन्दी अर्थ

त्वया दत्तं प्रतिगृह्ञामि नागम् आपके दिये हुए इस हाथीको ग्रहण करता हूँ

English

He should avoid an aged woman, an ascetic, a devoted wife of another, one very dark, and one of a higher class.

अध्याय 13

श्लोक 107.125

अयॊनिं च वियॊनिं च न गच्छेत विचक्षणः पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न तवम आवॊढुम अर्हसि

ayòniṃ ca viyòniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tavama āvòḍhuma arhasi

हिन्दी अर्थ

त्वं हि प्राप्तु शुभाललोकानह्वाय च चिराय च

English

The wise man should not go to one without a womb or of a wrong womb, nor to a tawny woman, nor to a leper woman; you should not marry such.

अध्याय 13

श्लोक 107.126

अपस्मारि कुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत शवित्रिणां च कुले जातां तरयाणां मनुजेश्वर

apasmāri kule jātāṃ nihīnāṃ caiva varjayeta śavitriṇāṃ ca kule jātāṃ tarayāṇāṃ manujeśvara

हिन्दी अर्थ

दिवमाचक्रमे वज्जी सद्धिः सह दुरासदम् स याति ब्रह्मणो लोकं ब्राह्मणो गौतमो यथा

English

He should avoid one born in a family with epilepsy, a very low one, and one born in a family of those with white leprosy, O lord of men; of these three.

अध्याय 13

श्लोक 107.127

लक्षणैर अन्विता या च परशस्ता या च लक्षणैः मनॊज्ञा दर्शनीया च तां भवान वॊढुम अर्हति

lakṣaṇaira anvitā yā ca paraśastā yā ca lakṣaṇaiḥ manòjñā darśanīyā ca tāṃ bhavāna vòḍhuma arhati

हिन्दी अर्थ

वह गौतम ब्राह्मणकी भाँति ब्रह्मलोकमें जायगा

English

She who is endowed with marks and praised for them, pleasing and good to look at, you are fit to marry.

अध्याय 13

श्लोक 107.128

महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर अवरा पतिता चैव न गराह्या भूतिम इच्छता

mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira avarā patitā caiva na garāhyā bhūtima icchatā

हिन्दी अर्थ

स्वदारतुषटिश्लोक्ता ते फलं दानस्य चैव यत् तपसो यत्परं तेडद्य तन्नो व्याख्यातुमहसि

English

One should marry into a great family or an equal one, Yudhishthira; one who seeks well-being should not take a lower or a fallen one.

अध्याय 13

श्लोक 107.129

अग्नीन उत्पाद्य यत्नेन करियाः सुविहिताश च याः वेदेषु बराह्मणैः परॊक्तास ताश च सर्वाः समाचरेत

agnīna utpādya yatnena kariyāḥ suvihitāśa ca yāḥ vedeṣu barāhmaṇaiḥ paròktāsa tāśa ca sarvāḥ samācareta

हिन्दी अर्थ

इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

English

Having carefully kindled the fires, he should practise all the rites well ordained, as declared in the Vedas by brahmins.

अध्याय 13

श्लोक 107.130

न चेर्ष्या सत्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश च सर्वशः अनायुष्या भवेद ईर्ष्या तस्माद ईर्ष्यां विवर्जयेत

na cerṣyā satrīṣu kartavyā dārā rakṣyāśa ca sarvaśaḥ anāyuṣyā bhaveda īrṣyā tasmāda īrṣyāṃ vivarjayeta

हिन्दी अर्थ

लोकमें तो आना बहुत ही कठिन है, तुम कैसे यहाँ आ पहुँचे

English

He should not be jealous of women, and wives are to be guarded in every way; jealousy shortens life, so he should avoid it.

अध्याय 13

श्लोक 107.131

अनायुष्यॊ दिवा सवप्नस तथाभ्युदित शायिता परातर निशायां च तथा ये चॊच्छिष्टाः सवपन्ति वै

anāyuṣyò divā savapnasa tathābhyudita śāyitā parātara niśāyāṃ ca tathā ye còcchiṣṭāḥ savapanti vai

हिन्दी अर्थ

आयान्त्यतप्ततपस: कथं वै त्वमिहागत: कैसे यहाँ आ गये?”

English

Sleeping by day shortens life, as do sleeping after sunrise, and sleeping in the morning and evening, and those who sleep unclean.

अध्याय 13

श्लोक 107.132

पारदार्यम अनायुष्यं नापितॊच्च्छिष्टता तथा यत्नतॊ वै न कर्तव्यम अभ्यासश चैव भारत

pāradāryama anāyuṣyaṃ nāpitòccchiṣṭatā tathā yatnatò vai na kartavyama abhyāsaśa caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

है, परंतु उन यज्ञोंके फलसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ

English

Adultery shortens life, as does the barber's leavings; these must be carefully avoided, and habit of them too, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 107.133

संध्यां न भुञ्जेन न सनायान न पुरीषं समुत्सृजेत परयतश च भवेत तस्यां न च किं चित समाचरेत

saṃdhyāṃ na bhuñjena na sanāyāna na purīṣaṃ samutsṛjeta parayataśa ca bhaveta tasyāṃ na ca kiṃ cita samācareta

हिन्दी अर्थ

पुण्यके प्रभावसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ पुष्करेषु द्विजातिभ्य: प्रादां शतसहस्रश:

English

At twilight he should not eat, bathe or pass faeces; he should be pure then and do nothing else.

अध्याय 13

श्लोक 107.134

बराह्मणान पूजयेच चापि तथा सनात्वा नराधिप देवांश च परणमेत सनातॊ गुरूंश चाप्य अभिवादयेत

barāhmaṇāna pūjayeca cāpi tathā sanātvā narādhipa devāṃśa ca paraṇameta sanātò gurūṃśa cāpya abhivādayeta

हिन्दी अर्थ

जाम्बूनहैराभरणैर्न तेन

English

He should honour brahmins after bathing, O lord of men, bow to the gods when bathed, and greet his teachers.

अध्याय 13

श्लोक 107.135

अनिमन्त्रितॊ न गच्छेत यज्ञं गच्छेत तु दर्शकः अनिमन्त्रिते हय अनायुष्यं गमनं तत्र भारत

animantritò na gaccheta yajñaṃ gaccheta tu darśakaḥ animantrite haya anāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata

हिन्दी अर्थ

सुवर्णकांस्योपदुह्ाा न तेन प्रादां दशगुणं ब्रह्मनू न तेनाहमिहागत:

English

He should not go uninvited; a spectator may go to a sacrifice. Going uninvited shortens life, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 107.136

न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्य तथा निशि अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत

na caikena parivrājyaṃ na gantavya tathā niśi anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaseta

हिन्दी अर्थ

कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागत:

English

He should not travel alone nor go at night. Before twilight has come, he should stay at home in the west.

अध्याय 13

श्लोक 107.137

मातुः पितुर गुरूणां च कार्यम एवानुशासनम हितं वाप्य अहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ

mātuḥ pitura gurūṇāṃ ca kāryama evānuśāsanama hitaṃ vāpya ahitaṃ vāpi na vicāryaṃ nararṣabha

हिन्दी अर्थ

एकैकस्मिन् क्रतौ तेन फलेनाहं न चागत: प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन् कोटीर्दश च सप्त च

English

The command of mother, father and teachers must be done; whether good or bad, it should not be weighed, O best of men.

अध्याय 13

श्लोक 107.138

धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यॊ नराधिप हस्तिपृष्ठे ऽशवपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह यत्नवान भव राजेन्द्र यत्नवान सुखम एधते

dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryò narādhipa hastipṛṣṭhe 'śavapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha yatnavāna bhava rājendra yatnavāna sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

दक्षिणावयवा: केचिद् वेहैयें सम्प्रकीर्तिता:

English

Effort should be made in archery and the Veda, in riding on elephants and horses, and in the chariot's use. Be diligent, O king; the diligent prospers happily.

अध्याय 13

श्लोक 107.139

अप्रधृष्यश च शत्रूणां भृत्यानां सवजनस्य च परजापालनयुक्तश च न कषतिं लभते कव चित

apradhṛṣyaśa ca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ savajanasya ca parajāpālanayuktaśa ca na kaṣatiṃ labhate kava cita

हिन्दी अर्थ

सबको मैंने दस वाजपेय यज्ञोंका अनुष्ठान करके दान किया था शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह

English

Unassailable by enemies, and in charge of servants and kinsmen and devoted to protecting subjects, he never suffers loss.

अध्याय 13

श्लोक 107.140

युक्तिशास्त्रं च ते जञेयं शब्दशास्त्रं च भारत गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप

yuktiśāstraṃ ca te jañeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata gandharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa

हिन्दी अर्थ

स्रोतश्न यावद्गड्राकयाश्छन्नमासीज्जगत्पते कारण भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ

English

You should know the science of reasoning and of grammar, O Bharata, the science of the gandharvas, and the arts, O lord of men.

अध्याय 13

श्लोक 107.141

पुराणम इतिहासाश च तथाख्यानानि यानि च महात्मनां च चरितं शरॊतव्यं नित्यम एव ते

purāṇama itihāsāśa ca tathākhyānāni yāni ca mahātmanāṃ ca caritaṃ śaròtavyaṃ nityama eva te

हिन्दी अर्थ

तपस्वी नियताहार: शममास्थाय वाग्यतः

English

You should always hear the Purana, the histories, the tales, and the lives of great souls.

अध्याय 13

श्लोक 107.142

पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन न चाह्वयेत सनातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद विचक्षणः

patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchena na cāhvayeta sanātāṃ caturthe divase rātrau gaccheda vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

न तेनाप्यहमागच्छे फलेनेह पितामह सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन

English

He should not approach his wife when she is menstruating, nor summon her; bathed on the fourth day, the wise man may go to her at night.

अध्याय 13

श्लोक 107.143

पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठे ऽहनि पुमान भवेत एतेन विधिना पत्नीम उपगच्छेत पण्डितः

pañcame divase nārī ṣaṣṭhe 'hani pumāna bhaveta etena vidhinā patnīma upagaccheta paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

विभूषित गौएँ भी मैंने दी थीं

English

On the fifth day a woman is conceived, on the sixth a man; by this rule the wise man should approach his wife.

अध्याय 13

श्लोक 107.144

जञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशः यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर विविधदक्षिणैः अत ऊर्ध्वम अरण्यं च सेवितव्यं नराधिप

jañātisaṃbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥ yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñaira vividhadakṣiṇaiḥ ata ūrdhvama araṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa

हिन्दी अर्थ

धनधान्यसमृद्धा श्च ग्रामाश्चान्ये सहस्रश: इष्ट्वानेकैर्महायज्ञैब्राह्मणेभ्यो न तेन च

English

Kinsmen, relatives and friends should always be honoured, and he should sacrifice as he can with sacrifices of many fees; after that, O lord of men, the forest should be resorted to.

अध्याय 13

श्लोक 107.145

एष ते लक्षणॊद्देश आयुष्याणां परकीर्तितः शेषस तरैविद्य वृद्धेभ्यः परत्याहार्यॊ युधिष्ठिर

eṣa te lakṣaṇòddeśa āyuṣyāṇāṃ parakīrtitaḥ śeṣasa taraividya vṛddhebhyaḥ paratyāhāryò yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

स्तेषां फलेनेह न चागतो5स्मि

English

This is the account of the marks of long life told to you; the rest, Yudhishthira, you must take from the aged masters of the three Vedas.

अध्याय 13

श्लोक 107.146

आचारॊ भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः आचाराद वर्धते हय आयुर आचारॊ हन्त्य अलक्षणम

ācārò bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ ācārāda vardhate haya āyura ācārò hantya alakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

किया; परंतु उन यज्ञोंके फलसे मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ किंतु उस दानके फलसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ

English

Conduct brings prosperity, conduct increases fame; by conduct life grows, and conduct removes bad marks.

अध्याय 13

श्लोक 107.147

आगमानां हि सर्वेषाम आचारः शरेष्ठ उच्यते आचार परभवॊ धर्मॊ धर्माद आयुर विवर्धते

āgamānāṃ hi sarveṣāma ācāraḥ śareṣṭha ucyate ācāra parabhavò dharmò dharmāda āyura vivardhate

हिन्दी अर्थ

दिने दिने हाददं ब्राह्मणेभ्य:

English

Of all the traditions, conduct is called best; dharma arises from conduct, and from dharma life increases.

अध्याय 13

श्लोक 107.148

एतद यशस्यम आयुष्यं सवर्ग्यं सवस्त्ययनं महत अनुकम्पता सर्ववर्णान बरह्मणा समुदाहृतम

etada yaśasyama āyuṣyaṃ savargyaṃ savastyayanaṃ mahata anukampatā sarvavarṇāna barahmaṇā samudāhṛtama

हिन्दी अर्थ

जिसमें प्रतिदिन नौ सौ गायें ब्राह्मणोंको दान देता था अष्टश्रि: सर्वमेधैश्व नरमेधैश्व॒ सप्तभि:

English

This is conducive to fame, long life and heaven, a great blessing; Brahma declared it with compassion for all classes.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।