Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 68/87 · श्लोक 117.1–119.23

पूर्ण अध्याय पाठ92 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 117.1

[य] इमे वै मानवा लॊके भृशं मांसस्य गृद्धिनः विसृज्य भक्षान विविधान यथा रक्षॊगणास तथा

[ya] ime vai mānavā lòke bhṛśaṃ māṃsasya gṛddhinaḥ visṛjya bhakṣāna vividhāna yathā rakṣògaṇāsa tathā

हिन्दी अर्थ

त्यक्त्वा स कीटतां राज॑ंश्वचार विपुलं तप: आजगाम द्विजश्रेष्ठ: कृष्णद्वैपषायनस्तदा

English

the commentator's explanation, they add their own interpretation which is different. This sort of jumble is very peculiar.

अध्याय 13

श्लोक 117.2

नापूपान विविधाकाराञ शाकानि विविधानि च षाडवान रसयॊगांश च तथेच्छन्ति यथामिषम

nāpūpāna vividhākārāña śākāni vividhāni ca ṣāḍavāna rasayògāṃśa ca tathecchanti yathāmiṣama

हिन्दी अर्थ

पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

English

They do not so desire cakes of various forms, various vegetables, the shadava dishes and mixtures of flavours as they do meat.

अध्याय 13

श्लोक 117.3

तत्र मे बुद्धिर अत्रैव विसर्गे परिमुह्यते न मन्ये रसतः किं चिन मांसतॊ ऽसतीह किं चन

tatra me buddhira atraiva visarge parimuhyate na manye rasataḥ kiṃ cina māṃsatò 'satīha kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

है--यह मुझे प्रत्यक्ष दिखायी देता है पुण्यस्यैव हि ते सत्त्वं पुण्यस्यैव च दर्शनम्

English

On this my mind is bewildered at this point: I do not think there is anything here better in taste than meat.

अध्याय 13

श्लोक 117.4

तद इच्छामि गुणाञ शरॊतुं मांसस्याभक्षणे ऽपि वा भक्षणे चैव ये दॊषास तांश चैव पुरुषर्षभ

tada icchāmi guṇāña śaròtuṃ māṃsasyābhakṣaṇe 'pi vā bhakṣaṇe caiva ye dòṣāsa tāṃśa caiva puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

ततोअन्यत् कर्म यक्किंचिन्न पुण्यं न च पातकम्

English

So I wish to hear the merits of not eating meat, and the faults in eating it, O best of men.

अध्याय 13

श्लोक 117.5

सर्वं तत्त्वेन धर्मज्ञ यधावद इह धर्मतः किं वा भक्ष्यम अभक्ष्यं वा सर्वम एतद वदस्व मे

sarvaṃ tattvena dharmajña yadhāvada iha dharmataḥ kiṃ vā bhakṣyama abhakṣyaṃ vā sarvama etada vadasva me

हिन्दी अर्थ

है। प्रभो! यदि आप आज्ञा दें तो मैं कुछ कहूँ ब्रृहि तत्त्वं महाप्राज्ञ शुश्रेषे वचनं तव

English

Tell me all of it truly, knower of dharma, rightly and by dharma: what may be eaten and what may not.

अध्याय 13

श्लोक 117.6

[भ] एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत न मांसाद अरम अत्रान्यद रसतॊ विद्यते भुवि

[bha] evama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata na māṃsāda arama atrānyada rasatò vidyate bhuvi

हिन्दी अर्थ

विद्यातपो भ्यां हि भवान् भावितात्मा न संशय:

English

[Bhishma] It is so, mighty-armed one, as you say, O Bharata: there is nothing else on earth that so exceeds meat in taste.

अध्याय 13

श्लोक 117.7

कषतक्षीणाभितप्तानां गराम्यधर्मरताश च ये अध्वना कर्शितानां च न मांसाद विद्यते परम

kaṣatakṣīṇābhitaptānāṃ garāmyadharmaratāśa ca ye adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsāda vidyate parama

हिन्दी अर्थ

भूयो बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव मन्ये भवत्प्रसादो5यं तद्धि कर्म स्वभावत:

English

For those wasted by wounds and tormented, those given to worldly pleasures, and those worn by travel, there is nothing better than meat.

अध्याय 13

श्लोक 117.8

सद्यॊ वर्धयति पराणान पुष्टिम अग्र्यं ददाति च न भक्षॊ ऽभयधिकः कश चिन मांसाद अस्ति परंतप

sadyò vardhayati parāṇāna puṣṭima agryaṃ dadāti ca na bhakṣò 'bhayadhikaḥ kaśa cina māṃsāda asti paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

स्वभावत: बन गया है

English

It at once increases the vital breaths and gives the best nourishment; no food exceeds meat, scourge of foes.

अध्याय 13

श्लोक 117.9

विवर्जने तु बहवॊ गुणाः कौरवनन्दन य भवन्ति मनुष्याणां तान मे निगदतः शृणु

vivarjane tu bahavò guṇāḥ kauravanandana ya bhavanti manuṣyāṇāṃ tāna me nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

त्रिभिर्गुणै: समुदितस्ततो भवति वै द्विज: न हि श्रुतवतां किंचिदधिकं ब्राह्मणादृते

English

But in giving it up there are many merits, delight of the Kurus, that come to men; hear them as I tell them.

अध्याय 13

श्लोक 117.10

सवमांसं परमांसैर यॊ विवर्धयितुम इच्छति नास्ति कषुद्रतरस तस्मान न नृशंसतरॊ नरः

savamāṃsaṃ paramāṃsaira yò vivardhayituma icchati nāsti kaṣudratarasa tasmāna na nṛśaṃsatarò naraḥ

हिन्दी अर्थ

क्षात्रं देवव्रतं ध्यायंस्ततो विप्रत्वमेष्यसि

English

One who wishes to enlarge his own flesh with the flesh of others, no man is meaner than he or more cruel.

अध्याय 13

श्लोक 117.11

न हि पराणात परियतरं लॊके किं चन विद्यते तस्माद दयां नरः कुर्याद यथात्मनि तथा परे

na hi parāṇāta pariyataraṃ lòke kiṃ cana vidyate tasmāda dayāṃ naraḥ kuryāda yathātmani tathā pare

हिन्दी अर्थ

शुभे: संविभजन् कामैरशुभानां च पावनै: क्षात्रीं तनुं समुत्सृज्य ततो विप्रत्वमेष्यसि

English

Nothing in the world is dearer than life; therefore a man should show compassion to others as to himself.

अध्याय 13

श्लोक 117.12

शुक्राच च तात संभूतिर मांसस्येह न संशयः भक्षणे तु महान दॊषॊ वधेन सह कल्पते

śukrāca ca tāta saṃbhūtira māṃsasyeha na saṃśayaḥ bhakṣaṇe tu mahāna dòṣò vadhena saha kalpate

हिन्दी अर्थ

महर्षे्वचनं श्रुत्वा प्रजा धर्मेण पाल्य च

English

Meat arises, dear child, from semen, without doubt; and in eating it great fault comes together with the killing.

अध्याय 13

श्लोक 117.13

अहिंसा लक्षणॊ धर्म इति वेद विदॊ विदुः यद अहिंस्रं भवेत कर्म तत कुर्याद आत्मवान नरः

ahiṃsā lakṣaṇò dharma iti veda vidò viduḥ yada ahiṃsraṃ bhaveta karma tata kuryāda ātmavāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

आजगाम महाप्राज्ञ: कृष्णद्वैपायनस्तदा शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु

English

The knowers of the Veda know that dharma is marked by non-harm; what action is harmless, a self-possessed man should do.

अध्याय 13

श्लोक 117.14

पितृदैवतयज्ञेषु परॊक्षितं हविर उच्यते विधिना वेद दृष्टेन तद भुक्त्वेह न दुष्यति

pitṛdaivatayajñeṣu paròkṣitaṃ havira ucyate vidhinā veda dṛṣṭena tada bhuktveha na duṣyati

हिन्दी अर्थ

तस्मान्मृत्युभयात् कीट मा व्यथिष्ठा: कथंचन

English

In sacrifices to ancestors and gods the oblation is called consecrated; when eaten by the rule seen in the Veda, one is not stained.

अध्याय 13

श्लोक 117.15

यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्य अपि शरूयते शरुतिः अतॊ ऽनयथा परवृत्तानां राक्षसॊ विधिर उच्यते

yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā itya api śarūyate śarutiḥ atò 'nayathā paravṛttānāṃ rākṣasò vidhira ucyate

हिन्दी अर्थ

लोपका भय अवश्य होना चाहिए, इसलिये उत्तम धर्मका आचरण करते रहो सुखात् सुखतरं प्राप्तो भगवंस्त्वत्कृते हुहम्

English

It is also heard in scripture that animals were created for sacrifice; for those acting otherwise, the rule is called demonic.

अध्याय 13

श्लोक 117.16

कषत्रियाणां तु यॊ दृष्टॊ विधिस तम अपि मे शृणु वीर्येणॊपार्जितं मांसं यथा खादन न दुष्यति

kaṣatriyāṇāṃ tu yò dṛṣṭò vidhisa tama api me śṛṇu vīryeṇòpārjitaṃ māṃsaṃ yathā khādana na duṣyati

हिन्दी अर्थ

भगवद्धचनात् कीटो ब्राद्दाण्यं प्राप्प दुर्लभम्

English

Hear also from me the rule seen for kshatriyas, by which meat won by valour does not stain him who eats it.

अध्याय 13

श्लोक 117.17

आरण्याः सर्वदौवत्याः परॊक्षिताः सर्वशॊ मृगाः अगस्त्येन पुरा राजन मृगया येन पूज्यते

āraṇyāḥ sarvadauvatyāḥ paròkṣitāḥ sarvaśò mṛgāḥ agastyena purā rājana mṛgayā yena pūjyate

हिन्दी अर्थ

तत:ः सालोक्यमगमद् ब्रह्माणो ब्रद्मृवित्तम: स्वकर्मफलनिर्वत्तं व्यासस्य वचनात् तदा

English

The forest beasts were all consecrated as sacred to all the gods by Agastya long ago, O king, and so hunting is honoured.

अध्याय 13

श्लोक 117.18

नात्मानम अपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते समताम उपसंगम्य रूपं हन्यान न वा नृप

nātmānama aparityajya mṛgayā nāma vidyate samatāma upasaṃgamya rūpaṃ hanyāna na vā nṛpa

हिन्दी अर्थ

हुआ कि उस कीटने सनातन ब्रह्मपद प्राप्त कर लिया

English

There is no hunting without risking oneself; meeting on equal terms, one may slay the beast, or may not.

अध्याय 13

श्लोक 117.19

अतॊ राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत लिप्यन्ते न हि दॊषेण न चैतत पातकं विदुः

atò rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata lipyante na hi dòṣeṇa na caitata pātakaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्तास्ते गतिं पुण्यां तस्मान्मा शोच पुत्रक एकोनविंशत्यधिकशततमोध्याय:

English

Therefore all royal sages go hunting, O Bharata; they are not stained by fault, and they do not hold it a sin.

अध्याय 13

श्लोक 117.20

न हि तत्परमं किं चिद इह लॊके परत्र च यत सरेष्व इह लॊकेषु दया कौरवनन्दन

na hi tatparamaṃ kiṃ cida iha lòke paratra ca yata sareṣva iha lòkeṣu dayā kauravanandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ है? यह मैं आपसे पूछता हूँ, मुझे बताइये मैत्रेयस्य च संवाद कृष्णद्वैयायनस्यथ च

English

For nothing is higher, here and hereafter, than compassion toward all beings in this world, delight of the Kurus.

अध्याय 13

श्लोक 117.21

न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः दयावताम इमे लॊकाः परे चापि तपस्विनाम

na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ dayāvatāma ime lòkāḥ pare cāpi tapasvināma

हिन्दी अर्थ

संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

English

A compassionate man never has fear here; these worlds and the next belong to the compassionate and to ascetics.

अध्याय 13

श्लोक 117.22

अभयं सर्वभूतेभ्यॊ यॊ ददाति दयापरः अभयं तस्य भूतानि ददतीत्य अनुशुश्रुमः

abhayaṃ sarvabhūtebhyò yò dadāti dayāparaḥ abhayaṃ tasya bhūtāni dadatītya anuśuśrumaḥ

हिन्दी अर्थ

वाराणस्यामुपातिष्ठ न्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयो5शनमुत्तमम्

English

We have heard that beings give freedom from fear to him who, devoted to compassion, gives freedom from fear to all beings.

अध्याय 13

श्लोक 117.23

कषतं च सखलितं चैव पतितं कलिष्टम आहतम सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च

kaṣataṃ ca sakhalitaṃ caiva patitaṃ kaliṣṭama āhatama sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca

हिन्दी अर्थ

और उन्हें उत्तम अन्न भोजन कराया

English

Wounded, stumbling, fallen, afflicted or struck, all beings protect him, on level and uneven ground.

अध्याय 13

श्लोक 117.24

नैनं वयालमृगा घनन्ति न पिशाचा न राक्षसाः मुच्यन्ते भयकालेषु मॊक्षयन्ति च ये परान

nainaṃ vayālamṛgā ghananti na piśācā na rākṣasāḥ mucyante bhayakāleṣu mòkṣayanti ca ye parāna

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठमानो5स्मयत प्रीत: कृष्णो महामना: व्यासजी बहुत संतुष्ट हुए। फिर जब वे वहाँसे चलने लगे तो मुस्कराये

English

Beasts of prey do not kill him, nor do pishachas or rakshasas; he is freed in times of fear, and frees others.

अध्याय 13

श्लोक 117.25

पराणदानात परं दानं न भूतं न भविष्यति न हय आत्मनः परियतरः कश चिद अस्तीति निश्चितम

parāṇadānāta paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati na haya ātmanaḥ pariyataraḥ kaśa cida astīti niścitama

हिन्दी अर्थ

कारणं ब्रूहि धर्मात्मन् व्यस्मयिष्ठा: कुतश्न ते

English

There is no gift higher than giving life, nor was, nor will be; it is certain that nothing is dearer to one than oneself.

अध्याय 13

श्लोक 117.26

अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत मृत्युकाले हि भूतानां सद्यॊ जायति वेपथुः

aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyò jāyati vepathuḥ

हिन्दी अर्थ

अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि चान्वयात् सकता। भला, वेद क्‍यों असत्य कहेगा?

English

Death is disagreeable to all beings, O Bharata; at the time of death trembling arises in them at once.

अध्याय 13

श्लोक 117.27

जातिजन्म जरादुःखे नित्यं संसारसागरे जन्तवः परिवर्तन्ते मरणाद उद्विजन्ति च

jātijanma jarāduḥkhe nityaṃ saṃsārasāgare jantavaḥ parivartante maraṇāda udvijanti ca

हिन्दी अर्थ

न द्रह्मेच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परं वदेत्

English

In the sorrows of birth, rebirth and old age, in the ocean of rebirth, creatures ever turn and shrink from death.

अध्याय 13

श्लोक 117.28

गर्भवासेषु पच्यन्ते कषाराम्ल कटुकै रसैः मूत्र शलेष्म पुरीषाणां सपर्शैश च भृशदारुणैः

garbhavāseṣu pacyante kaṣārāmla kaṭukai rasaiḥ mūtra śaleṣma purīṣāṇāṃ saparśaiśa ca bhṛśadāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

इदानीं चैव न: कृत्यं पुरस्ताच्च परिश्रुतम् तृषिताय च ते दत्त हृदयेनानसूयता

English

In the womb they are cooked by bitter, sour and pungent humours, and by the very cruel touch of urine, phlegm and faeces.

अध्याय 13

श्लोक 117.29

जाताश चाप्य अवशास तत्र भिद्यमानाः पुनः पुनः पाट्यमानाश च देश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः

jātāśa cāpya avaśāsa tatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ pāṭyamānāśa ca deśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ

हिन्दी अर्थ

अजैषीर्महतो लोकान् महायज्ञैरिव प्रभो

English

Born, helpless, they are torn again and again and shown cut open, helpless, those who craved meat.

अध्याय 13

श्लोक 117.30

कुम्भी पाके च पच्यन्ते तां तां यॊनिम उपागताः आक्रम्य मार्यमाणाश च भराम्यन्ते वै पुनः पुनः

kumbhī pāke ca pacyante tāṃ tāṃ yònima upāgatāḥ ākramya māryamāṇāśa ca bharāmyante vai punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यका ही बल है और तुम्हारा दर्शन भी पुण्यका ही दर्शन है

English

They are cooked in the Kumbhi hell, reaching one womb after another; attacked and killed, they wander again and again.

अध्याय 13

श्लोक 117.31

नात्मनॊ ऽसति परियतरः पृथिव्याम अनुसृत्य ह तस्मात पराणिषु सर्वेषु दयावान आत्मवान भवेत

nātmanò 'sati pariyataraḥ pṛthivyāma anusṛtya ha tasmāta parāṇiṣu sarveṣu dayāvāna ātmavāna bhaveta

हिन्दी अर्थ

अधिकं मार्जनात् तात तथा चैवानुलेपनात् पूर्तिसे भी बढ़कर है

English

Nothing on earth is dearer than oneself; therefore one should be compassionate and self-possessed toward all beings.

अध्याय 13

श्लोक 117.32

सर्वमांसानि यॊ राजन यावज जीवं न भक्षयेत सवर्गे स विपुलं सथानं पराप्नुयान नात्र संशयः

sarvamāṃsāni yò rājana yāvaja jīvaṃ na bhakṣayeta savarge sa vipulaṃ sathānaṃ parāpnuyāna nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां श्रेष्ठतरं दानमिति मे नात्र संशय:

English

One who for all his life, O king, eats no meat of any kind attains a vast place in heaven, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 117.33

ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम भक्ष्यन्ते ते ऽपि तैर भूतैर इति मे नास्ति संशयः

ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇāma bhakṣyante te 'pi taira bhūtaira iti me nāsti saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

है, इस विषयमें मुझे संशय नहीं है ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्म: प्रतिष्ठित:

English

Those who eat the flesh of beings who wish to live are in turn eaten by those beings; of this I have no doubt.

अध्याय 13

श्लोक 117.34

मां स भक्षयते यस्माद भक्षयिष्ये तम अप्य अहम एतन मांसस्य मांसत्वम अतॊ बुद्ध्यस्व भारत

māṃ sa bhakṣayate yasmāda bhakṣayiṣye tama apya ahama etana māṃsasya māṃsatvama atò buddhyasva bhārata

हिन्दी अर्थ

इस संसारमें दान भी अत्यन्त उत्तम माना गया है

English

"He eats me, therefore I shall eat him": this is the meaning of the word for meat (mamsa); understand it, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 117.35

घातकॊ वध्यते नित्यं तथा वध्येत बन्धकः आक्रॊष्टाक्रुश्यते राजन दवेष्टा दवेष्यत्वम आप्नुते

ghātakò vadhyate nityaṃ tathā vadhyeta bandhakaḥ ākròṣṭākruśyate rājana daveṣṭā daveṣyatvama āpnute

हिन्दी अर्थ

सुखात् सुखतरप्राप्तिमाप्रुते मतिमान्नर: श्रीमन्तः प्राप्तुवन्त्यर्थान् दान॑ं यज्ञं तथा सुखम्

English

The killer is always killed, and the binder bound; the reviler is reviled, O king, and the hater is hated.

अध्याय 13

श्लोक 117.36

येन येन शरीरेण यद यत कर्म करॊति यः तेन तेन शरीरेण तत तत पलम उपाश्नुते

yena yena śarīreṇa yada yata karma karòti yaḥ tena tena śarīreṇa tata tata palama upāśnute

हिन्दी अर्थ

दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावत:

English

By whatever body one does whatever deed, with that very body one enjoys its fruit.

अध्याय 13

श्लोक 117.37

अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परॊ दमः अहिंसा परमं दानम अहिंसा परमस तपः

ahiṃsā paramò dharmasa tathāhiṃsā parò damaḥ ahiṃsā paramaṃ dānama ahiṃsā paramasa tapaḥ

हिन्दी अर्थ

जाती है। सुख और दुःख मनुष्यके स्वभावके अनुसार नियत हैं पुण्यमन्यत् पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम्

English

Non-harm is the highest dharma, non-harm is the highest self-control, non-harm is the highest gift, non-harm is the highest austerity.

अध्याय 13

श्लोक 117.38

अहिंसा परमॊ यज्ञस तथाहिस्मा परं बलम अहिंसा परमं मित्रम अहिंसा परमं सुखम अहिंसा परमं सत्यम अहिंसा परमं शरुतम

ahiṃsā paramò yajñasa tathāhismā paraṃ balama ahiṃsā paramaṃ mitrama ahiṃsā paramaṃ sukhama ahiṃsā paramaṃ satyama ahiṃsā paramaṃ śarutama

हिन्दी अर्थ

पापमय तथा पुण्य-पाप दोनोंसे रहित

English

Non-harm is the highest sacrifice, non-harm is the highest strength, non-harm is the highest friend, non-harm the highest happiness, non-harm the highest truth, non-harm the highest teaching.

अध्याय 13

श्लोक 117.39

सर्वयज्ञेषु वा दानं सर्वतीर्थेषु चाप्लुतम सर्वदानफलं वापि नैतत तुल्यम अहिंसया

sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu cāplutama sarvadānaphalaṃ vāpi naitata tulyama ahiṃsayā

हिन्दी अर्थ

तथा स्वकर्मनिर्वत्तं न पुण्यंन च पापकम् येअभिद्रह्मन्ति भूतानि ते वै पापकृतो जना:

English

Gifts in all sacrifices, bathing in all tirthas, or the fruit of all gifts: none of this is equal to non-harm.

अध्याय 13

श्लोक 117.40

अहिंस्रस्य तपॊ ऽकषय्यम अहिंस्रॊ यजते सदा अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता

ahiṃsrasya tapò 'kaṣayyama ahiṃsrò yajate sadā ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā

हिन्दी अर्थ

रहो, दान दो और यज्ञ करो। विद्वान् और तपस्वी तुम्हारा पराभव नहीं कर सकेंगे अत्यन्तश्रीमति कुले जात: प्राज्ञो बहुशुतः

English

The austerity of the non-harming is inexhaustible; the non-harming always sacrifices; the non-harming is to all beings as mother and father.

अध्याय 13

श्लोक 117.41

एतत फलम अहिंसाया भूयश च कुरुपुंगव न हि शक्या गुणा वक्तुम इह वर्षशतैर अपि

etata phalama ahiṃsāyā bhūyaśa ca kurupuṃgava na hi śakyā guṇā vaktuma iha varṣaśataira api

हिन्दी अर्थ

अनुज्ञातश्न भवता किंचिद् ब्रूयामहं विभो

English

This is the fruit of non-harm, and more, O best of the Kurus; its virtues cannot be told here even in hundreds of years.

अध्याय 13

श्लोक 118.1

[य] अकामाश च स कामाश च हता ये ऽसमिन महाहवे कां यॊनिं परतिपन्नास ते तन मे बरूहि पितामह

[ya] akāmāśa ca sa kāmāśa ca hatā ye 'samina mahāhave kāṃ yòniṃ paratipannāsa te tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणसे बढ़कर दूसरा कोई मान्य नहीं है

English

" Yudhishthira said, 'Tell me why had that lady no fear of Ashtavakra's curse although Ashtavakra was endued with great energy? How also did Ashtavakra succeed in coming back from that place?'"

अध्याय 13

श्लोक 118.2

दुःखं पराणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ पराणत्यागं सुदुष्करम

duḥkhaṃ parāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe jānāmi tattvaṃ dharmajña parāṇatyāgaṃ suduṣkarama

हिन्दी अर्थ

तप: पवित्र वेदस्य तप: स्वर्गस्थ साधनम् वास्तवमें तपस्या पवित्र और वेदाध्ययन एवं स्वर्गका उत्तम साधन है

English

[Yudhishthira] The giving up of life by men in a great battle is painful; I know the truth, knower of dharma, that giving up life is very hard.

अध्याय 13

श्लोक 118.3

समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे कारणं तत्र मे बरूहि सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः

samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe kāraṇaṃ tatra me barūhi sarvajñò haya asi me mataḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् गृहाण प्रथम प्रशस्तं गृहमेधिनाम् दानेन तपसा चैव सर्वपापमपोहति

English

Whether in prosperity or in adversity, in good or in ill, tell me the reason there, for you are held by me to be all-knowing.

अध्याय 13

श्लोक 118.4

[भ] समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे संसारे ऽसमिन समाजाताः पराणिनः पृथिवीपते

[bha] samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe saṃsāre 'samina samājātāḥ parāṇinaḥ pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

जाता है, उसी प्रकार दान और तपस्यासे मनुष्यके सारे पाप नष्ट हो जाते हैं

English

[Bhishma] Whether in prosperity or in adversity, in good or in ill, beings born in this cycle of rebirth, O lord of the earth,

अध्याय 13

श्लोक 118.5

निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम सम्यक चायम अनुप्रश्नस तवयॊक्तश च युधिष्ठिर

niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇama samyaka cāyama anupraśnasa tavayòktaśa ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

एतन्मनसि कर्ताव्यं श्रेय एवं भविष्यति श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह

English

hear from me the reason by which feeling they are fond of life. This is a good question you have put, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 118.6

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तम इदं नृप दवैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर

atra te vartayiṣyāmi purāvṛttama idaṃ nṛpa davaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

स्वरूप है? यह मैं आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ। उसे मुझे बताइये

English

On this I shall tell you, O king, an old event: the dialogue between Dvaipayana and an insect, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 118.7

बरह्मभूतश चरन विप्रः कृष्ण दवौपायनः पुरा ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि

barahmabhūtaśa carana vipraḥ kṛṣṇa davaupāyanaḥ purā dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani

हिन्दी अर्थ

कैकेयी सुमना नाम शाण्डिलीं पर्यपृच्छत एवं मनस्विनी शाण्डिलीदेवीसे केकयराजकी पुत्री सुमनाने इस प्रकार प्रश्न किया--

English

Once the brahmin Krishna Dvaipayana, moving as one with Brahman, saw an insect running swiftly on a cart-track.

अध्याय 13

श्लोक 118.8

गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश च शरीरिणाम सर्वज्ञः सर्वदॊ दृष्ट्वा कीटं वचनम अब्रवीत

gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaśa ca śarīriṇāma sarvajñaḥ sarvadò dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

विधूय सर्वपापानि देवलोक॑ त्वमागता

English

Knowing the course of all beings and the cries of embodied creatures, all-knowing and all-giving, he saw the insect and spoke.

अध्याय 13

श्लोक 118.9

कीट संत्रस्तरूपॊ ऽसि तवरितश चैव लक्ष्यसे कव धावसि तद आचक्ष्व कुतस ते हयम आगतम

kīṭa saṃtrastarūpò 'si tavaritaśa caiva lakṣyase kava dhāvasi tada ācakṣva kutasa te hayama āgatama

हिन्दी अर्थ

करके देवलोकमें पदार्पण किया है? सुता ताराधिपस्येव प्रभया दिवमागता

English

"Insect, you seem terrified and hasty. Where do you run? Tell me, from where has this fear come to you?"

अध्याय 13

श्लोक 118.10

[क] शकटस्यास्य महतॊ दॊषं शरुत्वा भयं मम आगतं वै महाबुद्धे सवन एष हि दारुणः शरूयते न स मां हन्याद इति तस्माद अपाक्रमे

[ka] śakaṭasyāsya mahatò dòṣaṃ śarutvā bhayaṃ mama āgataṃ vai mahābuddhe savana eṣa hi dāruṇaḥ śarūyate na sa māṃ hanyāda iti tasmāda apākrame

हिन्दी अर्थ

चातुर्वर्ण्य न वर्तेत धर्माधमावृतानृते प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्थात् धनिनां धनम्

English

"Bhishma said, 'Ashtavakra asked her, saying,— How dost thou succeed in altering thy form so? Thou shouldst not say anything that is untrue. I wish to know this. Speakest thou truly before a Brahmana.'

अध्याय 13

श्लोक 118.11

शवसतां च शृणॊम्य एवं गॊपुत्राणां परचॊद्यताम वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे सवनं परभॊ नृणां च संवाहयतां शरूयते विविधः सवनः

śavasatāṃ ca śṛṇòmya evaṃ gòputrāṇāṃ paracòdyatāma vahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe savanaṃ parabhò nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śarūyate vividhaḥ savanaḥ

हिन्दी अर्थ

पा सके तो धनियोंका धन व्यर्थ हो जाय

English

"The lady said, 'O best of Brahmana, wherever thou mayst reside in heaven or on Earth, this desire of union between the sexes is to be observed. O thou of infallible prowess, listen, with concentrated attention, to this all. This trial was devised by me. O sinless one, for testing thee aright. O thou of infallible prowess, thou hast subjugated all the worlds for not foregoing your previous resolution. Know that I am the embodiment of the Northern point of the compass. Thou hast seen the lightness of the female character. Even women that are aged are tortured by the desire of sexual union. The Grandsire himself and all the deities with Indra have been pleased with thee. The object for which thy illustrious self has come here (is known to me). O foremost of regenerate persons, thou hast been despatched higher by the Rishi Vadanya— the father of thy bride—in order

अध्याय 13

श्लोक 118.12

सॊढुम अस्मद्विधेनैष न शक्यः कीट यॊनिना तस्माद अपक्रमाम्य एष भयाद अस्यात सुदारुणात

sòḍhuma asmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭa yòninā tasmāda apakramāmya eṣa bhayāda asyāta sudāruṇāta

हिन्दी अर्थ

तं चान्न पाति यश्चान्नं स हन्‍्ता हन्यतेडबुध: रक्षा करता है। जो मूर्ख दानके फलका हनन करता है, वह स्वयं भी मारा जाता है

English

that I may instruct thee. Agreeably to the wishes of that Rishi I have already instructed thee. Thou wilt return home in safety. Thy journey back will not be toilsome. Thou wilt obtain for wife and girl thou hast chosen. She will bear thee a son. Through desire I had solicited thee, thou madest me the very best answer. The desire for sexual union is incapable of being transcended in the three worlds. Go back to thy quarters, having achieved such merit. What else is there that thou wishest to hear from me? I shall discourse on it, O Ashtavakra, in accordance with the truth. I was gratified by the Rishi Vadanya in the first instance for thy sake, O regenerate ascetic For the sake of honouring him, I have said all this to thee.'

अध्याय 13

श्लोक 118.13

दुःखं हि मृत्युर भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम अतॊ भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात

duḥkhaṃ hi mṛtyura bhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabhama atò bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāta

हिन्दी अर्थ

स चाजन्नाज्जायते तस्मात् सूक्ष्म एष व्यतिक्रम:

English

"Bhishma continued, 'Hearing these words of hers, the regenerate Ashtavakra joined his hands in a reverential attitude. He then solicited the lady for her permission to go back. Obtaining the permission he came back to his own asylum. Resting himself for some time at home and obtaining the permission of his kinsmen and friends, he then in a proper way, proceeded, O delighter of the Kurus, to the Brahmana Vadanya. Welcomed with the usual enquiries by Vadanya, the Rishi Ashtavakra, with a well-pleased heart, narrated all that he had seen (in course of his sojourn to the North). He said,— Commanded by thee I proceeded to the mountains of Gandhamadana. In the regions lying to the north of these mountains I beheld a very superior goddess. I was received by her with courtesy. She named you in my hearing and also instructed me in various matters. Having listened to her I have come back, O lord. Unto him that said so, the learned Vadanya said,— Take my daughter's hand according to due rites and under the proper

अध्याय 13

श्लोक 118.14

[भ] इत्य उक्तः स तु तं पराह कुतः कीट सुखं तव मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्यॊनौ हि वर्तसे

[bha] itya uktaḥ sa tu taṃ parāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyònau hi vartase

हिन्दी अर्थ

यह प्रजा (विद्वान ब्राह्मण) से अन्नकी उत्पत्तिका विषय दुर्विज्ञेय है न होकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयो विदु:

English

[Bhishma] Thus addressed, he said to him: "Where is there happiness for you, insect? I think death would be happiness for you, since you live in an animal womb.

अध्याय 13

श्लोक 118.15

शब्दं सपर्शं रसं गन्धं भॊगांश चॊच्चावचान बहून नाभिजानासि कीट तवं शरेयॊ मरणम एव ते

śabdaṃ saparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhògāṃśa còccāvacāna bahūna nābhijānāsi kīṭa tavaṃ śareyò maraṇama eva te

हिन्दी अर्थ

दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमा: सदा

English

You do not know sound, touch, taste, smell and the many high and low enjoyments, insect; death is better for you."

अध्याय 13

श्लोक 118.16

[क] सर्वत्र निरतॊ जीव इतीहापि सुखं मम चेतयामि महाप्राज्ञ तस्माद इच्छामि जीवितुम

[ka] sarvatra niratò jīva itīhāpi sukhaṃ mama cetayāmi mahāprājña tasmāda icchāmi jīvituma

हिन्दी अर्थ

ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहा: सनातना: मैत्रेयभिक्षायामेकविंशत्यधिकशततमोध्याय:

English

[Insect] "The soul takes delight everywhere, and so here too I have happiness, great sage; I am aware of it, and therefore I wish to live.

अध्याय 13

श्लोक 118.17

इहापि विषयः सर्वॊ यथा देहं परवर्तितः मानुषास तिर्यगाश चैव पृथग भॊगा विशेषतः

ihāpi viṣayaḥ sarvò yathā dehaṃ paravartitaḥ mānuṣāsa tiryagāśa caiva pṛthaga bhògā viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

दिष्ट्यैवं त्वं विजानासि दिष्ट्या ते बुद्धिरीदृशी

English

Here too all objects are as the body prompts; humans and animals have separate enjoyments, specially.

अध्याय 13

श्लोक 118.18

अहम आसं मनुष्यॊ वै शूद्रॊ बहुधनः पुरा अब्रह्मण्यॊ नृशंसश च कदर्यॊ वृद्धिजीविनः

ahama āsaṃ manuṣyò vai śūdrò bahudhanaḥ purā abrahmaṇyò nṛśaṃsaśa ca kadaryò vṛddhijīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग्यसे ही तुमको ऐसी बुद्धि प्राप्त हुई है रूपमानवयोमानश्रीमानाश्षाप्पसंशयम्

English

In the past I was a man, a wealthy shudra, hostile to brahmins, cruel, a miser and a usurer.

अध्याय 13

श्लोक 118.19

वाक तीक्ष्णॊ निकृतिप्रज्ञॊ मॊष्टा विश्वस्य सर्वशः मिथः कृतॊ ऽपनिधनः परस्वहरणे रतः

vāka tīkṣṇò nikṛtiprajñò mòṣṭā viśvasya sarvaśaḥ mithaḥ kṛtò 'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ

हिन्दी अर्थ

तानि वेदं पुरस्कृत्य प्रवृत्तानि यथाक्रमम्

English

Sharp of tongue, crafty of mind, a robber of everyone, secretly a destroyer, devoted to taking others' property.

अध्याय 13

श्लोक 118.20

भृत्यातिथि जनश चापि गृहे पर्युषितॊ मया मात्सर्यात सवादु कामेन नृशंसेन बुभूषता

bhṛtyātithi janaśa cāpi gṛhe paryuṣitò mayā mātsaryāta savādu kāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā

हिन्दी अर्थ

अन्यान्य जो पाप हैं, उन्हें भी तपस्यासे ही वह दूर कर सकता है

English

In my house I kept servants and guests with stale food, from spite, a cruel man wanting good flavour and wishing to prosper.

अध्याय 13

श्लोक 118.21

देवार्थं पितृयज्ञार्थम अन्नं शरद्धा कृतं मया न दत्तम अर्थकामेन देयम अन्नं पुनाति ह

devārthaṃ pitṛyajñārthama annaṃ śaraddhā kṛtaṃ mayā na dattama arthakāmena deyama annaṃ punāti ha

हिन्दी अर्थ

सर्वमेतदवाप्रोति विद्यया चेति नः श्रुतम् विद्यासे प्राप्त हो जाता है; यह हमारे सुननेमें आया है

English

Food prepared out of faith for gods and for ancestral sacrifice I did not give, desiring wealth; food that should be given purifies.

अध्याय 13

श्लोक 118.22

गुप्तं शरणम आश्रित्य भयेषु शरणा गताः अकस्मान न भयात तयक्ता न च तराता भयैषिणः

guptaṃ śaraṇama āśritya bhayeṣu śaraṇā gatāḥ akasmāna na bhayāta tayaktā na ca tarātā bhayaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व वै तपसाभ्येति तपो हि बलवत्तरम्

English

Those who came for refuge in times of fear, taking shelter in a hidden place, I abandoned, not out of sudden fear, and I did not protect the fearful.

अध्याय 13

श्लोक 118.23

धनं धान्यं परियान दारान यानं वासस तथाद्भुतम शरियं दृष्ट्वा मनुष्याणाम असूयामि निरर्थकम

dhanaṃ dhānyaṃ pariyāna dārāna yānaṃ vāsasa tathādbhutama śariyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇāma asūyāmi nirarthakama

हिन्दी अर्थ

वह सब तपस्यासे सुलभ हो जाता है; क्योंकि तपस्याका बल सबसे बड़ा है तपस्विनं तथैवाहुस्ताभ्यां कार्य सदा नम:

English

Seeing men's wealth, grain, beloved wives, vehicles, clothes and marvellous prosperity, I was envious to no purpose.

अध्याय 13

श्लोक 118.24

ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्य अबुभूषकः तरिवर्गहन्ता चान्येषाम आत्मकामानुवर्तकः

īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyya abubhūṣakaḥ tarivargahantā cānyeṣāma ātmakāmānuvartakaḥ

हिन्दी अर्थ

दानप्रदा: सुख प्रेत्य प्राप्गुवन्तीह च श्रियम्

English

Envious on seeing another's happiness, aggressive, wishing no one's prosperity, destroying others' three aims, following my own desire,

अध्याय 13

श्लोक 118.25

नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्मकृतं मया समृत्वा तद अनुतप्ये ऽहं तयक्त्वा परियम इवात्मजम

nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karmakṛtaṃ mayā samṛtvā tada anutapye 'haṃ tayaktvā pariyama ivātmajama

हिन्दी अर्थ

धन-सम्पत्ति और परलोकमें सुख पाते हैं अन्नदानै: सुकृतिन: प्रतिपद्यन्ति लौकिका:

English

I remember the deeds I did long ago, full of cruel qualities, and I repent them, as one gives up a dear son.

अध्याय 13

श्लोक 118.26

शुभानाम अपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम माता च पूजिता वृद्धा बराह्मणश चार्चितॊ मया

śubhānāma api jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalama mātā ca pūjitā vṛddhā barāhmaṇaśa cārcitò mayā

हिन्दी अर्थ

स दाता यत्र यत्रैति सर्वतः सम्प्रणूयते

English

I know too the fruit of my good deeds: I honoured my aged mother, and I honoured a brahmin.

अध्याय 13

श्लोक 118.27

सकृज जातिगुणॊपेतः संगत्य गृहम आगतः अतिथिः पूजितॊ बरह्मस तेन मां नाजहात समृतिः

sakṛja jātiguṇòpetaḥ saṃgatya gṛhama āgataḥ atithiḥ pūjitò barahmasa tena māṃ nājahāta samṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ-जहाँ जाते हैं, सब ओर उनकी स्तुति की जाती है यदि चोर्ध्व॑ यद्यधो वा स्वॉललोकानभियास्यति

English

Once a guest endowed with good birth and merit, having met me, came to my house, and I honoured him, O brahmin; by that my memory did not leave me.

अध्याय 13

श्लोक 118.28

कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशाम इह लक्षये तच छरॊतुम अहम इच्छामि तवत्तः शरेयस तपॊधन

karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśāma iha lakṣaye taca charòtuma ahama icchāmi tavattaḥ śareyasa tapòdhana

हिन्दी अर्थ

मेधाव्यसि कुले जात: श्रुतवाननृशंसवान्

English

By that deed I see hope of happiness here. I wish to hear from you what is best, wealthy in austerity."

अध्याय 13

श्लोक 119.1

[व] शुभेन कर्मणा यद वै तिर्यग्यॊनौ न मुह्यसे ममैव कीट तत कर्म येन तवं न परमुह्यसे

[va] śubhena karmaṇā yada vai tiryagyònau na muhyase mamaiva kīṭa tata karma yena tavaṃ na paramuhyase

हिन्दी अर्थ

पुत्रीके समान अपनी उज्ज्वल प्रभासे प्रकाशित होती हुई स्वर्गगलोकमें आयी हो

English

constellations. Thou art the fittest bridegroom I can select for the girl.'

अध्याय 13

श्लोक 119.2

अहं हि दर्शनाद एव तारयामि तपॊबलात तपॊबलाद धि बलवद बलम अन्यन न विद्यते

ahaṃ hi darśanāda eva tārayāmi tapòbalāta tapòbalāda dhi balavada balama anyana na vidyate

हिन्दी अर्थ

शृंगार करना पसंद नहीं करती थी आन्तरेष्वपि कार्येषु तेन तुष्पति मे मन:

English

[Vyasa] "By mere sight I help you across, by the power of austerity; and there is no other strength greater than the strength of austerity.

अध्याय 13

श्लोक 119.3

जानामि पापैः सवकृतैर गतं तवां कीट कीटताम अवाप्स्यसि परं धर्मं धर्मस्थॊ यदि मन्यसे

jānāmi pāpaiḥ savakṛtaira gataṃ tavāṃ kīṭa kīṭatāma avāpsyasi paraṃ dharmaṃ dharmasthò yadi manyase

हिन्दी अर्थ

दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद् यथा

English

I know that you went to this state by your own sins, insect; you will gain the highest dharma if you, standing in dharma, think so.

अध्याय 13

श्लोक 119.4

कर्मभूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश च ये धर्माद अपि मनुष्येषु कामॊ ऽरथश च यथा गुणैः

karmabhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāśa ca ye dharmāda api manuṣyeṣu kāmò 'rathaśa ca yathā guṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

भयानक प्राणीको वशमें कर सकता है गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजाति: कानने यथा

English

The gods and the animals enjoy what is made in the field of action; and among men, by dharma, desire and wealth come according to merits.

अध्याय 13

श्लोक 119.5

वाग्बुद्धिपाणिपादैश चाप्य उपेतस्य विपश्चितः किं हीयते मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवतः

vāgbuddhipāṇipādaiśa cāpya upetasya vipaścitaḥ kiṃ hīyate manuṣyasya mandasyāpi hi jīvataḥ

हिन्दी अर्थ

गृहीत: कृच्छूमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता

English

What does a wise man lose, endowed with speech, mind, hands and feet, even if he lives dull-witted?

अध्याय 13

श्लोक 119.6

जीवन हि कुरुते पूजां विप्राग्र्यः शशिसूर्ययॊः बरुवन्न अपि कथं पुण्यां तत्र कीट तवम एष्यसि

jīvana hi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśisūryayòḥ baruvanna api kathaṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tavama eṣyasi

हिन्दी अर्थ

सामैवास्मिन् प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे प्रति उसने साम नीतिका ही प्रयोग किया

English

A living man performs the worship of the moon and the sun, foremost of brahmins; how, insect, will you come to holy worship there?

अध्याय 13

श्लोक 119.7

गुणभूतानि भूतानि तत्र तवम उपभॊक्ष्यसे तत्र ते ऽहं विनेष्यामि बरह्मत्वं यत्र चेच्छसि

guṇabhūtāni bhūtāni tatra tavama upabhòkṣyase tatra te 'haṃ vineṣyāmi barahmatvaṃ yatra cecchasi

हिन्दी अर्थ

मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्न केनास्मि हरिण: कृश:

English

You will enjoy beings who are the qualities there; and there I shall lead you to Brahma-hood, wherever you wish."

अध्याय 13

श्लोक 119.8

स तथेति परतिश्रुत्य कीटॊ वर्त्मन्य अतिष्ठत तम ऋषिं दरष्टुम अगमत सर्वास्व अन्यासु यॊनिषु

sa tatheti paratiśrutya kīṭò vartmanya atiṣṭhata tama ṛṣiṃ daraṣṭuma agamata sarvāsva anyāsu yòniṣu

हिन्दी अर्थ

किस कारणसे अत्यन्त दुर्बल और सफेद (पाण्डु) हो गया हूँ! आभिर्गाथाभिरव्यग्र: प्रश्न प्रतिजगाद ह

English

Agreeing "So be it," the insect stayed on the road; he went to see that sage, through all the other wombs,

अध्याय 13

श्लोक 119.9

शवाविद गॊधा वराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम शवपाकवैश्य शूद्राणां कषत्रियाणां च यॊनिषु

śavāvida gòdhā varāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇāma śavapākavaiśya śūdrāṇāṃ kaṣatriyāṇāṃ ca yòniṣu

हिन्दी अर्थ

विषयानतुलान् भुड्क्षे तेनासि हरिण: कृश:

English

dog, iguana, boar, deer and birds, the wombs of the dog-eaters, vaishyas and shudras, and kshatriyas.

अध्याय 13

श्लोक 119.10

स कीटेत्य एवम आभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना परतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिः

sa kīṭetya evama ābhāṣya ṛṣiṇā satyavādinā paratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhnā kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

विमानस्था शुभा भासि सहस्रगुणमोजसा तुम्हारी मंगलमयी आकृति है, तुम अपने तेजसे सहख्रगुनी शोभा पा रही हो

English

'Bhishma continued, 'Ashtavakra said,— So be it and took the hand of the girl. Indeed, the highly righteous Rishi, having espoused the girl, became filled with joy. Having taken as his wife that beautiful damsel, the Rishi continued to dwell in his own asylum, freed from (mental) fever of every kind.'"

अध्याय 13

श्लोक 119.11

[क] इदं तद अतुलं सथानम ईप्षितं दशभिर गुणैः यद अहं पराप्य कीटत्वम आगतॊ राजपुत्रताम

[ka] idaṃ tada atulaṃ sathānama īpṣitaṃ daśabhira guṇaiḥ yada ahaṃ parāpya kīṭatvama āgatò rājaputratāma

हिन्दी अर्थ

इमं लोकमनुप्राप्ता त्वं हि तत्त्व वदस्व मे

English

[Insect] "This is that incomparable place desired, with ten qualities, which I, having been an insect, have reached as a prince.

अध्याय 13

श्लोक 119.12

वहन्ति माम अतिबलाः कुञ्जरा हेममालिनः सयन्दनेषु च काम्बॊजा युक्ताः परमवाजिनः

vahanti māma atibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ sayandaneṣu ca kāmbòjā yuktāḥ paramavājinaḥ

हिन्दी अर्थ

नम्रतापूर्ण शब्दोंमें इस प्रकार कहा-- न च मुण्डा च जटिला भूत्वा देवत्वमागता

English

Very strong elephants with gold garlands carry me, and in chariots Kambojas, the finest horses, are yoked.

अध्याय 13

श्लोक 119.13

उष्ट्राश्वतर युक्तानि यानानि च वहन्ति माम स बान्धवः सहामात्यश चाश्नामि पिशितौदनम

uṣṭrāśvatara yuktāni yānāni ca vahanti māma sa bāndhavaḥ sahāmātyaśa cāśnāmi piśitaudanama

हिन्दी अर्थ

अप्रमत्ता च भर्तारें कदाचिन्नाहमब्रुवम्

English

Vehicles yoked with camels and mules carry me; with my kin and ministers I eat meat and rice.

अध्याय 13

श्लोक 119.14

गृहेषु सुनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च परार्ध्येषु महाभाग सवपामीह सुपूजितः

gṛheṣu sunivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca parārdhyeṣu mahābhāga savapāmīha supūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

वचन नहीं निकाले हैं सावधान होकर संलग्न रहती थी

English

In well-appointed houses, on pleasant couches, and the most precious ones, O fortunate one, I sleep here well honoured.

अध्याय 13

श्लोक 119.15

सर्वेष्व अपररात्रेषु सूतमागधबन्दिनः सतुवन्ति मां यथा देवं महेन्द्रं परियवादिनः

sarveṣva apararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ satuvanti māṃ yathā devaṃ mahendraṃ pariyavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

रहस्यमरहस्यं वा न प्रवर्तामि सर्वथा

English

In every last watch of the night, bards, heralds and panegyrists praise me with pleasing words as they do the god Mahendra.

अध्याय 13

श्लोक 119.16

परसादात सत्यसंधस्य भवतॊ ऽमिततेजसः यद अहं कीटतां परार्य संप्राप्तॊ राजपुत्रताम

parasādāta satyasaṃdhasya bhavatò 'mitatejasaḥ yada ahaṃ kīṭatāṃ parārya saṃprāptò rājaputratāma

हिन्दी अर्थ

आसनेनोपसंयोज्य पूजयामि समाहिता बैठनेके लिये आसन देती और एकाग्रचित्त हो उनकी पूजा करती थी

English

By the favour of you whose word is true and splendour is boundless, I, who was an insect, have come to princehood.

अध्याय 13

श्लोक 119.17

नमस ते ऽसतु महाप्राज्ञ किं करॊमि परशाधि माम तवत तपॊबलनिर्दिष्टम इदं हय अधितगं मया

namasa te 'satu mahāprājña kiṃ karòmi paraśādhi māma tavata tapòbalanirdiṣṭama idaṃ haya adhitagaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

भक्ष्यं वा यदि वा लेहां तत्सव॑ वर्जयाम्यहम्

English

Salutations to you, great sage; what shall I do? Command me. By the power of your austerity this has been shown to me."

अध्याय 13

श्लोक 119.18

[व] अर्चितॊ ऽहं तवया राजन वाग्भिर अद्य यदृच्छया अद्य ते कीटतां पराप्य समृतिर जाताजुगुप्सिता

[va] arcitò 'haṃ tavayā rājana vāgbhira adya yadṛcchayā adya te kīṭatāṃ parāpya samṛtira jātājugupsitā

हिन्दी अर्थ

या लेह्म आदिको वे नहीं पसंद करते थे, उन सबको मैं भी त्याग देती थी मंगलैर्बहुभिय्युक्ता भवामि नियता तदा

English

[Vyasa] "I have been honoured by you today with words, O king, by chance. Today you, having been an insect, have recovered a memory free of disgust.

अध्याय 13

श्लोक 119.19

न तु नाशॊ ऽसति पापस्य यत तवयॊपचितं पुरा शूद्रेणार्थ परधानेन नृशंसेनाततायिना

na tu nāśò 'sati pāpasya yata tavayòpacitaṃ purā śūdreṇārtha paradhānena nṛśaṃsenātatāyinā

हिन्दी अर्थ

प्रसाधन च निष्क्रान्ते नाभिनन्दामि भर्तरि

English

Yet there is no end of the sin you accumulated long ago as a shudra, intent on wealth, cruel and aggressive.

अध्याय 13

श्लोक 119.20

मम ते दर्शनं पराप्तं तच चैव सुकृतं पुरा तिर्यग्यॊनौ सम जातेन मम चाप्य अर्चनात तथा

mama te darśanaṃ parāptaṃ taca caiva sukṛtaṃ purā tiryagyònau sama jātena mama cāpya arcanāta tathā

हिन्दी अर्थ

गुप्तगुह्दमा सदा चास्मि सुसम्मृष्टनिवेशना

English

You have come to see me, and that was your earlier good deed, born in an animal womb, and also by your honouring me.

अध्याय 13

श्लोक 119.21

इतस तवं राजपुत्रत्वाद बराह्मण्यं समवाप्स्यसि गॊब्राह्मण कृते पराणान हुत्वात्मीयान रणाजिरे

itasa tavaṃ rājaputratvāda barāhmaṇyaṃ samavāpsyasi gòbrāhmaṇa kṛte parāṇāna hutvātmīyāna raṇājire

हिन्दी अर्थ

पतिधर्म महाभागा जगामादर्शनं तदा त्रयोविंशत्यधिकशततमो ध्याय:

English

From this princehood you will reach brahmin-hood, having offered your life on the battlefield for cows and brahmins.

अध्याय 13

श्लोक 119.22

राजपुत्र सुखं पराप्य ऋतूंश चैवाप्तदक्षिणान अथ मॊदिष्यसे सवर्गे बरह्मभूतॊ ऽवययः सुखी

rājaputra sukhaṃ parāpya ṛtūṃśa caivāptadakṣiṇāna atha mòdiṣyase savarge barahmabhūtò 'vayayaḥ sukhī

हिन्दी अर्थ

प्रत्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते

English

Having had the happiness of a prince and sacrifices with fees given, you will then rejoice in heaven, one with Brahman, imperishable and happy.

अध्याय 13

श्लोक 119.23

तिर्यग्यॊनियाः शूद्रताम अभ्युपैति; शूद्रॊ वैश्यत्वं कषत्रियत्वं च वैश्यः वृत्तश्लाघी कषत्रियॊ बराह्मणत्वं; सवर्गं पुण्यं बराह्मणः साधुवृत्तः

tiryagyòniyāḥ śūdratāma abhyupaiti; śūdrò vaiśyatvaṃ kaṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ vṛttaślāghī kaṣatriyò barāhmaṇatvaṃ; savargaṃ puṇyaṃ barāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषप्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत् पुरुषके स्वभावको समझकर दोनोंमेंसे एकको अपनाना चाहिए

English

From an animal womb one goes to shudra-hood; a shudra to vaishya-hood and kshatriya-hood; a vaishya, a kshatriya praising good conduct, to brahmin-hood; a brahmin of good conduct to holy heaven."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।