Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 80/87 · श्लोक 135.98–135.142

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 135.98

उद्भवः सुन्दरः सुन्दॊ रत्ननाभः सुलॊचनः अर्कॊ वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज जयी

udbhavaḥ sundaraḥ sundò ratnanābhaḥ sulòcanaḥ arkò vājasanaḥ śṛṅgī jayantaḥ sarvavija jayī

हिन्दी अर्थ

अपने स्वरूपसे क्षीण न होनेवाले अर्थोडनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधन:

English

Origin, Beautiful, Sunda, Jewel-naveled, Fair-eyed, Sun, Giver of strength, Horned, Victorious, All-knowing, Victor.

अध्याय 13

श्लोक 135.99

सुवर्णबिन्दुर अक्षॊभ्यः सर्ववाग ईश्वरेश्वरः महाह्रदॊ महागर्तॊ महाभूतॊ महानिधिः

suvarṇabindura akṣòbhyaḥ sarvavāga īśvareśvaraḥ mahāhradò mahāgartò mahābhūtò mahānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्

English

Gold-pointed, Unshakable, Lord of all speech, Lord of lords, Great lake, Great chasm, Great being, Great treasure.

अध्याय 13

श्लोक 135.100

कुमुदः कुंदरः कुन्दः पर्जन्यः पवनॊ ऽनिलः अमृतांशॊ ऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतॊ मुखः

kumudaḥ kuṃdaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pavanò 'nilaḥ amṛtāṃśò 'mṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvatò mukhaḥ

हिन्दी अर्थ

आपद्धरमाननुप्रेक्ष्य तत्कार्यममविशड्कया या त्वेवंभाविनी नारी सा पतिव्रतभागिनी

English

"Angiras said, 'A person by bathing for seven days in succession in the Chandrabhaga or the Vitasta whose waters are always seen to dance in waves, observing a fast the while, is sure to become cleansed of all his sins

अध्याय 13

श्लोक 135.101

सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजीच छत्रुतापनः नयग्रॊधॊदुम्बरॊ ऽशवत्थश चाणूरान्ध्र निषूदनः

sulabhaḥ suvrataḥ siddhaḥ śatrujīca chatrutāpanaḥ nayagròdhòdumbarò 'śavatthaśa cāṇūrāndhra niṣūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसार अपना जीवन बनाती है, वह पातिव्रत-धर्मके फलकी भागिनी होती है

English

and endued with the merit of an ascetic, l The very many rivers that flowing through Kasmira, fall into the great river called Sindhu (Indus). By bathing in these rivers one is sure to become endued with good character and to ascend to heaven after departing from this world. By bathing in Pushkara, and Prabhasa, and Naimisha, and the ocean, and Devika, and Indramarga, and Swarnavindu, one is sure to ascend to heaven being seated on a celestial car, and filled with transports of joy at the adorations of Apsara. By plunging in the waters of Hiranyavindu with a concentrated mind and reverencing that sacred stream, and bathing next at Kusesaya and Devendra, one becomes cleansed of all one's sins. Repairing to Indratoya in the vicinity of the mountains of Gandhamadana and next to Karatoya in the country called Kuranga, one should observe a fast for three days and then bathe in those sacred waters with a concentrated heart and pure body. By doing this, one is sure to acquire the merit of a Horse- sacrifice. Bathing in Gangadwara and Kusavarta and Vilwaka in the Nita mountains, as also in Kankhala, one is sure to become cleansed of all one's sins and then ascend to heaven. If one becomes a Brahmacharin and subdues one's wrath, devotes oneself to truth and practises compassion towards all creatures, and then bathes in the Jala parda (Lake of Waters), one is sure to acquire the merit of a Horse-sacrifice. That part where Bhagirathi-Ganga flows in a northward direction is known as the union of heaven, earth, and the

अध्याय 13

श्लोक 135.102

सहस्रार्चिः सप्त जिह्वः सप्तैधाः सप्त वाहनः अमूर्तिर अनघॊ ऽचिन्त्यॊ भयकृद भयनाशनः

sahasrārciḥ sapta jihvaḥ saptaidhāḥ sapta vāhanaḥ amūrtira anaghò 'cintyò bhayakṛda bhayanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकान् विसर्जयामास सर्वैरनुचरैर्वृतान् गन्धर्वाप्सरसश्वैव प्रणम्य शिरसा भवम्

English

Thousand-rayed, Seven-tongued, Seven-fuelled, Seven-vehicled, Formless, Sinless, Inconceivable, Maker of fear, Destroyer of fear.

अध्याय 13

श्लोक 135.103

अणुर बृहत कृशः सथूलॊ गुणभृन निर्गुणॊ महान अधृतः सवधृतः सवास्यः पराग्वंशॊ वंशवर्धनः

aṇura bṛhata kṛśaḥ sathūlò guṇabhṛna nirguṇò mahāna adhṛtaḥ savadhṛtaḥ savāsyaḥ parāgvaṃśò vaṃśavardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

षट्चत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

Atom, Vast, Slender, Gross, Bearer of qualities, Without qualities, Great, Unsupported, Self-supported, Fair-faced, Of ancient lineage, Increaser of lineage.

अध्याय 13

श्लोक 135.104

भारभृत कथितॊ यॊगी यॊगीशः सर्वकामदः आश्रमः शरमणः कषामः सुपर्णॊ वायुवाहनः

bhārabhṛta kathitò yògī yògīśaḥ sarvakāmadaḥ āśramaḥ śaramaṇaḥ kaṣāmaḥ suparṇò vāyuvāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यं वासुदेवस्य श्रोतुमिच्छामि शड्कर भगवान् शंकर! अब हम वासुदेव (श्रीकृष्ण)-का माहात्म्य सुनना चाहते हैं

English

Bearer of burdens, Told, Yogi, Lord of yogis, Giver of all desires, Ashrama, Ascetic, Patient, Suparna, Riding on the wind.

अध्याय 13

श्लोक 135.105

धनुर्धरॊ धनुर्वेदॊ दण्डॊ दमयिता दमः अपराजितः सर्वसहॊ नियन्ता नियमॊ यमः

dhanurdharò dhanurvedò daṇḍò damayitā damaḥ aparājitaḥ sarvasahò niyantā niyamò yamaḥ

हिन्दी अर्थ

उदित सूर्यके समान तेजस्वी हैं

English

Bow-bearer, Knower of archery, Rod, Subduer, Restraint, Unconquered, All-enduring, Controller, Rule, Yama.

अध्याय 13

श्लोक 135.106

सत्त्ववान सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः अभिप्रायः परियार्हॊ ऽरहः परियकृत परीतिवर्धनः

sattvavāna sāttvikaḥ satyaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ abhiprāyaḥ pariyārhò 'rahaḥ pariyakṛta parītivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीवत्साड़को हृषीकेश: सर्वहैवतपूजित: भगवान् हृषीकेश सम्पूर्ण देवताओंद्वारा पूजित होते हैं

English

Possessed of goodness, Sattvic, True, Devoted to truth and dharma, Intent, Worthy of the dear, Worthy, Doer of what is dear, Increaser of delight.

अध्याय 13

श्लोक 135.107

विहायस गतिर जयॊतिः सुरुचिर हुतभुग विभुः रविर विरॊचनः सूर्यः सविता रविलॊचनः

vihāyasa gatira jayòtiḥ surucira hutabhuga vibhuḥ ravira viròcanaḥ sūryaḥ savitā ravilòcanaḥ

हिन्दी अर्थ

शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्व सुरसुरा:

English

Going in the sky, Light, Of fair radiance, Eater of oblations, All-pervading, Sun, Shining, Surya, Savita, Sun-eyed.

अध्याय 13

श्लोक 135.108

अनन्तॊ हुतभुग भॊक्ता सुखदॊ नैकदॊ ऽगरजः अनिर्विण्णः सदामर्षी लॊकाधिष्ठानम अद्भुतम

anantò hutabhuga bhòktā sukhadò naikadò 'garajaḥ anirviṇṇaḥ sadāmarṣī lòkādhiṣṭhānama adbhutama

हिन्दी अर्थ

पितामहगहं साक्षात् सर्वदेवगृहं च सः संहर्ता चैव भूतानां स्थावरस्य चरस्य च

English

Endless, Eater of oblations, Enjoyer, Giver of happiness, Giver of many, Elder-born, Undismayed, Ever-patient, Foundation of the worlds, Marvellous.

अध्याय 13

श्लोक 135.109

सनात सनातन तमः कपिलः कपिर अव्ययः सवस्तिदः सवस्तिकृत सवस्ति सवस्तिभुक सवस्ति दक्षिणः

sanāta sanātana tamaḥ kapilaḥ kapira avyayaḥ savastidaḥ savastikṛta savasti savastibhuka savasti dakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंका संहार भी करते हैं

English

Ancient, Most ancient, Kapila, Ape, Imperishable, Giver of well-being, Maker of well-being, Well-being, Enjoyer of well-being, Right-handed well-being.

अध्याय 13

श्लोक 135.110

अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्य ऊर्जितशासनः शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरी करः

araudraḥ kuṇḍalī cakrī vikramya ūrjitaśāsanaḥ śabdātigaḥ śabdasahaḥ śiśiraḥ śarvarī karaḥ

हिन्दी अर्थ

न तस्मात् परमं भूतं त्रिषु लोकेषु किंचन

English

Not terrible, Wearing earrings, Wielder of the discus, Valorous, Of mighty rule, Beyond sound, Enduring sound, Cool, Night-maker.

अध्याय 13

श्लोक 135.111

अक्रूरः पेशलॊ दक्षॊ दक्षिणः कषमिणां वरः विद्वत्तमॊ वीतभयः पुण्यश्रवण कीर्तनः

akrūraḥ peśalò dakṣò dakṣiṇaḥ kaṣamiṇāṃ varaḥ vidvattamò vītabhayaḥ puṇyaśravaṇa kīrtanaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरा कोई नहीं है स सर्वान् पार्थिवान् संख्ये घातयिष्यति मानद:

English

Not cruel, Handsome, Skilful, Generous, Best of the patient, Most learned, Fearless, Whose hearing and praise are holy.

अध्याय 13

श्लोक 135.112

उत्तारणॊ दुष्कृतिहा पुण्यॊ दुःस्वप्ननाशनः वीरहा रक्षणः सन्तॊ जीवनः पर्यवस्थितः

uttāraṇò duṣkṛtihā puṇyò duḥsvapnanāśanaḥ vīrahā rakṣaṇaḥ santò jīvanaḥ paryavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देनेवाले वे भगवान् श्रीकृष्ण महाभारत-युद्धमें समस्त राजाओंका संहार करायेंगे

English

Rescuer, Slayer of evil-doing, Holy, Destroyer of bad dreams, Slayer of heroes, Protector, Good, Life, Standing everywhere.

अध्याय 13

श्लोक 135.113

अनन्तरूपॊ ऽनन्त शरीर जितमन्युर भयापहः चतुरस्रॊ गभीरात्मा विदिशॊ वयादिशॊ दिशः

anantarūpò 'nanta śarīra jitamanyura bhayāpahaḥ caturasrò gabhīrātmā vidiśò vayādiśò diśaḥ

हिन्दी अर्थ

न हि देवगणा: सक्तास्त्रिविक्रमविनाकृता: नायक: सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृत:

English

Of endless form, Endless body, Conqueror of anger, Remover of fear, Four-cornered, Deep-souled, Intermediate direction, Without direction, Direction.

अध्याय 13

श्लोक 135.114

अनादिर भूर भुवॊ लक्ष्मीः सुवीरॊ रुचिराङ्गदः जननॊ जनजन्मादिर भीमॊ भीमपराक्रमः

anādira bhūra bhuvò lakṣmīḥ suvīrò rucirāṅgadaḥ jananò janajanmādira bhīmò bhīmaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म भूतस्य सतत ब्रह्मर्षिशरणस्य च

English

Without beginning, Earth, Atmosphere, Lakshmi, Fair hero, Of bright armlets, Begetter, Origin of people's births, Terrible, Of terrible valour.

अध्याय 13

श्लोक 135.115

आधार निलयॊ धाता पुष्पहासः परजागरः ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः पराणदः परणवः पणः

ādhāra nilayò dhātā puṣpahāsaḥ parajāgaraḥ ūrdhvagaḥ satpathācāraḥ parāṇadaḥ paraṇavaḥ paṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शर्व: सुखं संश्रितश्न शरीरे सुखसंस्थित: स देव: पुण्डरीकाक्ष: श्रीगर्भ: श्रीसहोषित:

English

Support and dwelling, Establisher, Flower-smile, Ever-wakeful, Going upward, Walking the good path, Giver of life, Pranava, Wager.

अध्याय 13

श्लोक 135.116

परमाणं पराणनिलयः पराणकृत पराणजीवनः तत्त्वं तत्त्वविद एकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः

paramāṇaṃ parāṇanilayaḥ parāṇakṛta parāṇajīvanaḥ tattvaṃ tattvavida ekātmā janmamṛtyujarātigaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने गर्भ (वक्ष:स्थल)-में लक्ष्मीको निवास देते हैं। लक्ष्मीके साथ ही वे रहते हैं

English

Authority, Abode of life, Maker of life, Life of life, Reality, Knower of reality, One Self, Beyond birth, death and old age.

अध्याय 13

श्लोक 135.117

भूर भुवः सवस्तरुस तारः सविता परपितामहः यज्ञॊ यज्ञपतिर यज्वा यज्ञाङ्गॊ यज्ञवाहनः

bhūra bhuvaḥ savastarusa tāraḥ savitā parapitāmahaḥ yajñò yajñapatira yajvā yajñāṅgò yajñavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तमेन स शीलेन दमेन च शमेन च अस्त्रै: समुदित: सर्वर्दिव्यैरद््भुतदर्शनै:

English

Earth, Atmosphere, Heaven-tree, Saviour, Savita, Great-grandfather, Sacrifice, Lord of sacrifice, Sacrificer, Limb of sacrifice, Bearer of sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 135.118

यज्ञभृद यज्ञकृद यज्ञी यज्ञभुग यज्ञसाधनः यज्ञान्त कृद यज्ञगुह्यम अन्नम अन्नाद एव च

yajñabhṛda yajñakṛda yajñī yajñabhuga yajñasādhanaḥ yajñānta kṛda yajñaguhyama annama annāda eva ca

हिन्दी अर्थ

वीरो मित्रजनश्लाघी ज्ञातिबन्धुजनप्रिय:

English

Supporter of sacrifice, Maker of sacrifice, Possessor of sacrifice, Enjoyer of sacrifice, Means of sacrifice, Ender of sacrifice, Secret of sacrifice, Food and eater of food.

अध्याय 13

श्लोक 135.119

आत्मयॊनिः सवयं जातॊ वैखानः साम गायनः देवकीनन्दनः सरष्टा कषितीशः पापनाशनः

ātmayòniḥ savayaṃ jātò vaikhānaḥ sāma gāyanaḥ devakīnandanaḥ saraṣṭā kaṣitīśaḥ pāpanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतवानर्थसम्पन्न: सर्वभूतनमस्कृत: नीतिज्ञो नीतिसम्पन्नो ब्रह्मवादी जितेन्द्रियः

English

Self-born, Born by himself, Vaikhana, Singer of Saman, Son of Devaki, Creator, Lord of the earth, Destroyer of sin.

अध्याय 13

श्लोक 135.120

शङ्खभृन नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः रथाङ्गपाणिर अक्षॊभ्यः सर्वप्रहरणायुधः

śaṅkhabhṛna nandakī cakrī śārṅgadhanvā gadādharaḥ rathāṅgapāṇira akṣòbhyaḥ sarvapraharaṇāyudhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राचेतसस्तथा दक्षो भवितेह प्रजापति: क्रोष्टश्नैव महान् पुत्रो वजिनीवान् भविष्यति

English

Bearer of the conch, of Nandaka, of the discus, Wielder of the Sharnga bow, Bearer of the mace, Chariot-wheel in hand, Unshakable, Whose weapons are all that strike.

अध्याय 13

श्लोक 135.121

इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः नाम्नां सहस्रं दिव्यानाम अशेषेण परकीर्तितम

itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ nāmnāṃ sahasraṃ divyānāma aśeṣeṇa parakīrtitama

हिन्दी अर्थ

तेषां विख्यातवीर्याणां चरित्रगुणशालिनाम्

English

Thus the thousand divine names of the praiseworthy great soul Keshava have been fully proclaimed.

अध्याय 13

श्लोक 135.122

य इदं शृणुयान नित्यं यश चापि परिकीर्तयेत नाशुभं पराप्नुयात किं चित सॊ ऽमुत्रेह च मानवः

ya idaṃ śṛṇuyāna nityaṃ yaśa cāpi parikīrtayeta nāśubhaṃ parāpnuyāta kiṃ cita sò 'mutreha ca mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

स्ववंशविस्तरकरं जनयिष्यति मानद: सर्वपार्थिवरत्नाढ्यो भविष्यति स वीर्यवान्

English

A man who always hears this and who recites it will meet nothing inauspicious here or hereafter.

अध्याय 13

श्लोक 135.123

वेदान्तगॊ बराह्मणः सयात कषत्रियॊ विजयी भवेत वैश्यॊ धनसमृद्धः सयाच छूद्रः सुखम अवाप्नुयात

vedāntagò barāhmaṇaḥ sayāta kaṣatriyò vijayī bhaveta vaiśyò dhanasamṛddhaḥ sayāca chūdraḥ sukhama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

विक्रमेण च सम्पन्न: सर्वपार्थिवपार्थिव:

English

A brahmin will go to the end of the Vedas, a kshatriya will be victorious, a vaishya rich in wealth, and a shudra will gain happiness.

अध्याय 13

श्लोक 135.124

धर्मार्थी पराप्नुयाद धर्मम अर्थार्थी चार्थम आप्नुयात कामान अवाप्नुयात कामी परजार्थी चाप्नुयात परजाः

dharmārthī parāpnuyāda dharmama arthārthī cārthama āpnuyāta kāmāna avāpnuyāta kāmī parajārthī cāpnuyāta parajāḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंके भी राजा होंगे पालयिष्यति गां देवीं विजित्य नयवित् सदा

English

Seeking dharma he gains dharma, seeking wealth he gains wealth, seeking desires he gains desires, and seeking offspring he gains offspring.

अध्याय 13

श्लोक 135.125

भक्तिमान यः सदॊत्थाय शुचिस तद्गतमानसः सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नाम एतत परकीर्तयेत

bhaktimāna yaḥ sadòtthāya śucisa tadgatamānasaḥ sahasraṃ vāsudevasya nāmnāma etata parakīrtayeta

हिन्दी अर्थ

अर्चयन्तु यथान्यायं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्

English

A devoted man who rises early, pure, with mind fixed on him, and recites these thousand names of Vasudeva,

अध्याय 13

श्लोक 135.126

यशः पराप्नॊति विपुलं जञातिप्राधान्यम एव च अचलां शरियम आप्नॊति शरेयश चाप्नॊत्य अनुत्तमम

yaśaḥ parāpnòti vipulaṃ jañātiprādhānyama eva ca acalāṃ śariyama āpnòti śareyaśa cāpnòtya anuttamama

हिन्दी अर्थ

द्रष्टव्यस्तेन भगवान् वासुदेव: प्रतापवान् वासुदेवका दर्शन करना चाहिए

English

wins vast fame and pre-eminence among kinsmen, gains unshakable fortune and the highest good.

अध्याय 13

श्लोक 135.127

न भयं कव चिद आप्नॊति वीर्यं तेजश च विन्दति भवत्य अरॊगॊ दयुतिमान बलरूपगुणान्वितः

na bhayaṃ kava cida āpnòti vīryaṃ tejaśa ca vindati bhavatya arògò dayutimāna balarūpaguṇānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओंका समुदाय प्रसन्न हो जायगा

English

He meets fear nowhere, finds vigour and splendour, becomes free of disease, radiant, and endowed with strength, beauty and virtues.

अध्याय 13

श्लोक 135.128

रॊगार्तॊ मुच्यते रॊगाद बद्धॊमुच्येत बन्धनात भयन मुच्येत भीतश च मुच्येतापन्न आपदः

rògārtò mucyate rògāda baddhòmucyeta bandhanāta bhayana mucyeta bhītaśa ca mucyetāpanna āpadaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य कीर्तिजयश्रैव स्वर्गश्नैव भविष्यति धर्मवद्धिः स देवेशो नमस्कार्य: सदोद्यतै:

English

The sick is freed from disease, the bound from bonds, the fearful from fear, and one in distress from distress.

अध्याय 13

श्लोक 135.129

दुर्गाण्य अतितरत्य आशु पुरुषः पुरुषॊत्तमम सतुवन नाम सहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः

durgāṇya atitaratya āśu puruṣaḥ puruṣòttamama satuvana nāma sahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवको नमस्कार करें

English

A man who praises the Supreme Person with the thousand names, always full of devotion, quickly crosses hard places.

अध्याय 13

श्लोक 135.130

वासुदेवाश्रयॊ मर्त्यॊ वासुदेव परायणः सर्वपापविशुद्धात्मा याति बरह्म सनातनम

vāsudevāśrayò martyò vāsudeva parāyaṇaḥ sarvapāpaviśuddhātmā yāti barahma sanātanama

हिन्दी अर्थ

तस्मात् स वाग्मी धर्मज्ञो नमस्यो द्विजपुज्रवा:

English

A mortal who takes refuge in Vasudeva and is devoted to Vasudeva, purified of all sin, goes to eternal Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 135.131

न वासुदेव भक्तानाम अशुभं विद्यते कव चित जन्ममृत्युजराव्याधिभयं वाप्य उपजायते

na vāsudeva bhaktānāma aśubhaṃ vidyate kava cita janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ vāpya upajāyate

हिन्दी अर्थ

अहितश्चाहयेन्नित्यं पूजित: प्रतिपूजयेत् आदिदेवस्य महत: सज्जनाचरितं सदा

English

The devotees of Vasudeva never meet anything inauspicious; fear of birth, death, old age and disease does not arise.

अध्याय 13

श्लोक 135.132

इमं सतवम अधीयानः शरद्धा भक्तिसमन्वितः युज्येतात्म सुखक्षान्ति शरीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः

imaṃ satavama adhīyānaḥ śaraddhā bhaktisamanvitaḥ yujyetātma sukhakṣānti śarīdhṛtismṛtikīrtibhiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष सदा आचरण करते आये हैं

English

One who studies this hymn with faith and devotion is joined with well-being of self, patience, glory, steadfastness, memory and fame.

अध्याय 13

श्लोक 135.133

न करॊधॊ न च मात्सर्यं न लॊभॊ नाशुभा मतिः भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषॊत्तमे

na karòdhò na ca mātsaryaṃ na lòbhò nāśubhā matiḥ bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣòttame

हिन्दी अर्थ

उनके अनन्य भक्त हैं, वे अपने भजनके अनुरूप ही निर्भय पद प्राप्त करते हैं यत्नवद्धिरुपस्थाय द्रष्टव्यो देवकीसुत:

English

Neither anger nor envy, neither greed nor evil thought arises in the devotees of the Supreme Person who have done good deeds.

अध्याय 13

श्लोक 135.134

दयौः स चन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशॊ भूर महॊदधिः वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः

dayauḥ sa candrārkanakṣatrā khaṃ diśò bhūra mahòdadhiḥ vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्नपूर्वक उपासना करके उन देवकीनन्दनका दर्शन करें

English

Heaven with the moon, sun and stars, the sky, the directions, earth and the great ocean are upheld by the might of the great soul Vasudeva.

अध्याय 13

श्लोक 135.135

स सुरासुरगन्धर्वं स यक्षॊरग राक्षसम जगद वशे वर्ततेदं कृष्णस्य स चराचरम

sa surāsuragandharvaṃ sa yakṣòraga rākṣasama jagada vaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sa carācarama

हिन्दी अर्थ

त॑ दृष्टवा सर्वशो देवं दृष्टा: स्यु: सुरसत्तमा: समस्ता हि वयं देवास्तस्य देहे वसामहे

English

This whole world, with gods, asuras and gandharvas, yakshas, serpents and rakshasas, moving and unmoving, lies under Krishna's control.

अध्याय 13

श्लोक 135.136

इन्द्रियाणि मनॊ बुद्धिः सत्त्वं तेजॊबलं धृतिः वासुदेवात्मकान्य आहुः कषेत्रं कषेत्रज्ञ एव च

indriyāṇi manò buddhiḥ sattvaṃ tejòbalaṃ dhṛtiḥ vāsudevātmakānya āhuḥ kaṣetraṃ kaṣetrajña eva ca

हिन्दी अर्थ

हली बल इति ख्यातो भविष्यति धराधर:

English

The senses, mind, intellect, goodness, radiance, strength and steadfastness are said to have Vasudeva as their self, and so are the field and the knower of the field.

अध्याय 13

श्लोक 135.137

सर्वागमानाम आचारः परथमं परिकल्प्यते आचार परभवॊ धर्मॊ धर्मस्य परभुर अच्युतः

sarvāgamānāma ācāraḥ parathamaṃ parikalpyate ācāra parabhavò dharmò dharmasya parabhura acyutaḥ

हिन्दी अर्थ

बलरामके रूपमें अवतीर्ण होंगे ध्वजस्तृणेन्द्रो देवस्प भविष्यति रथाश्रित:

English

Conduct is first conceived as the basis of all traditions; dharma arises from conduct, and the lord of dharma is Achyuta.

अध्याय 13

श्लोक 135.138

ऋषयः पितरॊ देवमहाभूतानि धातवः जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन नारायणॊद्भवम

ṛṣayaḥ pitarò devamahābhūtāni dhātavaḥ jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagana nārāyaṇòdbhavama

हिन्दी अर्थ

भविष्यति महाबाहो: सर्वलोके श्चरस्य च

English

Sages, ancestors, gods, great elements and constituents, and this moving and unmoving world arose from Narayana.

अध्याय 13

श्लोक 135.139

यॊगॊ जञानं तथा संख्यं विद्याः शिल्पानि कर्म च वेदाः शास्त्राणि विज्ञानम एतत सर्वं जनार्दनात

yògò jañānaṃ tathā saṃkhyaṃ vidyāḥ śilpāni karma ca vedāḥ śāstrāṇi vijñānama etata sarvaṃ janārdanāta

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीहरि ही अनन्त शेषनाग कहे गये हैं अन्तं नैवाशकद् द्रष्टं देवस्थ परमात्मन:

English

Yoga, knowledge, Sankhya, the sciences, the arts and action, the Vedas, the scriptures and wisdom: all this is from Janardana.

अध्याय 13

श्लोक 135.140

एकॊ विष्णुर महद भूतं पृथग भूतान्य अनेकशः तरीँल लॊकान वयाप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुग अव्ययः

ekò viṣṇura mahada bhūtaṃ pṛthaga bhūtānya anekaśaḥ tarī~la lòkāna vayāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhuga avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तर्वसति भोगेन परिरभ्य वसुन्धराम् यो राम: स हृषीकेशो यो5च्युत: स धराधर:

English

Vishnu is one great being, and beings are many and separate; pervading the three worlds, the self of beings, the imperishable enjoys the universe.

अध्याय 13

श्लोक 135.141

इमं सतवं भगवतॊ विष्णॊर वयासेन कीर्तितम पठेद य इच्छेत पुरुषः शरेयः पराप्तुं सुखानि च

imaṃ satavaṃ bhagavatò viṣṇòra vayāsena kīrtitama paṭheda ya iccheta puruṣaḥ śareyaḥ parāptuṃ sukhāni ca

हिन्दी अर्थ

द्रष्टट्याौ माननीयौ च चक्रलाड्नलधारिणौ

English

This hymn to the blessed Vishnu, recited by Vyasa, should be read by one who wishes to gain the good and happiness.

अध्याय 13

श्लोक 135.142

विश्वेश्वरम अजं देवं जगतः परभवाप्ययम भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम

viśveśvarama ajaṃ devaṃ jagataḥ parabhavāpyayama bhajanti ye puṣkarākṣaṃ na te yānti parābhavama

हिन्दी अर्थ

यद् भवन्तो यदुश्रेष्ठं पूजयेयु: प्रयत्नतः है कि आप प्रयत्नपूर्वक उन यदुकुलतिलक श्रीकृष्णकी पूजा करें

English

Those who worship the lotus-eyed lord of the universe, the unborn god, the origin and dissolution of the world, do not meet defeat.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।