Anushasana Parva

[व] बृहस्पतिसमं बुद्ध्या कषमया बरह्मणः समम पराक्रमे शक्रसमम आदित्यसमतेजसम॥ 27.1 ॥

[va] bṛhaspatisamaṃ buddhyā kaṣamayā barahmaṇaḥ samama parākrame śakrasamama ādityasamatejasama

गाङ्गेयम अर्जुनेनाजौ निहतं भूरि वर्चसम भरातृभिः सहितॊ ऽनयैश च पर्युपास्ते युधिष्ठिरः॥ 27.2 ॥

gāṅgeyama arjunenājau nihataṃ bhūri varcasama bharātṛbhiḥ sahitò 'nayaiśa ca paryupāste yudhiṣṭhiraḥ

शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणम अच्युतम आजग्मुर भरतश्रेष्ठं दरष्टुकामा महर्षयः॥ 27.3 ॥

śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇama acyutama ājagmura bharataśreṣṭhaṃ daraṣṭukāmā maharṣayaḥ

अत्रिर वसिष्ठॊ ऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः करतुः अङ्गिरा गौतमॊ ऽगस्त्यः सुमतिः सवायुर आत्मवान॥ 27.4 ॥

atrira vasiṣṭhò 'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ aṅgirā gautamò 'gastyaḥ sumatiḥ savāyura ātmavāna

विश्वामित्रः सथूलशिराः संवर्तः परमतिर दमः उशना बृहस्पतिर वयासश चयवनः काश्यपॊ धरुवः॥ 27.5 ॥

viśvāmitraḥ sathūlaśirāḥ saṃvartaḥ paramatira damaḥ uśanā bṛhaspatira vayāsaśa cayavanaḥ kāśyapò dharuvaḥ

दुर्वासा जमदग्निश च मार्कण्डेयॊ ऽथ गालवः भरद्वाजश च रैभ्यश च यवक्रीतस तरितस तथा॥ 27.6 ॥

durvāsā jamadagniśa ca mārkaṇḍeyò 'tha gālavaḥ bharadvājaśa ca raibhyaśa ca yavakrītasa taritasa tathā

सथूलाक्षः शकलाक्षश च कण्वॊ मेधातिथिः कृशः नारदः पर्वतश चैव सुधन्वाथैकतॊ दवितः॥ 27.7 ॥

sathūlākṣaḥ śakalākṣaśa ca kaṇvò medhātithiḥ kṛśaḥ nāradaḥ parvataśa caiva sudhanvāthaikatò davitaḥ

नितम्भूर भुवनॊ धौम्यः शतानन्दॊ ऽकृतव्रणः जामदग्न्यस तथा रामः काम्यश चेत्य एवमादयः समागता महात्मानॊ भीष्मं दरष्टुं महर्षयः॥ 27.8 ॥

nitambhūra bhuvanò dhaumyaḥ śatānandò 'kṛtavraṇaḥ jāmadagnyasa tathā rāmaḥ kāmyaśa cetya evamādayaḥ samāgatā mahātmānò bhīṣmaṃ daraṣṭuṃ maharṣayaḥ

तेषां महात्मनां पूजाम आगतानां युधिष्ठिरः भरातृभिः सहितश चक्रे यथावद अनुपूर्वशः॥ 27.9 ॥

teṣāṃ mahātmanāṃ pūjāma āgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥ bharātṛbhiḥ sahitaśa cakre yathāvada anupūrvaśaḥ

ते पूजिताः सुखासीनाः कथश चक्रुर महर्षयः भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनॊहराः॥ 27.10 ॥

te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathaśa cakrura maharṣayaḥ bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanòharāḥ

भीष्मस तेषां कथाः शरुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम मेने दिविस्थम आत्मानं तुष्ट्या परमया युतः॥ 27.11 ॥

bhīṣmasa teṣāṃ kathāḥ śarutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma mene divisthama ātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ

ततस ते भीष्मम आमन्त्र्य पाण्डवांश च महर्षयः अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषाम एव पश्यताम॥ 27.12 ॥

tatasa te bhīṣmama āmantrya pāṇḍavāṃśa ca maharṣayaḥ antardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣāma eva paśyatāma

तान ऋषीन सुमहाभागान अन्तर्धानगतान अपि पाण्डवास तुष्टुवुः सर्वे परणेमुश च मुहुर मुहुः॥ 27.13 ॥

tāna ṛṣīna sumahābhāgāna antardhānagatāna api pāṇḍavāsa tuṣṭuvuḥ sarve paraṇemuśa ca muhura muhuḥ

परसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः उपतस्थुर यथॊद्यन्तम आदित्यं मन्त्रकॊविदाः॥ 27.14 ॥

parasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ upatasthura yathòdyantama ādityaṃ mantrakòvidāḥ

परभावात तपसस तेषाम ऋषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः परकाशन्तॊ दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः॥ 27.15 ॥

parabhāvāta tapasasa teṣāma ṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥ parakāśantò diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

महाभाग्यं परं तेषाम ऋषीणाम अनुचिन्त्य ते पांडवाः सह भीष्मेण कथाश चक्रुस तदाश्रयाः॥ 27.16 ॥

mahābhāgyaṃ paraṃ teṣāma ṛṣīṇāma anucintya te pāṃḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāśa cakrusa tadāśrayāḥ

कथान्ते शिरसा पादौ सपृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः धर्म्यं धर्मसुतः परश्नं पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः॥ 27.17 ॥

kathānte śirasā pādau sapṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ dharmyaṃ dharmasutaḥ paraśnaṃ paryapṛcchada yudhiṣṭhiraḥ

के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः परकृष्टाः पुण्यतः काश च जञेया नद्यः पितामह॥ 27.18 ॥

ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ parakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśa ca jañeyā nadyaḥ pitāmaha

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शिलॊञ्छ वृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर॥ 27.19 ॥

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śilòñcha vṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira

इमां कश चित परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषिताम असकृद दविपदां शरेष्ठः शरेष्ठस्य गृहमेधिनः॥ 27.20 ॥

imāṃ kaśa cita parikramya pṛthivīṃ śailabhūṣitāma asakṛda davipadāṃ śareṣṭhaḥ śareṣṭhasya gṛhamedhinaḥ

शिल वृत्तेर गृहं पराप्तः स तेन विधिनार्चितः कृतकृत्य उपातिष्ठत सिद्धं तम अतिथिं तदा॥ 27.21 ॥

śila vṛttera gṛhaṃ parāptaḥ sa tena vidhinārcitaḥ kṛtakṛtya upātiṣṭhata siddhaṃ tama atithiṃ tadā

तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः चक्रतुर वेद संबद्धास तच छेष कृतलक्षणाः॥ 27.22 ॥

tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ cakratura veda saṃbaddhāsa taca cheṣa kṛtalakṣaṇāḥ

शिल वृत्तिः कथान्ते तु सिद्धम आमन्त्र्य यत्नतः परश्नं पप्रच्छ मेधावी यन मां तवं परिपृच्छसि॥ 27.23 ॥

śila vṛttiḥ kathānte tu siddhama āmantrya yatnataḥ paraśnaṃ papraccha medhāvī yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi

[षिलवृत्ति] के देशाः के जनपदाः के ऽऽशरमाः के च पर्वताः परकृष्टाः पुण्यतः काश च जञेया नद्यस तद उच्यताम॥ 27.24 ॥

[ṣilavṛtti] ke deśāḥ ke janapadāḥ ke ''śaramāḥ ke ca parvatāḥ parakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśa ca jañeyā nadyasa tada ucyatāma

[सिद्ध] ते देशास ते जनपदास ते ऽऽशरमास ते च पर्वताः येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा॥ 27.25 ॥

[siddha] te deśāsa te janapadāsa te ''śaramāsa te ca parvatāḥ yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti saridvarā

तपसा बरह्मचर्येण यज्ञैस तयागेन वा पुनः गतिं तां न लभेज जन्तुर गङ्गां संसेव्य यां लभेत॥ 27.26 ॥

tapasā barahmacaryeṇa yajñaisa tayāgena vā punaḥ gatiṃ tāṃ na labheja jantura gaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labheta

सपृष्टानि येषां गाङ्गेयैस तॊयैर गात्राणि देहिनाम नयस्तानि न पुनस तेषां तयागः सवर्गाद विधीयते॥ 27.27 ॥

sapṛṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyaisa tòyaira gātrāṇi dehināma nayastāni na punasa teṣāṃ tayāgaḥ savargāda vidhīyate

सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस तॊयैः कृत्यानि देहिनाम गां तयक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति ते ऽचलाः॥ 27.28 ॥

sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyaisa tòyaiḥ kṛtyāni dehināma gāṃ tayaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te 'calāḥ

पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः पश्चाद गङ्गां निषेवन्ते ते ऽपि यान्त्य उत्तमां गतिम॥ 27.29 ॥

pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ paścāda gaṅgāṃ niṣevante te 'pi yāntya uttamāṃ gatima

सनातानां शुचिभिस तॊयैर गाङ्गेयैः परयतात्मनाम वयुष्टिर भवति या पुंसां न सा करतुशतैर अपि॥ 27.30 ॥

sanātānāṃ śucibhisa tòyaira gāṅgeyaiḥ parayatātmanāma vayuṣṭira bhavati yā puṃsāṃ na sā karatuśataira api

यावद अस्थि मनुष्यस्य गङ्गातॊयेषु तिष्ठति तावद वर्षसहस्राणि सवर्गं पराप्य महीयते॥ 27.31 ॥

yāvada asthi manuṣyasya gaṅgātòyeṣu tiṣṭhati tāvada varṣasahasrāṇi savargaṃ parāpya mahīyate

अपहत्य तमस तीव्रं यथा भात्य उदये रविः तथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गा जलॊक्षितः॥ 27.32 ॥

apahatya tamasa tīvraṃ yathā bhātya udaye raviḥ tathāpahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgā jalòkṣitaḥ

विसॊमा इव शर्वर्यॊ विपुष्पास तरवॊ यथा तद्वद देशा दिशश चैव हीना गङ्गा जलैः शुभैः॥ 27.33 ॥

visòmā iva śarvaryò vipuṣpāsa taravò yathā tadvada deśā diśaśa caiva hīnā gaṅgā jalaiḥ śubhaiḥ

वर्णाश्रमा यथा सर्वे सवधर्मज्ञानवर्जिताः ऋतवश च यथा सॊमास तथा गङ्गां विना जगत॥ 27.34 ॥

varṇāśramā yathā sarve savadharmajñānavarjitāḥ ṛtavaśa ca yathā sòmāsa tathā gaṅgāṃ vinā jagata

यथा हीनं नभॊ ऽरकेण भूः शैलैः खं च वायुना तथा देशा दिशश चैव गङ्गा हीना न संशयः॥ 27.35 ॥

yathā hīnaṃ nabhò 'rakeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunā tathā deśā diśaśa caiva gaṅgā hīnā na saṃśayaḥ

तरिषु लॊकेषु ये के चित पराणिनः सर्व एव ते तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गा जलैः शुभैः॥ 27.36 ॥

tariṣu lòkeṣu ye ke cita parāṇinaḥ sarva eva te tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgā jalaiḥ śubhaiḥ

यस तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम गवां निर्हार निर्मुक्ताद यावकात तद विशिष्यते॥ 27.37 ॥

yasa tu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalama gavāṃ nirhāra nirmuktāda yāvakāta tada viśiṣyate

इन्द्र वरतसहस्रं तु चरेद यः कायशॊधनम पिबेद यश चापि गङ्गाम्भः समौ सयातां न वा समौ॥ 27.38 ॥

indra varatasahasraṃ tu careda yaḥ kāyaśòdhanama pibeda yaśa cāpi gaṅgāmbhaḥ samau sayātāṃ na vā samau

तिष्ठेद युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान मासम एकं तु गङ्गायां समौ सयातां न वा समौ॥ 27.39 ॥

tiṣṭheda yugasahasraṃ tu pādenaikena yaḥ pumāna māsama ekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau sayātāṃ na vā samau

लम्बेतावाक शिरा यस तु युगानाम अयुतं पुमान तिष्ठेद यथेष्टं यश चापि गङ्गायां स विशिष्यते॥ 27.40 ॥

lambetāvāka śirā yasa tu yugānāma ayutaṃ pumāna tiṣṭheda yatheṣṭaṃ yaśa cāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate

अग्नौ पराप्तं परधूयेत यथा तूलं दविजॊत्तम तथा गङ्गावगाढस्य सर्वं पापं परधूयते॥ 27.41 ॥

agnau parāptaṃ paradhūyeta yathā tūlaṃ davijòttama tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvaṃ pāpaṃ paradhūyate

भूतानाम इह सर्वेषां दुःखॊपहत चेतसाम गतिम अन्वेषमाणानां न गङ्गा सदृशी गतिः॥ 27.42 ॥

bhūtānāma iha sarveṣāṃ duḥkhòpahata cetasāma gatima anveṣamāṇānāṃ na gaṅgā sadṛśī gatiḥ

भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात गङ्गाया दर्शनात तद्वत सर्वपापैः परमुच्यते॥ 27.43 ॥

bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāta gaṅgāyā darśanāta tadvata sarvapāpaiḥ paramucyate

अप्रतिष्ठाश च ये के चिद अधर्मशरणाश च ये तेषां परतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च॥ 27.44 ॥

apratiṣṭhāśa ca ye ke cida adharmaśaraṇāśa ca ye teṣāṃ paratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca

परकृष्टैर अशुभैर गरस्तान अनेकैः पुरुषाधमान पतते नरके गङ्गा संश्रितान परेत्य तारयेत॥ 27.45 ॥

parakṛṣṭaira aśubhaira garastāna anekaiḥ puruṣādhamāna patate narake gaṅgā saṃśritāna paretya tārayeta

ते संविभक्ता मुनिभिर नूनं देवैः स वासवैः ये ऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गाम अभिगतां सुरैः॥ 27.46 ॥

te saṃvibhaktā munibhira nūnaṃ devaiḥ sa vāsavaiḥ ye 'bhigacchanti satataṃ gaṅgāma abhigatāṃ suraiḥ

विनयाचार हीनाश च अशिवाश च नराधमाः ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गां समाश्रिताः॥ 27.47 ॥

vinayācāra hīnāśa ca aśivāśa ca narādhamāḥ te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāṃ samāśritāḥ

यथा सुराणाम अमृतं पितॄणां च यथा सवधा सुधा यथा च नागानां तथा गङ्गा जलं नृणाम॥ 27.48 ॥

yathā surāṇāma amṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā savadhā sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgā jalaṃ nṛṇāma

उपासते यथा बाला मातरं कषुधयार्दिताः शरेयः कामास तथा गङ्गाम उपासन्तीह देहिनः॥ 27.49 ॥

upāsate yathā bālā mātaraṃ kaṣudhayārditāḥ śareyaḥ kāmāsa tathā gaṅgāma upāsantīha dehinaḥ

सवायम्भुवं यथास्थानं सर्वेषां शरेष्ठम उच्यते सनातानां सरितां शरेष्ठा गङ्गा तद्वद इहॊच्यते॥ 27.50 ॥

savāyambhuvaṃ yathāsthānaṃ sarveṣāṃ śareṣṭhama ucyate sanātānāṃ saritāṃ śareṣṭhā gaṅgā tadvada ihòcyate

यथॊपजीविनां धेनुर देवादीनां धरा समृता तथॊपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृताम इह॥ 27.51 ॥

yathòpajīvināṃ dhenura devādīnāṃ dharā samṛtā tathòpajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtāma iha

देवाः सॊमार्क संस्थानि यथा सत्रादिभिर मखैः अमृतान्य उपजीवन्ति तथा गङ्गा जलं नराः॥ 27.52 ॥

devāḥ sòmārka saṃsthāni yathā satrādibhira makhaiḥ amṛtānya upajīvanti tathā gaṅgā jalaṃ narāḥ

जाह्नवी पुलिनॊत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितः मन्यते पुरुषॊ ऽऽतमानं दिविष्ठम इव शॊभितम॥ 27.53 ॥

jāhnavī pulinòtthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitaḥ manyate puruṣò ''tamānaṃ diviṣṭhama iva śòbhitama

जाह्नवीतीर संभूतां मृदं मूर्ध्ना विभर्ति यः बिभर्ति रूपं सॊ ऽरकस्य तमॊ नाशात सुनिर्मलम॥ 27.54 ॥

jāhnavītīra saṃbhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā vibharti yaḥ bibharti rūpaṃ sò 'rakasya tamò nāśāta sunirmalama

गङ्गॊर्मिभिर अथॊ दिग्धः पुरुषं पवनॊ यदा सपृशते सॊ ऽपि पाप्मानं सद्य एवापमार्जति॥ 27.55 ॥

gaṅgòrmibhira athò digdhaḥ puruṣaṃ pavanò yadā sapṛśate sò 'pi pāpmānaṃ sadya evāpamārjati

वयसनैर अभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः गङ्गा दर्शनजा परीतिर वयसनान्य अपकर्षति॥ 27.56 ॥

vayasanaira abhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ gaṅgā darśanajā parītira vayasanānya apakarṣati

हंसारावैः कॊक रवै रवैर अन्यैर्श च पक्षिणाम पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान पुलिनैश च शिलॊच्चयान॥ 27.57 ॥

haṃsārāvaiḥ kòka ravai ravaira anyairśa ca pakṣiṇāma paspardha gaṅgā gandharvāna pulinaiśa ca śilòccayāna

हंसादिभिः सुबहुभिर विविधैः पक्षिभिर वृताम गङ्गां गॊकुलसंबाधां दृष्ट्वा सवर्गॊ ऽपि विस्मृतः॥ 27.58 ॥

haṃsādibhiḥ subahubhira vividhaiḥ pakṣibhira vṛtāma gaṅgāṃ gòkulasaṃbādhāṃ dṛṣṭvā savargò 'pi vismṛtaḥ

न सा परीतिर दिविष्ठस्य सर्वकामान उपाश्नतः अभवद या परा परीतिर गङ्गायाः पुलिने नृणाम॥ 27.59 ॥

na sā parītira diviṣṭhasya sarvakāmāna upāśnataḥ abhavada yā parā parītira gaṅgāyāḥ puline nṛṇāma

वान मनः कर्मजैर गरस्तः पापैर अपि पुमान इह वीक्ष्य गङ्गां भवेत पूतस तत्र मे नास्ति संशयः॥ 27.60 ॥

vāna manaḥ karmajaira garastaḥ pāpaira api pumāna iha vīkṣya gaṅgāṃ bhaveta pūtasa tatra me nāsti saṃśayaḥ

सप्तावरान सप्त परान पितॄंस तेभ्यश च ये परे पुमांस तारयते गङ्गां वीक्ष्य सपृष्ट्वावगाह्य च॥ 27.61 ॥

saptāvarāna sapta parāna pitṝṃsa tebhyaśa ca ye pare pumāṃsa tārayate gaṅgāṃ vīkṣya sapṛṣṭvāvagāhya ca

शरुताभिलषिता दृष्टा सपृष्टा पीतावगाहिता गङ्गा तारयते नॄणाम उभौ वंशौ विशेषतः॥ 27.62 ॥

śarutābhilaṣitā dṛṣṭā sapṛṣṭā pītāvagāhitā gaṅgā tārayate nṝṇāma ubhau vaṃśau viśeṣataḥ

दर्शनात सपर्शनात पानात तथा गङ्गेति कीर्तनात पुनात्य अपुण्यान पुरुषाञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः॥ 27.63 ॥

darśanāta saparśanāta pānāta tathā gaṅgeti kīrtanāta punātya apuṇyāna puruṣāña śataśò 'tha sahasraśaḥ

य इच्छेत सफलं जन्म जीवितं शरुतम एव च स पितॄंस तर्पयेद गङ्गाम अभिगम्य सुरांस तथा॥ 27.64 ॥

ya iccheta saphalaṃ janma jīvitaṃ śarutama eva ca sa pitṝṃsa tarpayeda gaṅgāma abhigamya surāṃsa tathā

न सुतैर न च वित्तेन कर्मणा न च तत फलम पराप्नुयात पुरुषॊ ऽतयन्तं गङ्गां पराप्य यद आप्नुयात॥ 27.65 ॥

na sutaira na ca vittena karmaṇā na ca tata phalama parāpnuyāta puruṣò 'tayantaṃ gaṅgāṃ parāpya yada āpnuyāta

जात्यन्धैर इह तुल्यास ते मृतैः पङ्गुभिर एव च समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम॥ 27.66 ॥

jātyandhaira iha tulyāsa te mṛtaiḥ paṅgubhira eva ca samarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivāma

भूतभव्य भविष्यज्ञैर महर्षिभिर उपस्थिताम देवैः सेन्द्रैश च कॊ गङ्गां नॊपसेवेत मानवः॥ 27.67 ॥

bhūtabhavya bhaviṣyajñaira maharṣibhira upasthitāma devaiḥ sendraiśa ca kò gaṅgāṃ nòpaseveta mānavaḥ

वानप्रस्थैर गृहस्थैश च यतिभिर बरह्म चारिभिः विद्यावद्भिः शरितां गङ्गां पुमान कॊ नाम नाश्रयेत॥ 27.68 ॥

vānaprasthaira gṛhasthaiśa ca yatibhira barahma cāribhiḥ vidyāvadbhiḥ śaritāṃ gaṅgāṃ pumāna kò nāma nāśrayeta

उत्क्रामद्भिश च यः पराणैः परयतः शिष्टसंमतः चिन्तयेन मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत॥ 27.69 ॥

utkrāmadbhiśa ca yaḥ parāṇaiḥ parayataḥ śiṣṭasaṃmataḥ cintayena manasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labheta

न भयेभ्यॊ भयं तस्य न पापेभ्यॊ न राजतः आ देहपतनाद गङ्गाम उपास्ते यः पुमान इह॥ 27.70 ॥

na bhayebhyò bhayaṃ tasya na pāpebhyò na rājataḥ ā dehapatanāda gaṅgāma upāste yaḥ pumāna iha

गगनाद यां महापुण्यां पतन्तीं वै महेश्वरः दधार शिरसा देवीं ताम एव दिवि सेवते॥ 27.71 ॥

gaganāda yāṃ mahāpuṇyāṃ patantīṃ vai maheśvaraḥ dadhāra śirasā devīṃ tāma eva divi sevate

अलंकृतास तरयॊ लॊकाः पथिभिर विमलैस तरिभिः यस तु तस्या जलं सेवेत कृतकृत्यः पुमान भवेत॥ 27.72 ॥

alaṃkṛtāsa tarayò lòkāḥ pathibhira vimalaisa taribhiḥ yasa tu tasyā jalaṃ seveta kṛtakṛtyaḥ pumāna bhaveta

दिवि जयॊतिर यथादित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाः देवेशश च यथा नॄणां गङ्गेह सरितां तथा॥ 27.73 ॥

divi jayòtira yathādityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥ deveśaśa ca yathā nṝṇāṃ gaṅgeha saritāṃ tathā

मात्रा पित्रा सुतैर दारैर वियुक्तस्य धनेन वा न भवेद धि तथा दुःखं यथा गङ्गा वियॊगजम॥ 27.74 ॥

mātrā pitrā sutaira dāraira viyuktasya dhanena vā na bhaveda dhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgā viyògajama

नारण्यैर नेष्ट विषयैर न सुतैर न धनागमैः तथा परसादॊ भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा नृणाम॥ 27.75 ॥

nāraṇyaira neṣṭa viṣayaira na sutaira na dhanāgamaiḥ tathā parasādò bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā nṛṇāma

पूर्णम इन्दुं यथादृष्ट्वा नृणां दृष्टिः परसीदति गङ्गां तरिपथगां दृष्ट्वा तथा दृष्टिः परसीदति॥ 27.76 ॥

pūrṇama induṃ yathādṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ parasīdati gaṅgāṃ taripathagāṃ dṛṣṭvā tathā dṛṣṭiḥ parasīdati

तद्भावस तद्गतमनस तन्निष्ठस तत्परायणः गङ्गां यॊ ऽनुगतॊ भक्त्या स तस्याः परियतां वरजेत॥ 27.77 ॥

tadbhāvasa tadgatamanasa tanniṣṭhasa tatparāyaṇaḥ gaṅgāṃ yò 'nugatò bhaktyā sa tasyāḥ pariyatāṃ varajeta

भूःस्थैः खस्थैर दिविष्ठैश च भूतैर उच्चावचैर अपि गङ्गा विगाह्या सततम एत कार्यतमं सताम॥ 27.78 ॥

bhūḥsthaiḥ khasthaira diviṣṭhaiśa ca bhūtaira uccāvacaira api gaṅgā vigāhyā satatama eta kāryatamaṃ satāma

तरिषु लॊकेषु पुण्यत्वाद गङ्गायाः परथितं यशः यत पुत्रान सगरस्यैषा भस्माख्यान अनयद दिवम॥ 27.79 ॥

tariṣu lòkeṣu puṇyatvāda gaṅgāyāḥ parathitaṃ yaśaḥ yata putrāna sagarasyaiṣā bhasmākhyāna anayada divama

वाय्वीरिताभिः सुमहास्वनाभिर; दरुताभिर अत्यर्थ समुच्छ्रिताभिः गङ्गॊर्मिभिर भानुमतीभिर इद्धः; सहस्ररश्मि परतिमॊ विभाति॥ 27.80 ॥

vāyvīritābhiḥ sumahāsvanābhira; darutābhira atyartha samucchritābhiḥ gaṅgòrmibhira bhānumatībhira iddhaḥ; sahasraraśmi paratimò vibhāti

पयस्विनीं घृतिनीम अत्युदारां; समृद्धिनीं वेगिणीं दुर्विगाह्याम गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं; गता धीरास ते विबुधैः समत्वम॥ 27.81 ॥

payasvinīṃ ghṛtinīma atyudārāṃ; samṛddhinīṃ vegiṇīṃ durvigāhyāma gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ; gatā dhīrāsa te vibudhaiḥ samatvama

अन्धाञ जडान दरव्यहीनांश च गङ्गा; यशस्विनी बृहती विश्वरूपा देवैः सेन्द्रैर मुनिभिर मानवैश च; निषेविता सर्वकामैर युनक्ति॥ 27.82 ॥

andhāña jaḍāna daravyahīnāṃśa ca gaṅgā; yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā devaiḥ sendraira munibhira mānavaiśa ca; niṣevitā sarvakāmaira yunakti

ऊर्जावतीं मधुमतीं महापुण्यां तरिवर्त्मगाम तरिलॊकगॊप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास ते दिवं गताः॥ 27.83 ॥

ūrjāvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ tarivartmagāma tarilòkagòptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritāsa te divaṃ gatāḥ

यॊ वत्स्यति दरक्ष्यति वापि मर्त्यस; तस्मै परयच्छन्ति सुखानि देवाः तद्भाविताः सपर्शने दर्शने यस; तस्मै देवा गतिम इष्टां दिशन्ति॥ 27.84 ॥

yò vatsyati darakṣyati vāpi martyasa; tasmai parayacchanti sukhāni devāḥ tadbhāvitāḥ saparśane darśane yasa; tasmai devā gatima iṣṭāṃ diśanti

दक्षां पृथ्वीं बृहतीं विप्रकृष्टां; शिवाम ऋतां सुरसां सुप्रसन्नाम विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां; गङ्गां गता ये तरिदिवं गतास ते॥ 27.85 ॥

dakṣāṃ pṛthvīṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ; śivāma ṛtāṃ surasāṃ suprasannāma vibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ; gaṅgāṃ gatā ye taridivaṃ gatāsa te

खयातिर यस्याः खं दिवं गां च नित्यं; पुरा दिशॊ विदिशश चावतस्थे तस्या जलं सेव्य सरिद वराया; मर्त्याः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति॥ 27.86 ॥

khayātira yasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityaṃ; purā diśò vidiśaśa cāvatasthe tasyā jalaṃ sevya sarida varāyā; martyāḥ sarve kṛtakṛtyā bhavanti

इयं गङ्गेति नियतं परतिष्ठा; गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयॊषा परातस तरिमार्गा घृतवहा विपाप्मा; गङ्गावतीर्णा वियतॊ विश्वतॊया॥ 27.87 ॥

iyaṃ gaṅgeti niyataṃ paratiṣṭhā; guhasya rukmasya ca garbhayòṣā parātasa tarimārgā ghṛtavahā vipāpmā; gaṅgāvatīrṇā viyatò viśvatòyā

सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या; दिवॊ भुवश चापि कक्ष्यानुरूपा भव्या पृथिव्या भाविनी भाति राजन; गङ्गा लॊकानां पुण्यदा वै तरयाणाम॥ 27.88 ॥

sutāvanīdhrasya harasya bhāryā; divò bhuvaśa cāpi kakṣyānurūpā bhavyā pṛthivyā bhāvinī bhāti rājana; gaṅgā lòkānāṃ puṇyadā vai tarayāṇāma

मधु परवाहा घृतरागॊद्धृताभिर; महॊर्मिभिः शॊभिता बराह्मणैश च दिवश चयुता शिरसात्ता भवेन; गङ्गावनीध्रास तरिदिवस्य माला॥ 27.89 ॥

madhu paravāhā ghṛtarāgòddhṛtābhira; mahòrmibhiḥ śòbhitā barāhmaṇaiśa ca divaśa cayutā śirasāttā bhavena; gaṅgāvanīdhrāsa taridivasya mālā

यॊनिर वरिष्ठा विरजा वितन्वी; शुष्मा इरा वारिवहा यशॊदा विश्वावती चाकृतिर इष्टिर इद्धा; गङ्गॊक्षितानां भुवनस्य पन्थाः॥ 27.90 ॥

yònira variṣṭhā virajā vitanvī; śuṣmā irā vārivahā yaśòdā viśvāvatī cākṛtira iṣṭira iddhā; gaṅgòkṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ

कषान्त्या मह्या गॊपने धारणे च; दीप्त्या कृशानॊस तपनस्य चैव तुल्या गङ्गा संमता बराह्मणानां; गुहस्य बरह्मण्यतया च नित्यम॥ 27.91 ॥

kaṣāntyā mahyā gòpane dhāraṇe ca; dīptyā kṛśānòsa tapanasya caiva tulyā gaṅgā saṃmatā barāhmaṇānāṃ; guhasya barahmaṇyatayā ca nityama

ऋषिष्टुतां विष्णुपदीं पुराणीं; सुपुण्यतॊयां मनसापि लॊके सर्वात्मना जाह्नवीं ये परपन्नास; ते बरह्मणः सदनं संप्रयाताः॥ 27.92 ॥

ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇīṃ; supuṇyatòyāṃ manasāpi lòke sarvātmanā jāhnavīṃ ye parapannāsa; te barahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayātāḥ

लॊकान इमान नयति या जननीव पुत्रान; सर्वात्मना सर्वगुणॊपपन्ना सवस्थानम इष्टम इह बराह्मम अभीप्समानैर; गङ्गा सदैवात्म वशैर उपास्या॥ 27.93 ॥

lòkāna imāna nayati yā jananīva putrāna; sarvātmanā sarvaguṇòpapannā savasthānama iṣṭama iha barāhmama abhīpsamānaira; gaṅgā sadaivātma vaśaira upāsyā

उस्रां जुष्टां मिषतीं विश्वतॊयाम; इरां वज्रीं रेवतीं भूधराणाम शिष्टाश्रयाम अमृतां बरह्म कान्तां; गङ्गां शरयेद आत्मवान सिद्धिकामः॥ 27.94 ॥

usrāṃ juṣṭāṃ miṣatīṃ viśvatòyāma; irāṃ vajrīṃ revatīṃ bhūdharāṇāma śiṣṭāśrayāma amṛtāṃ barahma kāntāṃ; gaṅgāṃ śarayeda ātmavāna siddhikāmaḥ

परसाद्य देवान स विभून समस्तान; भगीरथस तपसॊग्रेण गङ्गाम गाम आनयत ताम अभिगम्य शश्वन; पुमान भयं नेह नामुत्र विद्यात॥ 27.95 ॥

parasādya devāna sa vibhūna samastāna; bhagīrathasa tapasògreṇa gaṅgāma gāma ānayata tāma abhigamya śaśvana; pumāna bhayaṃ neha nāmutra vidyāta

उदाहृतः सर्वथा ते गुणानां; मयैक देशः परसमीक्ष्य बुद्ध्या शक्तिर न मे का चिद इहास्ति वक्तुं; गुणान सर्वान परिमातुं तथैव॥ 27.96 ॥

udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ; mayaika deśaḥ parasamīkṣya buddhyā śaktira na me kā cida ihāsti vaktuṃ; guṇāna sarvāna parimātuṃ tathaiva

मेरॊः समुद्रस्य च सर्वरत्नैः; संख्यॊपलानाम उदकस्य वापि वक्तुं शक्यं नेह गङ्गा जलानां; गुणाख्यानं परिमातुं तथैव॥ 27.97 ॥

meròḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ; saṃkhyòpalānāma udakasya vāpi vaktuṃ śakyaṃ neha gaṅgā jalānāṃ; guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva

तस्माद इमान परया शरद्धयॊक्तान; गुणान सर्वाञ जाह्नवीजांस तथैव भवेद वाचा मनसा कर्मणा च; भक्त्या युक्तः परया शरद्दधानः॥ 27.98 ॥

tasmāda imāna parayā śaraddhayòktāna; guṇāna sarvāña jāhnavījāṃsa tathaiva bhaveda vācā manasā karmaṇā ca; bhaktyā yuktaḥ parayā śaraddadhānaḥ

लॊकान इमांस तरीन यशसा वितत्य; सिद्धिं पराप्य महतीं तां दुरापाम गङ्गा कृतान अचिरेणैव लॊकान; यथेष्टम इष्टान विचरिष्यसि तवम॥ 27.99 ॥

lòkāna imāṃsa tarīna yaśasā vitatya; siddhiṃ parāpya mahatīṃ tāṃ durāpāma gaṅgā kṛtāna acireṇaiva lòkāna; yatheṣṭama iṣṭāna vicariṣyasi tavama

तव मम च गुणैर महानुभावा; जुषतु मतिं सततं सवधर्मयुक्तैः अभिगत जनवत्सला हि गङ्गा; भजति युनक्ति सुखैश च भक्तिमन्तम॥ 27.100 ॥

tava mama ca guṇaira mahānubhāvā; juṣatu matiṃ satataṃ savadharmayuktaiḥ abhigata janavatsalā hi gaṅgā; bhajati yunakti sukhaiśa ca bhaktimantama

[भ] इति परममतिर गुणान अनेकाञ; शिल रतये तरिपथानुयॊग रूपान बहुविधम अनुशास्य तथ्य रूपान; गगनतलं दयुतिमान विवेश सिद्धः॥ 27.101 ॥

[bha] iti paramamatira guṇāna anekāña; śila rataye taripathānuyòga rūpāna bahuvidhama anuśāsya tathya rūpāna; gaganatalaṃ dayutimāna viveśa siddhaḥ

शिलवृत्तिस तु सिद्धस्य वाक्यैः संबॊधितस तदा गङ्गाम उपास्य विधिवत सिद्धिं पराप्तः सुदुर्लभाम॥ 27.102 ॥

śilavṛttisa tu siddhasya vākyaiḥ saṃbòdhitasa tadā gaṅgāma upāsya vidhivata siddhiṃ parāptaḥ sudurlabhāma

तस्मात तवम अपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः गङ्गाम अभ्येहि सततं पराप्स्यसे सिद्धिम उत्तमाम॥ 27.103 ॥

tasmāta tavama api kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ gaṅgāma abhyehi satataṃ parāpsyase siddhima uttamāma

[व] शरुत्वेतिहासं भीष्मॊक्तं गङ्गायाः सतवसंयुतम युधिष्ठिरः परां परीतिम अगच्छद भरातृभिः सह॥ 27.104 ॥

[va] śarutvetihāsaṃ bhīṣmòktaṃ gaṅgāyāḥ satavasaṃyutama yudhiṣṭhiraḥ parāṃ parītima agacchada bharātṛbhiḥ saha

इतिहासम इमं पुण्यं शृणुयाद यः पठेत वा गङ्गायाः सतवसंयुक्तं स मुच्येत सर्वकिल्बिषैः॥ 27.105 ॥

itihāsama imaṃ puṇyaṃ śṛṇuyāda yaḥ paṭheta vā gaṅgāyāḥ satavasaṃyuktaṃ sa mucyeta sarvakilbiṣaiḥ