Anushasana Parva

[भ] एवम एतन महाबाहॊ नात्र मिथ्यास्ति किं चन यथा बरवीषि कौरव्य नारीम्प्रति जनाधिप॥ 40.1 ॥

[bha] evama etana mahābāhò nātra mithyāsti kiṃ cana yathā baravīṣi kauravya nārīmprati janādhipa

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना॥ 40.2 ॥

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanama yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā

परमदाश च यथा सृष्टा बरह्मणा भरतर्षभ यदर्थं तच च ते तात परवक्ष्ये वसुधाधिप॥ 40.3 ॥

paramadāśa ca yathā sṛṣṭā barahmaṇā bharatarṣabha yadarthaṃ taca ca te tāta paravakṣye vasudhādhipa

न हि सत्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किं चिद अस्ति वै अग्निर हि परमदा दीप्तॊ मायाश च मयजा विभॊ कषुर धारा विषं सर्पॊ मृत्युर इत्य एकतः सत्रियः॥ 40.4 ॥

na hi satrībhya paraṃ putra pāpīyaḥ kiṃ cida asti vai agnira hi paramadā dīptò māyāśa ca mayajā vibhò kaṣura dhārā viṣaṃ sarpò mṛtyura itya ekataḥ satriyaḥ

इमाः परजा महाबाहॊ धार्मिका इति नः शरुतम सवयं गच्छन्ति देवत्वं ततॊ देवान इयाद भयम॥ 40.5 ॥

imāḥ parajā mahābāhò dhārmikā iti naḥ śarutama savayaṃ gacchanti devatvaṃ tatò devāna iyāda bhayama

अथाभ्यगच्छन देवास ते पितामहम अरिंदम निवेद्य मानसं चापि तूष्णीम आसन्न वान मुखाः॥ 40.6 ॥

athābhyagacchana devāsa te pitāmahama ariṃdama nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīma āsanna vāna mukhāḥ

तेषाम अन्तर्गतं जञात्वा देवानां स पितामहः मानवानां परमॊहार्थं कृत्या नार्यॊ ऽसृजत परभुः॥ 40.7 ॥

teṣāma antargataṃ jañātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ mānavānāṃ paramòhārthaṃ kṛtyā nāryò 'sṛjata parabhuḥ

पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यॊ नार्य इहाभवन असाध्व्यस तु समुत्पन्न कृत्या सर्गात परजापतेः॥ 40.8 ॥

pūrvasarge tu kaunteya sādhvyò nārya ihābhavana asādhvyasa tu samutpanna kṛtyā sargāta parajāpateḥ

ताभ्यः कामान यथाकामं परादाद धि स पितामहः ताः कामलुब्धाः परमदाः परामथ्नन्ति नरांस तदा॥ 40.9 ॥

tābhyaḥ kāmāna yathākāmaṃ parādāda dhi sa pitāmahaḥ tāḥ kāmalubdhāḥ paramadāḥ parāmathnanti narāṃsa tadā

करॊधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत परभुः असज्जन्त परजाः सर्वाः कामक्रॊधवशं गताः॥ 40.10 ॥

karòdhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjata parabhuḥ asajjanta parajāḥ sarvāḥ kāmakròdhavaśaṃ gatāḥ

न च सत्रीणां करिया का चिद इति धर्मॊ वयवस्थितः निरिन्द्रिया अमन्त्राश च सत्रियॊ ऽनृतम इति शरुतिः॥ 40.11 ॥

na ca satrīṇāṃ kariyā kā cida iti dharmò vayavasthitaḥ nirindriyā amantrāśa ca satriyò 'nṛtama iti śarutiḥ

शय्यासनम अलंकारम अन्नपानम अनार्यताम दुर्वाग भावं रतिं चैव ददौ सत्रीभ्यः परजापतिः॥ 40.12 ॥

śayyāsanama alaṃkārama annapānama anāryatāma durvāga bhāvaṃ ratiṃ caiva dadau satrībhyaḥ parajāpatiḥ

न तासां रक्षणं कर्तुं शक्यं पुंसा कथं चन अपि विश्वकृता तात कुतस तु पुरुषैर इह॥ 40.13 ॥

na tāsāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ śakyaṃ puṃsā kathaṃ cana api viśvakṛtā tāta kutasa tu puruṣaira iha

वाचा वा वधबन्धैर वा कलेशैर वा विविधैस तथा न शक्या रक्षितुं नार्यस ता हि नित्यम असंयताः॥ 40.14 ॥

vācā vā vadhabandhaira vā kaleśaira vā vividhaisa tathā na śakyā rakṣituṃ nāryasa tā hi nityama asaṃyatāḥ

इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच छरुतवान अहम यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरु सत्रियः॥ 40.15 ॥

idaṃ tu puruṣavyāghra purastāca charutavāna ahama yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena guru satriyaḥ

ऋषिर आसीन महाभागॊ देव शर्मेति विश्रुतः तस्य भार्या रुचिर नाम रूपेणासदृशी भुवि॥ 40.16 ॥

ṛṣira āsīna mahābhāgò deva śarmeti viśrutaḥ tasya bhāryā rucira nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi

तस्य रूपेण संमत्ता देवगन्धर्वदानवाः विशेषतस तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः॥ 40.17 ॥

tasya rūpeṇa saṃmattā devagandharvadānavāḥ viśeṣatasa tu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ

नारीणां चरितज्ञश च देव शर्मा महामुनिः यथाशक्ति यथॊत्साहं भार्यां ताम अभ्यरक्षत॥ 40.18 ॥

nārīṇāṃ caritajñaśa ca deva śarmā mahāmuniḥ yathāśakti yathòtsāhaṃ bhāryāṃ tāma abhyarakṣata

पुरंदरं च जानीते परस्त्री कामचारिणम तस्माद यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह॥ 40.19 ॥

puraṃdaraṃ ca jānīte parastrī kāmacāriṇama tasmāda yatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha

स कदा चिद ऋषिस तात यज्ञं कर्तुमनास तदा भार्य संरक्षणं कार्यं कथं सयाद इत्य अचिन्तयत॥ 40.20 ॥

sa kadā cida ṛṣisa tāta yajñaṃ kartumanāsa tadā bhārya saṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ sayāda itya acintayata

रक्षा विधानं मनसा स विचिन्त्य महातपाः आहूय दयितं शिष्यं विपुलं पराह भार्गवम॥ 40.21 ॥

rakṣā vidhānaṃ manasā sa vicintya mahātapāḥ āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ parāha bhārgavama

यज्ञकारॊ गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः पुत्र परार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम॥ 40.22 ॥

yajñakārò gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ putra parārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalama

आप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा परति पुरंदरम स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूद्वह॥ 40.23 ॥

āpramattena te bhāvyaṃ sadā parati puraṃdarama sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūdvaha

इत्य उक्तॊ विपुलस तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः सदैवॊग्र तपा राजन्न अग्न्यर्कसदृशद्युतिः॥ 40.24 ॥

itya uktò vipulasa tena tapasvī niyatendriyaḥ sadaivògra tapā rājanna agnyarkasadṛśadyutiḥ

धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति परत्यभाषत पुनश चेदं महाराज पप्रच्छ परथितं गुरुम॥ 40.25 ॥

dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti paratyabhāṣata punaśa cedaṃ mahārāja papraccha parathitaṃ guruma

कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्य आगछतॊ मुने वपुस तेजश च कीदृग वै तन मे वयाख्यातुम अर्हसि॥ 40.26 ॥

kāni rūpāṇi śakrasya bhavantya āgachatò mune vapusa tejaśa ca kīdṛga vai tana me vayākhyātuma arhasi

ततः स भगवांस तस्मै विपुलाय महात्मने आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत॥ 40.27 ॥

tataḥ sa bhagavāṃsa tasmai vipulāya mahātmane ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata

बहु मायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः तांस तान विकुरुते भावान बहून अथ मुहुर मुहुः॥ 40.28 ॥

bahu māyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ tāṃsa tāna vikurute bhāvāna bahūna atha muhura muhuḥ

किरीटी वज्रभृद धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः भवत्य अथ मुहूर्तेन चण्डाल समदर्शनः॥ 40.29 ॥

kirīṭī vajrabhṛda dhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ bhavatya atha muhūrtena caṇḍāla samadarśanaḥ

शिखी जटी चीरवासाः पुनर भवति पुत्रक बृहच छरीरश च पुनः पीवरॊ ऽथ पुनः कृशः॥ 40.30 ॥

śikhī jaṭī cīravāsāḥ punara bhavati putraka bṛhaca charīraśa ca punaḥ pīvarò 'tha punaḥ kṛśaḥ

गौरं शयामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः विरूपॊ रूपवांश चैव युवा वृद्धस तथैव च॥ 40.31 ॥

gauraṃ śayāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ virūpò rūpavāṃśa caiva yuvā vṛddhasa tathaiva ca

पराज्ञॊ जडश च मूकश च हरस्वॊ दीर्घस तथैव च बराह्मणः कषत्रियश चैव वैश्यः शूद्रस तथैव च परतिलॊमानुलॊमश च भवत्य अथ शतक्रतुः॥ 40.32 ॥

parājñò jaḍaśa ca mūkaśa ca harasvò dīrghasa tathaiva ca barāhmaṇaḥ kaṣatriyaśa caiva vaiśyaḥ śūdrasa tathaiva ca paratilòmānulòmaśa ca bhavatya atha śatakratuḥ

शुकवायस रूपी च हंसकॊकिल रूपवान सिंहव्याघ्र गजानां च रूपं धारयते पुनः॥ 40.33 ॥

śukavāyasa rūpī ca haṃsakòkila rūpavāna siṃhavyāghra gajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ

दैवं दैत्यम अथॊ राज्ञां वपुर धारयते ऽपि च सुकृशॊ वायुभग्नाङ्गः शकुनिर विकृतस तथा॥ 40.34 ॥

daivaṃ daityama athò rājñāṃ vapura dhārayate 'pi ca sukṛśò vāyubhagnāṅgaḥ śakunira vikṛtasa tathā

चतुष पाद बहुरूपश च पुनर भवति बालिशः मक्षिका मशकादीनां वपुर धारयते ऽपि च॥ 40.35 ॥

catuṣa pāda bahurūpaśa ca punara bhavati bāliśaḥ makṣikā maśakādīnāṃ vapura dhārayate 'pi ca

न शक्यम अस्य गरहणं कर्तुं विपुलकेन चित अपि विश्वकृता तात येन सृष्टम इदं जगत॥ 40.36 ॥

na śakyama asya garahaṇaṃ kartuṃ vipulakena cita api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭama idaṃ jagata

पुनर अन्तर्हितः शक्रॊ दृश्यते जञानचक्षुषा वायुभूतश च स पुनर देवराजॊ भवत्य उत॥ 40.37 ॥

punara antarhitaḥ śakrò dṛśyate jañānacakṣuṣā vāyubhūtaśa ca sa punara devarājò bhavatya uta

एवंरूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः तस्माद विपुलयत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम॥ 40.38 ॥

evaṃrūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ tasmāda vipulayatnena rakṣemāṃ tanumadhyamāma

यथा रुचिं नावलिहेद देवेन्द्रॊ भृगुसत्तम ऋताव उपहितं नयस्तं हविः शवेव दुरात्मवान॥ 40.39 ॥

yathā ruciṃ nāvaliheda devendrò bhṛgusattama ṛtāva upahitaṃ nayastaṃ haviḥ śaveva durātmavāna

एवम आख्याय स मुनिर यज्ञकारॊ ऽगमत तदा देव शर्मा महाभागस ततॊ भरतसत्तम॥ 40.40 ॥

evama ākhyāya sa munira yajñakārò 'gamata tadā deva śarmā mahābhāgasa tatò bharatasattama

विपुलस तु वचः शरुत्वा गुरॊश चिन्तापरॊ ऽभवत रक्षां च परमां चक्रे देवराजान महाबलात॥ 40.41 ॥

vipulasa tu vacaḥ śarutvā guròśa cintāparò 'bhavata rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājāna mahābalāta

किं नु शक्यं मया कर्तुं गुरु दाराभिरक्षणे मायावी हि सुरेन्द्रॊ ऽसौ दुर्धर्षश चापि वीर्यवान॥ 40.42 ॥

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ guru dārābhirakṣaṇe māyāvī hi surendrò 'sau durdharṣaśa cāpi vīryavāna

नापिधायाश्रमं शक्यॊ रक्षितुं पाकशासनः उटजं वा तथा हय अस्य नानाविध सरूपता॥ 40.43 ॥

nāpidhāyāśramaṃ śakyò rakṣituṃ pākaśāsanaḥ uṭajaṃ vā tathā haya asya nānāvidha sarūpatā

वायुरूपेण वा शक्रॊ गुरु पत्नीं परधर्षयेत तस्माद इमां संप्रविश्य रुचिं सथास्ये ऽहम अद्य वै॥ 40.44 ॥

vāyurūpeṇa vā śakrò guru patnīṃ paradharṣayeta tasmāda imāṃ saṃpraviśya ruciṃ sathāsye 'hama adya vai

अथ वा पौरुषेणेयम अशक्या रक्षितुं मया बहुरूपॊ हि भगवाञ शरूयते हरिवाहनः॥ 40.45 ॥

atha vā pauruṣeṇeyama aśakyā rakṣituṃ mayā bahurūpò hi bhagavāña śarūyate harivāhanaḥ

सॊ ऽहं यॊगबलाद एनां रक्षिष्ये पाकशासनात गात्राणि गात्रैर अस्याहं संप्रवेक्ष्ये ऽभिरक्षितुम॥ 40.46 ॥

sò 'haṃ yògabalāda enāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāta gātrāṇi gātraira asyāhaṃ saṃpravekṣye 'bhirakṣituma

यद्य उच्छिष्टाम इमां पत्नीं रुचिं पश्येत मे गुरुः शप्स्यत्य असंशयं कॊपाद दिव्यज्ञानॊ महातपाः॥ 40.47 ॥

yadya ucchiṣṭāma imāṃ patnīṃ ruciṃ paśyeta me guruḥ śapsyatya asaṃśayaṃ kòpāda divyajñānò mahātapāḥ

न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या परमदा नृभिः मायावी हि सुरेन्द्रॊ ऽसाव अहॊ पराप्तॊ ऽसमि संशयम॥ 40.48 ॥

na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathānyā paramadā nṛbhiḥ māyāvī hi surendrò 'sāva ahò parāptò 'sami saṃśayama

अवश्य करणीयं हि गुरॊर इह हि शासनम यदि तव एतद अहं कुर्याम आश्चर्यं सयात कृतं मया॥ 40.49 ॥

avaśya karaṇīyaṃ hi guròra iha hi śāsanama yadi tava etada ahaṃ kuryāma āścaryaṃ sayāta kṛtaṃ mayā

यॊगेनानुप्रविश्येह गुरु पत्न्याः कलेवरम निर्मुक्तस्य रजॊरूपान नापराधॊ भवेन मम॥ 40.50 ॥

yògenānupraviśyeha guru patnyāḥ kalevarama nirmuktasya rajòrūpāna nāparādhò bhavena mama

यथा हि शून्यां पथिकः सभाम अध्यावसेत पथि तथाद्यावासयिष्यामि गुरु पत्न्याः कलेवरम॥ 40.51 ॥

yathā hi śūnyāṃ pathikaḥ sabhāma adhyāvaseta pathi tathādyāvāsayiṣyāmi guru patnyāḥ kalevarama

असक्तः पद्मपत्रस्थॊ जलबिन्दुर यथा चलः एवम एव शरीरे ऽसया निवत्स्यामि समाहितः॥ 40.52 ॥

asaktaḥ padmapatrasthò jalabindura yathā calaḥ evama eva śarīre 'sayā nivatsyāmi samāhitaḥ

इत्य एवं धर्मम आलॊक्य वेद वेदांश च सर्वशः तपश च विपुलं दृष्ट्वा गुरॊर आत्मन एव च॥ 40.53 ॥

itya evaṃ dharmama ālòkya veda vedāṃśa ca sarvaśaḥ tapaśa ca vipulaṃ dṛṣṭvā guròra ātmana eva ca

इति निश्चित्य मनसा रक्षां परति स भार्गवः आतिष्ठत परमं यत्नं यथा तच छृणु पार्थिव॥ 40.54 ॥

iti niścitya manasā rakṣāṃ parati sa bhārgavaḥ ātiṣṭhata paramaṃ yatnaṃ yathā taca chṛṇu pārthiva

गुरु पत्नीम उपासीनॊ विपुलः स महातपाः उपासीनाम अनिन्द्याङ्गीं कथाभिः समलॊभयत॥ 40.55 ॥

guru patnīma upāsīnò vipulaḥ sa mahātapāḥ upāsīnāma anindyāṅgīṃ kathābhiḥ samalòbhayata

नेत्राभ्यां नेत्रयॊर अस्या रश्मीन संयॊज्य रश्मिभिः विवेश विपुलः कायम आकाशं पवनॊ यथा॥ 40.56 ॥

netrābhyāṃ netrayòra asyā raśmīna saṃyòjya raśmibhiḥ viveśa vipulaḥ kāyama ākāśaṃ pavanò yathā

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च अविचेष्टन्न अतिष्ठद वै छायेवान्तर्गतॊ मुनिः॥ 40.57 ॥

lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca aviceṣṭanna atiṣṭhada vai chāyevāntargatò muniḥ

ततॊ विष्टभ्य विपुलॊ गुरु पत्न्याः कलेवरम उवास रक्षणे युक्तॊ न च सा तम अबुध्यत॥ 40.58 ॥

tatò viṣṭabhya vipulò guru patnyāḥ kalevarama uvāsa rakṣaṇe yuktò na ca sā tama abudhyata

यं कालं नागतॊ राजन गुरुस तस्य महात्मनः करतुं समाप्य सवगृहं तं कालं सॊ ऽभयरक्षत॥ 40.59 ॥

yaṃ kālaṃ nāgatò rājana gurusa tasya mahātmanaḥ karatuṃ samāpya savagṛhaṃ taṃ kālaṃ sò 'bhayarakṣata

[भ] ततः कदा चिद देवेन्द्रॊ दिव्यरूपवपुर धरः इदम अन्तरम इत्य एवं ततॊ ऽभयागाद अथाश्रमम॥ 41.1 ॥

[bha] tataḥ kadā cida devendrò divyarūpavapura dharaḥ idama antarama itya evaṃ tatò 'bhayāgāda athāśramama

रूपम अप्रतिमं कृत्वा लॊभनीयं जनाधिप दर्शनीयतमॊ भूत्वा परविवेश तम आश्रमम॥ 41.2 ॥

rūpama apratimaṃ kṛtvā lòbhanīyaṃ janādhipa darśanīyatamò bhūtvā paraviveśa tama āśramama

स ददर्श तम आसीनं विपुलस्य कलेवरम निश्चेष्टं सतब्धनयनं यथा लेख्य गतं तथा॥ 41.3 ॥

sa dadarśa tama āsīnaṃ vipulasya kalevarama niśceṣṭaṃ satabdhanayanaṃ yathā lekhya gataṃ tathā

रुचिं च रुचिरापाङ्गीं पीनश्रॊणिपयॊधराम पद्मपत्र विशालाक्षीं संपूर्णेन्दु निभाननाम॥ 41.4 ॥

ruciṃ ca rucirāpāṅgīṃ pīnaśròṇipayòdharāma padmapatra viśālākṣīṃ saṃpūrṇendu nibhānanāma

सा तम आलॊक्य सहसा परत्युत्थातुम इयेष ह रूपेण विस्मिता कॊ ऽसीत्य अथ वक्तुम इहेच्छती॥ 41.5 ॥

sā tama ālòkya sahasā paratyutthātuma iyeṣa ha rūpeṇa vismitā kò 'sītya atha vaktuma ihecchatī

उत्थातु कामापि सती वयतिष्ठद विपुलेन सा निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम॥ 41.6 ॥

utthātu kāmāpi satī vayatiṣṭhada vipulena sā nigṛhītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭituma

ताम आबभाषे देवेन्द्र साम्ना परमवल्गुणा तवदर्थम आगतं विद्धि देवेन्द्रं मां शुचिस्मिते॥ 41.7 ॥

tāma ābabhāṣe devendra sāmnā paramavalguṇā tavadarthama āgataṃ viddhi devendraṃ māṃ śucismite

कलिश्यमानम अनङ्गेन तवत संकल्पॊद्भवेन वै तत्पर्याप्नुहि मां सुभ्रु पुरा कालॊ ऽतिवर्तते॥ 41.8 ॥

kaliśyamānama anaṅgena tavata saṃkalpòdbhavena vai tatparyāpnuhi māṃ subhru purā kālò 'tivartate

तम एवं वादिनं शक्रं शुश्राव विपुलॊ मुनिः गुरु पत्न्याः शरीरस्थॊ ददर्श च सुराधिपम॥ 41.9 ॥

tama evaṃ vādinaṃ śakraṃ śuśrāva vipulò muniḥ guru patnyāḥ śarīrasthò dadarśa ca surādhipama

न शशाक च सा राजन परत्युत्थातुम अनिन्दिता वक्तुं च नाशकद राजन विष्टब्धा विपुलेन सा॥ 41.10 ॥

na śaśāka ca sā rājana paratyutthātuma aninditā vaktuṃ ca nāśakada rājana viṣṭabdhā vipulena sā

आकारं गुरु पत्न्यास तु विज्ञाय स भृगूद्वहः निजग्राह महातेजा यॊगेन बलवत परभॊ बबन्ध यॊगबन्धैश च तस्याः सर्वेन्द्रियाणि सः॥ 41.11 ॥

ākāraṃ guru patnyāsa tu vijñāya sa bhṛgūdvahaḥ nijagrāha mahātejā yògena balavata parabhò babandha yògabandhaiśa ca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ

तां निर्विकारां दृष्ट्वा तु पुनर एव शचीपतिः उवाच वरीडितॊ राजंस तां यॊगबलमॊहिताम॥ 41.12 ॥

tāṃ nirvikārāṃ dṛṣṭvā tu punara eva śacīpatiḥ uvāca varīḍitò rājaṃsa tāṃ yògabalamòhitāma

एह्य एहीति ततः सा तं परतिवक्तुम इयेष च स तां वाचं गुरॊः पत्न्या विपुलः पर्यवर्तयत॥ 41.13 ॥

ehya ehīti tataḥ sā taṃ parativaktuma iyeṣa ca sa tāṃ vācaṃ guròḥ patnyā vipulaḥ paryavartayata

भॊः किम आगमने कृत्यम इति तस्याश च निःसृता वक्राच छशाङ्क परतिमाद वाणी संस्कारभूषिता॥ 41.14 ॥

bhòḥ kima āgamane kṛtyama iti tasyāśa ca niḥsṛtā vakrāca chaśāṅka paratimāda vāṇī saṃskārabhūṣitā

वरीडिता सा तु तद वाक्यम उक्त्वा परवशा तदा पुरंदरश च संत्रस्तॊ बभूव विमनास तदा॥ 41.15 ॥

varīḍitā sā tu tada vākyama uktvā paravaśā tadā puraṃdaraśa ca saṃtrastò babhūva vimanāsa tadā

स तद वैकृतम आलक्ष्य देवराजॊ विशां पते अवैक्षत सहस्राक्षस तदा दिव्येन चक्षुषा॥ 41.16 ॥

sa tada vaikṛtama ālakṣya devarājò viśāṃ pate avaikṣata sahasrākṣasa tadā divyena cakṣuṣā

ददर्श च मुनिं तस्याः शरीरान्तर गॊचरम परतिबिम्बम इवादर्शे गुरु पत्न्याः शरीरगम॥ 41.17 ॥

dadarśa ca muniṃ tasyāḥ śarīrāntara gòcarama paratibimbama ivādarśe guru patnyāḥ śarīragama

स तं घॊरेण तपसा युक्तं दृष्ट्वा पुरंदरः परावेपत सुसंप्त्रस्तः शापभीतस तदा विभॊ॥ 41.18 ॥

sa taṃ ghòreṇa tapasā yuktaṃ dṛṣṭvā puraṃdaraḥ parāvepata susaṃptrastaḥ śāpabhītasa tadā vibhò

विमुच्य गुरु पत्नीं तु विपुलः सुमहातपाः सवं कलेवरम आविश्य शक्रं भीतम अथाब्रवीत॥ 41.19 ॥

vimucya guru patnīṃ tu vipulaḥ sumahātapāḥ savaṃ kalevarama āviśya śakraṃ bhītama athābravīta

अजितेन्द्रिय पापात्मन कामाक्मक पुरंदर नचिरं पूजयिष्यन्ति देवास तवां मानुषास तथा॥ 41.20 ॥

ajitendriya pāpātmana kāmākmaka puraṃdara naciraṃ pūjayiṣyanti devāsa tavāṃ mānuṣāsa tathā

किं नु तद विस्मृतं शक्र न तन मनसि ते सथितम गौतमेनासि यन मुक्तॊ भगाङ्क परिचिह्नितः॥ 41.21 ॥

kiṃ nu tada vismṛtaṃ śakra na tana manasi te sathitama gautamenāsi yana muktò bhagāṅka paricihnitaḥ

जाने तवां बालिशमतिम अकृतात्मानम अस्थिरम मयेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पापयथा गतम॥ 41.22 ॥

jāne tavāṃ bāliśamatima akṛtātmānama asthirama mayeyaṃ rakṣyate mūḍha gaccha pāpayathā gatama

नाहं तवाम अद्य मूढात्मन दहेयं हि सवतेजसा कृपायमाणस तु न ते दग्धुम इच्छामि वासव॥ 41.23 ॥

nāhaṃ tavāma adya mūḍhātmana daheyaṃ hi savatejasā kṛpāyamāṇasa tu na te dagdhuma icchāmi vāsava

स च घॊरतपा धीमान गुरुर मे पापचेतसम दृष्ट्वा तवां निर्दहेद अद्य करॊधदीप्तेन चक्षुषा॥ 41.24 ॥

sa ca ghòratapā dhīmāna gurura me pāpacetasama dṛṣṭvā tavāṃ nirdaheda adya karòdhadīptena cakṣuṣā

नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर मान्याश च ते दविजाः मा गमः स सुतामात्यॊ ऽतययं बरह्मबलार्दितः॥ 41.25 ॥

naivaṃ tu śakra kartavyaṃ punara mānyāśa ca te davijāḥ mā gamaḥ sa sutāmātyò 'tayayaṃ barahmabalārditaḥ

अमरॊ ऽसमीति यद बुद्धिम एताम आस्थाय वर्तसे मावमंस्था न तपसाम असाध्यं नाम किं चन॥ 41.26 ॥

amarò 'samīti yada buddhima etāma āsthāya vartase māvamaṃsthā na tapasāma asādhyaṃ nāma kiṃ cana

तच छरुत्वा वचनं शक्रॊ विपुलस्य महात्मनः अकिं चिद उक्त्वा वरीडितस तत्रैवान्तरधीयत॥ 41.27 ॥

taca charutvā vacanaṃ śakrò vipulasya mahātmanaḥ akiṃ cida uktvā varīḍitasa tatraivāntaradhīyata

मुहूर्तयाते शक्रे तु देव शर्मा महातपाः कृत्वा यज्ञं यथाकामम आजगाम सवम आश्रमम॥ 41.28 ॥

muhūrtayāte śakre tu deva śarmā mahātapāḥ kṛtvā yajñaṃ yathākāmama ājagāma savama āśramama

आगते ऽथ गुरौ राजन विपुलः परियकर्मकृत रक्षितां गुरवे भार्यां नयवेदयद अनिन्दिताम॥ 41.29 ॥

āgate 'tha gurau rājana vipulaḥ pariyakarmakṛta rakṣitāṃ gurave bhāryāṃ nayavedayada aninditāma

अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सलः विपुलः पर्युपातिष्ठद यथापूर्वम अशङ्कितः॥ 41.30 ॥

abhivādya ca śāntātmā sa guruṃ guruvatsalaḥ vipulaḥ paryupātiṣṭhada yathāpūrvama aśaṅkitaḥ

विश्रान्ताय ततस तस्मै सहासीनाय भार्यया निवेदयाम आस तदा विपुलः शक्र कर्म तत॥ 41.31 ॥

viśrāntāya tatasa tasmai sahāsīnāya bhāryayā nivedayāma āsa tadā vipulaḥ śakra karma tata

तच छरुत्वा स मुनिस तुष्टॊ विपुलस्य परतापवान बभूव शीलवृत्ताभ्यां तपसा नियमेन च॥ 41.32 ॥

taca charutvā sa munisa tuṣṭò vipulasya paratāpavāna babhūva śīlavṛttābhyāṃ tapasā niyamena ca

विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिम आत्मनि च परभुः धर्मे च सथिरतां दृष्ट्वा साधु साध्व इत्य उवाच ह॥ 41.33 ॥

vipulasya gurau vṛttiṃ bhaktima ātmani ca parabhuḥ dharme ca sathiratāṃ dṛṣṭvā sādhu sādhva itya uvāca ha

परतिनन्द्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम वरेणच छन्दयाम आस स तस्माद गुरुवत्सलः अनुज्ञातश च गुरुणा चचारानुत्तमं तपः॥ 41.34 ॥

paratinandya ca dharmātmā śiṣyaṃ dharmaparāyaṇama vareṇaca chandayāma āsa sa tasmāda guruvatsalaḥ anujñātaśa ca guruṇā cacārānuttamaṃ tapaḥ

तथैव देव शर्मापि सभार्यः स महातपाः निर्भयॊ बलवृत्रघ्नाच चचार विजने वने॥ 41.35 ॥

tathaiva deva śarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ nirbhayò balavṛtraghnāca cacāra vijane vane