Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 35/87 · श्लोक 61.1–61.93

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 61.1

[य] इदं देयम इदं देयम इतीयं शरुतिचॊदना बहु देयाश च राजानः किं सविद देयम अनुत्तमम

[ya] idaṃ deyama idaṃ deyama itīyaṃ śaruticòdanā bahu deyāśa ca rājānaḥ kiṃ savida deyama anuttamama

हिन्दी अर्थ

कोई अन्तर नहीं है दुहितान्यत्र जातेन पुत्रेणापि विशिष्यते

English

Isana, endued with the effulgence of millions of Suns, disappeared there and then. It was even thus, O Krishna, that I beheld, with the aid of austere penances, that God of gods. I also obtained all that was said by the great Deity endued with supreme intelligence. Behold, O Krishna, before thy eyes, these Siddhas residing here and these Rishis and Vidyadharas and Yakshas and Gandharvas and Apsaras. Behold these trees and creepers and plants yielding all sorts of flowers and fruits. Behold them bearing the flowers of every season, with beautiful leaves, and shedding a sweet fragrance all around. O thou of mighty arms, all these are endued with a celestial nature through the grace of that god of gods, that Supreme Lord, that high-souled Deity.'

अध्याय 13

श्लोक 61.2

[भ] अति दानानि सर्वाणि पृथिवी दानम उच्यते अचला हय अक्षया भूमिर दॊग्ध्री कामान अनुत्तमान

[bha] ati dānāni sarvāṇi pṛthivī dānama ucyate acalā haya akṣayā bhūmira dògdhrī kāmāna anuttamāna

हिन्दी अर्थ

तदा चैतत् कुलं नास्ति यदा शोचन्ति जामय:

English

[Bhishma said:] Beyond all gifts the gift of land is spoken of; the earth is unmoving and imperishable, a milker of unsurpassed desires.

अध्याय 13

श्लोक 61.3

दॊग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून वरीहि यवांस तथा भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीर एधते समाः

dògdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūna varīhi yavāṃsa tathā bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīra edhate samāḥ

हिन्दी अर्थ

एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु य: स्मृत: विभाग नियत किया गया है, उसका वर्णन मैं आपके मुहँसे सुनना चाहता हूँ

English

She milks garments, jewels, animals, rice and barley; the giver of land prospers among all beings for everlasting years.

अध्याय 13

श्लोक 61.4

यावद भूमेर आयुर इह तावद भूमिद एधते न भूमिदानाद अस्तीह परं किं चिद युधिष्ठिर

yāvada bhūmera āyura iha tāvada bhūmida edhate na bhūmidānāda astīha paraṃ kiṃ cida yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्र: पितुर्धनात्

English

As long as the earth's life lasts here, so long the giver of land prospers; there is nothing higher than the gift of land, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 61.5

अप्य अल्पं परददुः पूर्वे पृथिव्या इति नः शरुतम भूमिम एते ददुः सर्वे ये भूमिं भुञ्जते जनाः

apya alpaṃ paradaduḥ pūrve pṛthivyā iti naḥ śarutama bhūmima ete daduḥ sarve ye bhūmiṃ bhuñjate janāḥ

हिन्दी अर्थ

यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वियोक्ता ब्राह्मणा इति प्रोक्तेन चैव नाम्नायं विशेष: सुमहान् भवेत्

English

We have heard that earlier kings gave even a little of the earth; all those who enjoy land gave land.

अध्याय 13

श्लोक 61.6

सवकर्मैवॊपजीवन्ति नरा इह परत्र च भूमिर भूतिर महादेवी दातारं कुरुते परियम

savakarmaivòpajīvanti narā iha paratra ca bhūmira bhūtira mahādevī dātāraṃ kurute pariyama

हिन्दी अर्थ

इतरेषां तु वर्णानां कथं वै नियमो भवेत्

English

Men live on their own work here and hereafter; the earth, prosperity, the great goddess, makes the giver dear.

अध्याय 13

श्लोक 61.7

य एतां दक्षिणां दद्याद अक्षयां पृथिवीपतिः पुनर नरत्वं संप्राप्य भवेत स पृथिवीपतिः

ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyāda akṣayāṃ pṛthivīpatiḥ punara naratvaṃ saṃprāpya bhaveta sa pṛthivīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

मरीचि-पुत्र महर्षि काश्यपने भी यही बात बतायी है अज्ञानाद् वापि वर्णानां जायते वर्णसंकर:

English

A king who would give this imperishable fee, having again attained manhood, would become lord of the earth.

अध्याय 13

श्लोक 61.8

यथा दानं तथा भॊग इति धर्मेषु निश्चयः संग्रामे वा तनुं जह्याद दद्याद वा पृथिवीम इमाम

yathā dānaṃ tathā bhòga iti dharmeṣu niścayaḥ saṃgrāme vā tanuṃ jahyāda dadyāda vā pṛthivīma imāma

हिन्दी अर्थ

आनन्तर्यात् प्रजायन्ते तथा बाह्य: प्रधानत:

English

As the gift, so the enjoyment: so it is settled in the laws; one might give up the body in battle or give this earth.

अध्याय 13

श्लोक 61.9

इत्य एतां कषत्रबन्धूनां वदन्ति परम आशिषम पुनाति दत्ता पृथिवी दातारम इति शुश्रुम

itya etāṃ kaṣatrabandhūnāṃ vadanti parama āśiṣama punāti dattā pṛthivī dātārama iti śuśruma

हिन्दी अर्थ

युञ्जन्तो वाप्यलंकारांसतथोपकरणानि च जीविका चलाते हुए प्रकटरूपसे निवास करें

English

This, they say, is the highest blessing of kshatriyas: we have heard that the earth given purifies the giver.

अध्याय 13

श्लोक 61.10

अपि पापसमाचारं बरह्मघ्नम अपि वानृतम सैव पापं पावयति सैव पापात परमॊचयेत

api pāpasamācāraṃ barahmaghnama api vānṛtama saiva pāpaṃ pāvayati saiva pāpāta paramòcayeta

हिन्दी अर्थ

विक्रीतासु हि ये पुत्रा भवन्ति पितुरेव ते

English

" Vasudeva continued, 'Hearing these words of his and beholding, as it were, with my own eyes all that he had related to me, I became filled

अध्याय 13

श्लोक 61.11

अपि पापकृतां राज्ञां परतिगृह्णन्ति साधवः पृथिवीं नान्यद इच्छन्ति पावनं जननी यथा

api pāpakṛtāṃ rājñāṃ paratigṛhṇanti sādhavaḥ pṛthivīṃ nānyada icchanti pāvanaṃ jananī yathā

हिन्दी अर्थ

आसुरादधिसम्भूता धर्माद् विषमवृत्तय: पराया धन हड़पनेवाले, शठ तथा धर्मके विपरीत बर्ताव करनेवाले होते हैं

English

with wonder. I then addressed the great ascetic Upamanyu and said unto him,— Deserving of great praise art thou, O foremost of learned Brahmanas, for what righteous man is there other than thou whose retreat enjoys the distinction of being honoured with the presence of that God of gods? Will the puissant Siva, will the great Sankara, O chief of ascetics, grant me also a sight of his person and show me favour.'

अध्याय 13

श्लोक 61.12

नामास्याः परिय दत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम दानं वाप्य अथ वा जञानं नाम्नॊ ऽसयाः परमं परियम तस्पात पराप्यैव पृथिवीं दद्याद विप्राय पार्थिवः

nāmāsyāḥ pariya datteti guhyaṃ devyāḥ sanātanama dānaṃ vāpya atha vā jañānaṃ nāmnò 'sayāḥ paramaṃ pariyama taspāta parāpyaiva pṛthivīṃ dadyāda viprāya pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

कन्यां वा जीवितार्थाय य: शुल्केन प्रयच्छति

English

"Upamanyu said, 'Without doubt, O thou of eyes like lotus-petals, thou wilt obtain a sight of Mahadeva very soon, even as, O sinless one, I succeeded in obtaining a sight of him. O thou of immeasurable prowess, I see with my spiritual eyes that thou wilt, in the sixth month from this, succeed in obtaining a sight of Mahadeva, O best of all persons. Thou, O foremost of the Yadus, wilt obtain from Maheswara and his spouse, four and twenty boons. I tell thee what is true. Through the grace of that Deity endued with supreme wisdom, the Past, the Future and the Present are known to me. The great Hara has favoured these Rishis numbering by thousands and others as numerous. Why will not the puissant Deity show favour to thee, O Mahadeva? The meeting of the gods is always commendable with one like thee, with one that is devoted to the Brahmanas, with one that is full of compassion and that is full of faith. I shall give thee certain Mantras. Recite them continuously. By this thou art certain to behold Sankara.'

अध्याय 13

श्लोक 61.13

नाभूमि पतिना भूमिर अधिष्ठेया कथं चन न वा पात्रेण वा गूहेद अन्तर्धानेन वा चरेत ये चान्ये भूमिम इच्छेयुः कुर्युर एवम असंशयम

nābhūmi patinā bhūmira adhiṣṭheyā kathaṃ cana na vā pātreṇa vā gūheda antardhānena vā careta ye cānye bhūmima iccheyuḥ kuryura evama asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

अन्येषामपि दृश्यन्ते लोकत: सम्प्रवृत्तय: एते पापस्य कर्तारस्तमस्यन्धे च शेरते

English

"The blessed Vishnu continued, 'I then said unto him, O regenerate one, through thy grace, O great ascetic. I shall behold the lord of the deities, that grinder of multitudes of Diti's sons. Eight days, O Bharata, passed there like an hour, all of us being thus occupied with talk on Mahadeva. On the eighth day, I underwent the Diksha (initiation) according to due rites, at the hands of that Brahmana and received the staff from his hands. I underwent the prescribed shave. I took up a quantity of Kusa blades in my hand. I wore rags for my vestments. I rubbed my person with ghee. I encircled a cord of Munja grass round my loins. For one month I lived on fruits. The second month I subsisted upon water. The third, the fourth and the fifth months I passed, living upon air alone. I stood all the while, supporting myself upon one foot and with my arms also raised upwards, and foregoing sleep all the while. I then beheld, O Bharata, in the firmament an effulgence that seemed to be as dazzling as that of a thousand Suns combined together. Towards the centre of that effulgence, O son of Pandu, I saw a cloud looking like a mass of blue hills, adorned with rows of cranes, embellished with many a grand rainbow, with flashes of lightning and the thunder-fire looking like eyes set on it. l Within that cloud was the puissant

अध्याय 13

श्लोक 61.14

यः साधॊर भूमिम आदत्ते न भूमिं विन्दते तु सः भूमिं तु दत्त्वा साधुभ्यॊ विन्दते भूमिम एव हि परेत्येह च स धर्मात्मा संप्राप्नॊति महद यशः

yaḥ sādhòra bhūmima ādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ bhūmiṃ tu dattvā sādhubhyò vindate bhūmima eva hi paretyeha ca sa dharmātmā saṃprāpnòti mahada yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्ममूलैहि धनैस्तैर्न धर्मोडथ कश्नन

English

He who takes the land of a good man does not get land; but giving land to the good, he gets land indeed; and the righteous-souled one gains great fame here and after death.

अध्याय 13

श्लोक 61.15

यस्य विप्रानुशासन्ति साधॊर भूमिं सदैव हि न तस्य शत्रवॊ राजन परशासन्ति वसुंधराम

yasya viprānuśāsanti sādhòra bhūmiṃ sadaiva hi na tasya śatravò rājana paraśāsanti vasuṃdharāma

हिन्दी अर्थ

ही क्या? अधर्ममूलक धनसे किया हुआ कोई भी धर्म सफल नहीं होता यस्या: किंचिन्नाददते ज्ञातयो न स विक्रय:

English

The enemies of him whose land the brahmins always rule for the good man, king, do not rule the earth.

अध्याय 13

श्लोक 61.16

यत किं चित पुरुषः पापं कुरुते वृत्ति कर्शितः अपि गॊचर्म मात्रेण भूमिदानेन पूयते

yata kiṃ cita puruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛtti karśitaḥ api gòcarma mātreṇa bhūmidānena pūyate

हिन्दी अर्थ

सर्व च प्रतिदेयं स्थात् कन्यायै तदशेषत:

English

Whatever sin a man commits, wasted by livelihood, is purified even by a gift of land the size of a cow's hide.

अध्याय 13

श्लोक 61.17

ये ऽपि संकीर्ण कर्माणॊ राजानॊ रौद्रकर्मिणः तेभ्यः पवित्रम आख्येयं भूमिदानम अनुत्तमम

ye 'pi saṃkīrṇa karmāṇò rājānò raudrakarmiṇaḥ tebhyaḥ pavitrama ākhyeyaṃ bhūmidānama anuttamama

हिन्दी अर्थ

पूज्या भूषयितव्याश्व॒ बहुकल्याणमीप्सुभि: नववधूका पूजन--वस्त्राभूषणोंद्वारा सत्कार करें

English

Even for kings of mixed deeds and terrible actions, the gift of land is told as the purifier, unsurpassed.

अध्याय 13

श्लोक 61.18

अल्पान्तरम इदं शश्वत पुराणा मेनिरे जनाः यॊ यजेद अश्वमेधेन दद्याद वा साधवे महीम

alpāntarama idaṃ śaśvata purāṇā menire janāḥ yò yajeda aśvamedhena dadyāda vā sādhave mahīma

हिन्दी अर्थ

अप्रमोदात् पुन: पुंस: प्रजनो न प्रवर्धते

English

The ancients thought this a small difference: one who sacrifices with the horse sacrifice, or one who gives land to a good man.

अध्याय 13

श्लोक 61.19

अपि चेत सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्न अपि पण्डिताः अशक्यम एकम एवैतद भीमि दानम अनुत्तमम

api ceta sukṛtaṃ kṛtvā śaṅkeranna api paṇḍitāḥ aśakyama ekama evaitada bhīmi dānama anuttamama

हिन्दी अर्थ

स्त्रियों यत्र च पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता: तथा जहाँ इनका अनादर होता है वहाँकी सारी क्रियाएँ निष्फल हो जाती हैं

English

Even having done good, the wise might doubt; this one thing is impossible: the unsurpassed gift of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.20

सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्ता वसूनि च सर्वम एतन महाप्राज्ञ ददाति वसुधां ददत

suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktā vasūni ca sarvama etana mahāprājña dadāti vasudhāṃ dadata

हिन्दी अर्थ

नैव भान्ति न वर्धन्ते श्रिया हीनानि पार्थिव अबला: स्वल्पकौपीना: सुहृद: सत्यजिष्णव:

English

Gold, silver, garments, gems, pearls and wealth: all this, greatly wise one, he gives who gives the earth.

अध्याय 13

श्लोक 61.21

तपॊयज्ञः शरुतं शीलम अलॊभः सत्यसंधता गुरु दैवतपूजा च नातिवर्तन्ति भूमिदम

tapòyajñaḥ śarutaṃ śīlama alòbhaḥ satyasaṃdhatā guru daivatapūjā ca nātivartanti bhūmidama

हिन्दी अर्थ

परिचर्या नमस्कारास्तदायत्ता भवन्तु व:

English

Austerity, sacrifice, learning, conduct, freedom from greed, truthfulness, and honouring teachers and gods do not exceed the giver of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.22

भर्तुर निःश्रेयसे युक्तास तयक्तात्मानॊ रणे हताः बरह्मलॊकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम

bhartura niḥśreyase yuktāsa tayaktātmānò raṇe hatāḥ barahmalòkagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidama

हिन्दी अर्थ

प्रीत्यर्थ लोकयात्राया: पश्यत स्त्रीनिबन्धनम् विदेहराजदुहिता चात्र श्लोकमगायत

English

Those who died in battle, devoted to their master's good, giving up themselves, the perfected who have gone to Brahma's world, do not surpass the giver of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.23

यथा जनित्री कषीरेण सवपुत्रं भरते सदा अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर मही

yathā janitrī kaṣīreṇa savaputraṃ bharate sadā anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasaira mahī

हिन्दी अर्थ

धर्म: स्वभर्तशुश्रूषा तया स्वर्ग जयन्त्युत

English

As a mother always nourishes her son with milk, so the earth with all juices favours the giver.

अध्याय 13

श्लोक 61.24

मृत्यॊर वै किंकरॊ दण्डस तापॊ वह्नेः सुदारुणः घॊराश च वारुणाः पाशा नॊपसर्पन्ति भूमिदम

mṛtyòra vai kiṃkarò daṇḍasa tāpò vahneḥ sudāruṇaḥ ghòrāśa ca vāruṇāḥ pāśā nòpasarpanti bhūmidama

हिन्दी अर्थ

पुत्राश्न॒ स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्रयमहति पालिता निगृहीता च श्री: स्त्री भवति भारत

English

Death's servant the rod, fire's most terrible heat, and the terrible nooses of Varuna do not approach the giver of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.25

पितॄंश च पितृलॊकस्थान देवलॊके च देवताः संतर्पयति शान्तात्मा यॊ ददाति वसुंधराम

pitṝṃśa ca pitṛlòkasthāna devalòke ca devatāḥ saṃtarpayati śāntātmā yò dadāti vasuṃdharāma

हिन्दी अर्थ

अतीव संशयच्छेत्ता भवान् वै प्रथित: क्षितौ

English

The peaceful-souled one who gives the earth satisfies the ancestors in the world of the ancestors and the gods in the world of the gods.

अध्याय 13

श्लोक 61.26

कृशाय मिर्यमाणाय वृत्ति मलानाय सीदते भूमिं वृत्ति करीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः

kṛśāya miryamāṇāya vṛtti malānāya sīdate bhūmiṃ vṛtti karīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

जाते5स्मिन् संशये राजन् नान्यं पृच्छेम कंचन एतत् सर्व महाबाहो भवान् व्याख्यातुमरहति

English

Giving land that gives a livelihood to one lean, dying, wasted by livelihood and sinking, a man becomes Shri.

अध्याय 13

श्लोक 61.27

यथा धावति गौर वत्सं कषीरम अभ्युत्सृजन्त्य उत एवम एव महाभाग भूमिर भवति भूमिदम

yathā dhāvati gaura vatsaṃ kaṣīrama abhyutsṛjantya uta evama eva mahābhāga bhūmira bhavati bhūmidama

हिन्दी अर्थ

इस सबकी आप स्पष्टरूपसे व्याख्या करें

English

As a cow runs to her calf, releasing milk, so the earth becomes to the giver of land, greatly fortunate one.

अध्याय 13

श्लोक 61.28

हलकृष्टां महीं दत्त्वा स बीजां सफलाम अपि उदीर्णं वापि शरणं तथा भवति कामदः

halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sa bījāṃ saphalāma api udīrṇaṃ vāpi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छत: शूद्रा। इनमेंसे शूद्रा केवल रतिकी इच्छावाले कामी पुरुषके लिये विहित है

English

Giving land ploughed by the plough, with seed and fruitful, or a refuge, he becomes a granter of wishes.

अध्याय 13

श्लोक 61.29

बराह्मणं वृत्तसंपन्नम आहिताग्निं शुचिव्रतम नरः परतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम यथा चन्द्रमसॊ वृद्धिर अहन्य अहनि जायते

barāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannama āhitāgniṃ śucivratama naraḥ paratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanama yathā candramasò vṛddhira ahanya ahani jāyate

हिन्दी अर्थ

आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्रयं दायादमरहति

English

A man who gives land to a brahmana of conduct, a keeper of the fire, pure in vows, does not go to Yama's house; as the moon's increase arises day by day,

अध्याय 13

श्लोक 61.30

तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते

tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate

हिन्दी अर्थ

कहलाते हैं; अतः इन तीन वर्णोमें ही ब्राह्मणका विवाह धर्मतः विहित है

English

so the gift made of land increases with each crop.

अध्याय 13

श्लोक 61.31

अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः याः शरुत्वा जामदग्न्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै

atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ yāḥ śarutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता भार्या होती है; परंतु शास्त्रोंमें इसका कहीं विधान नहीं मिलता

English

Here are the verses sung by the Earth, recited by the knowers of old, by hearing which Jamadagni's son gave the earth to Kashyapa:

अध्याय 13

श्लोक 61.32

माम एवादत्त मां दत्तमां दत्त्वा माम अवाप्स्यथ अस्मिँल लॊके परे चैव ततश चाजनने पुनः

māma evādatta māṃ dattamāṃ dattvā māma avāpsyatha asmi~la lòke pare caiva tataśa cājanane punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायश्षित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा

English

"He took me alone; having given me, you will gain me, in this world and the next and then at birth again.

अध्याय 13

श्लोक 61.33

य इमां वयाहृतिं वेद बराह्मणॊ बरह्म संश्रितः शराद्धस्य हूयमानस्य बरह्मभूयं स गच्छति

ya imāṃ vayāhṛtiṃ veda barāhmaṇò barahma saṃśritaḥ śarāddhasya hūyamānasya barahmabhūyaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

आपसट्यमानमृक्थं तु सम्प्रवक्ष्यामि भारत ब्राह्माण्यास्तद्धरेत् पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्

English

The brahmana who knows this utterance, relying on Brahman, goes to Brahman-hood at an offering at a funeral rite.

अध्याय 13

श्लोक 61.34

कृत्यानाम अभिशस्तानां दुरिष्ट शमनं महत परायश्चित्तम अहं कृत्वा पुनात्य उभयतॊ दश

kṛtyānāma abhiśastānāṃ duriṣṭa śamanaṃ mahata parāyaścittama ahaṃ kṛtvā punātya ubhayatò daśa

हिन्दी अर्थ

तत्र तेनैव हर्तव्याशक्ष॒त्वारों3शा: पितुर्धनात्

English

It is a great expiation for the cursed and for ill-sacrificed deeds; having done it I purify ten on both sides.

अध्याय 13

श्लोक 61.35

पुनाति य इदं वेद वेद चाहं तथैव च परकृतिः सर्वभूतानां भूमिर वै शाश्वती मता

punāti ya idaṃ veda veda cāhaṃ tathaiva ca parakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmira vai śāśvatī matā

हिन्दी अर्थ

स तु मातुर्विशेषेण त्रीनंशान् हर्तुमहति विशिष्टताके कारण पैतृक धनका तीन भाग ले लेनेका अधिकारी है

English

He who knows this purifies, and I know it too; the earth is held to be the eternal nature of all beings.

अध्याय 13

श्लोक 61.36

अभिषिच्यैव नृपतिं शरावयेद इमम आगमम यथा शरुत्वा महीं दद्यान नादद्यात साधुतश च ताम

abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śarāvayeda imama āgamama yathā śarutvā mahīṃ dadyāna nādadyāta sādhutaśa ca tāma

हिन्दी अर्थ

द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद् युधिष्ठिर

English

Having consecrated a king, one should have him hear this tradition; hearing it, he should give the earth and not take it from the good."

अध्याय 13

श्लोक 61.37

सॊ ऽयं कृत्स्नॊ बराह्मणार्थॊ राजार्थश चाप्य असंशयम राजा हि धर्मकुशलः परथमं भूतिलक्षणम

sò 'yaṃ kṛtsnò barāhmaṇārthò rājārthaśa cāpya asaṃśayama rājā hi dharmakuśalaḥ parathamaṃ bhūtilakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत सवर्णासु तु जातानां समान् भागान् प्रकल्पयेत्

English

This is wholly for brahmanas and also for the king, without doubt; the king skilled in dharma is first the mark of prosperity.

अध्याय 13

श्लोक 61.38

अथ येषाम अधर्मज्ञॊ राजा भवति नास्तिकः न ते सुखं परबुध्यन्ते न सुखं परस्वपन्ति च

atha yeṣāma adharmajñò rājā bhavati nāstikaḥ na te sukhaṃ parabudhyante na sukhaṃ parasvapanti ca

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुए पुत्र हैं, उन सबके लिये बराबर भागोंकी कल्पना करनी चाहिए

English

Those whose king is ignorant of dharma and a non-believer do not awake in comfort or sleep in comfort.

अध्याय 13

श्लोक 61.39

सदा भवन्ति चॊद्विग्नास तस्य दुश्चरितैर नराः यॊगक्षेमा हि बहवॊ राष्ट्रं नास्याविशन्ति तत

sadā bhavanti còdvignāsa tasya duścaritaira narāḥ yògakṣemā hi bahavò rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tata

हिन्दी अर्थ

त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद् ब्राह्मणो भवेत् पुत्र उत्पन्न होता है, वह ब्राह्मण होता है

English

Men are always troubled by his misdeeds, and many winning-and-keeping do not enter his kingdom.

अध्याय 13

श्लोक 61.40

अथ येषां पुनः पराज्ञॊ राजा भवति धार्मिकः सुखं ते परतिबुध्यन्ते सुसुखं परस्वपन्ति च

atha yeṣāṃ punaḥ parājñò rājā bhavati dhārmikaḥ sukhaṃ te paratibudhyante susukhaṃ parasvapanti ca

हिन्दी अर्थ

अवश्यं हि धन देयं शूद्रापुत्राय भारत है। भरतनन्दन! किंतु शूद्राके पुत्रको भी धनका भाग अवश्य दे देना चाहिए

English

But those whose king is wise and righteous awake in comfort and sleep very comfortably.

अध्याय 13

श्लोक 61.41

तस्य राज्ञः शुभैर आर्यैः कर्मभिर निर्वृताः परजाः यॊगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते सवकर्मभिः

tasya rājñaḥ śubhaira āryaiḥ karmabhira nirvṛtāḥ parajāḥ yògakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante savakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

यत्र तत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते

English

Subjects, satisfied by that king's good and noble deeds, prosper by their own deeds, with winning and keeping and rain.

अध्याय 13

श्लोक 61.42

स कुलीनः स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत स दाता स च विक्रान्तॊ यॊ ददाति वसुंधराम

sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛta sa dātā sa ca vikrāntò yò dadāti vasuṃdharāma

हिन्दी अर्थ

भी उत्पन्न हो, वह गुणकारक ही होती है नाधिकं दशमादू दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत

English

He is of good family, he is a man, he is a kinsman, he is a doer of merit, he is a giver and a hero, who gives the earth.

अध्याय 13

श्लोक 61.43

आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः ददन्ति वसुधां सफीतां ये वेदविदुषि दविजे

ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ dadanti vasudhāṃ saphītāṃ ye vedaviduṣi davije

हिन्दी अर्थ

यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद् धनम्

English

Those who give the prosperous earth to a twice-born learned in the Veda blaze on earth with splendour like the Adityas.

अध्याय 13

श्लोक 61.44

यथा बीजानि रॊहन्ति परकीर्णानि महीतले तथा कामाः पररॊहन्ति भूमिदानसमार्जिताः

yathā bījāni ròhanti parakīrṇāni mahītale tathā kāmāḥ pararòhanti bhūmidānasamārjitāḥ

हिन्दी अर्थ

भर्त्रां तच्च धन दत्तं यथाहई भोक्तुमरहति धनको वह यथोचित रूपसे उपभोगमें ला सकती है

English

As seeds scattered on the ground grow, so desires earned by the gift of land grow.

अध्याय 13

श्लोक 61.45

आदित्यॊ वरुणॊ विष्णुर बरह्मा सॊमॊ हुताशनः शूलपाणिश च भगवान परतिनन्दन्ति भूमिदम

ādityò varuṇò viṣṇura barahmā sòmò hutāśanaḥ śūlapāṇiśa ca bhagavāna paratinandanti bhūmidama

हिन्दी अर्थ

नापहारं स्त्रिय: कुर्यु: पतिवित्तात् कथंचन

English

Aditya, Varuna, Vishnu, Brahma, Soma, Hutashana and the blessed trident-bearer welcome the giver of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.46

भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां वरजन्ति च चतुर्विधॊ हि लॊकॊ ऽयं यॊ ऽयं भूमिगुणात्मकः

bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ varajanti ca caturvidhò hi lòkò 'yaṃ yò 'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

माना गया है। पतिके दिये हुए स्त्रीधनसे पुत्र आदिको कुछ नहीं लेना चाहिए ब्राह्मण्यास्तद्धरेत् कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा

English

Men are born on earth and go to their end on earth; this world is fourfold, being of the earth's quality.

अध्याय 13

श्लोक 61.47

एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीपते नानया सदृशं भूतं किं चिद अस्ति जनाधिप

eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiṃ cida asti janādhipa

हिन्दी अर्थ

एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद् धनम्

English

She is mother and father of the world, lord of the earth; nothing is equal to her, lord of men.

अध्याय 13

श्लोक 61.48

अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतेश च संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bṛhaspateśa ca saṃvādama indrasya ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

दे--यज्ञ-यागादिके द्वारा सफल कर ले केन प्रतिविशेषेण दशमोप्यस्य दीयते

English

On this too they recite this ancient Itihasa, the conversation of Brihaspati and Indra, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 61.49

इष्ट्वा करतुशतेनाथ महता दक्षिणावता मघवा वाग विदां शरेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम

iṣṭvā karatuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā maghavā vāga vidāṃ śareṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatima

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियायां तथैव स्याद् वैश्यायामपि चैव हि

English

Having sacrificed with a great hundred sacrifices with ample fees, Maghavan asked Brihaspati, best of speakers:

अध्याय 13

श्लोक 61.50

भगवन केन दानेन सवर्गतः सुखम एधते यद अक्षयं महार्घं च तद बरूहि वदतां वर

bhagavana kena dānena savargataḥ sukhama edhate yada akṣayaṃ mahārghaṃ ca tada barūhi vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुए पुत्रोंमें महान् अन्तर हो जाता है-

English

"Blessed one, by what gift does one prosper in happiness in heaven, what is imperishable and most precious? Tell me, best of speakers."

अध्याय 13

श्लोक 61.51

इत्य उक्तः स सुरेन्द्रेण ततॊ देवपुरॊहितः बृहस्पतिर महातेजाः परत्युवाच शतक्रतुम

itya uktaḥ sa surendreṇa tatò devapuròhitaḥ bṛhaspatira mahātejāḥ paratyuvāca śatakratuma

हिन्दी अर्थ

सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात् सा च भार्या गरीयसी ब्राह्मणी त्वेव कुर्याद् वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर

English

Thus addressed by the lord of the gods, Brihaspati, priest of the gods, of great splendour, replied to Shatakratu:

अध्याय 13

श्लोक 61.52

सुवर्णदानं गॊदानं भूमिदानं च वृत्रहन ददद एतान महाप्राज्ञः सर्वपापैः परमुच्यते

suvarṇadānaṃ gòdānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahana dadada etāna mahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ paramucyate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तु: सा हि गरीयसी

English

"Gifts of gold, cows and land, slayer of Vritra: the greatly wise one who gives these is freed from all sins.

अध्याय 13

श्लोक 61.53

न भूमिदानाद देवेन्द्र परं किं चिद इति परभॊ विशिष्टम इति मन्यामि यथा पराहुर मनीषिणः

na bhūmidānāda devendra paraṃ kiṃ cida iti parabhò viśiṣṭama iti manyāmi yathā parāhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

करे; क्योंकि वही उसके लिये सब स्त्रियोंसे अधिक गौरवकी अधिकारिणी है यथा ब्राह्मण चाण्डाल: पूर्वदृष्टस्तथैव स:

English

There is nothing higher than the gift of land, lord of the gods; I think it distinguished, as the wise say.

अध्याय 13

श्लोक 61.54

ये शूरा निहता युद्धे सवर्याता दानगृद्धिनः सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम

ye śūrā nihatā yuddhe savaryātā dānagṛddhinaḥ sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidama

हिन्दी अर्थ

करता है, वह ब्राह्मण चाण्डाल समझा जाता है जैसा कि पहले कहा गया है

English

Heroes who were slain in battle, going to heaven, longing to give, do not surpass the giver of land, best of the wise.

अध्याय 13

श्लोक 61.55

भर्तुर निःश्रेयसे युक्तास तयक्तात्मानॊ रणे हताः बरह्मलॊकगताः शूरा नातिक्रामन्ति भूमिदम

bhartura niḥśreyase yuktāsa tayaktātmānò raṇe hatāḥ barahmalòkagatāḥ śūrā nātikrāmanti bhūmidama

हिन्दी अर्थ

राजन् विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि तुल्य नहीं हो सकती

English

Heroes who died in battle devoted to their master's good, giving up themselves, and went to Brahma's world, do not surpass the giver of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.56

पञ्च पूर्वादि पुरुषाः षट च ये वसुधां गताः एकादश ददद भूमिं परित्रातीह मानवः

pañca pūrvādi puruṣāḥ ṣaṭa ca ye vasudhāṃ gatāḥ ekādaśa dadada bhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा दण्डधरो राजन रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्

English

A man who gives land here protects five ancestors before and six who went to earth, eleven.

अध्याय 13

श्लोक 61.57

रत्नॊपकीर्णां वसुधां यॊ ददाति पुरंदर स मुक्तः सर्वकलुषैः सवर्गलॊके महीयते

ratnòpakīrṇāṃ vasudhāṃ yò dadāti puraṃdara sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ savargalòke mahīyate

हिन्दी अर्थ

तेषु राजन् प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम् लुप्यमान स्वधर्मेण क्षत्रियो होष रक्षति

English

He who gives the earth strewn with jewels, Purandara, is freed from all stain and is honoured in the world of heaven.

अध्याय 13

श्लोक 61.58

महीं सफीतां ददद राजा सर्वकामगुणान्विताम राजाधिराजॊ भवति तद धि दानम अनुत्तमम

mahīṃ saphītāṃ dadada rājā sarvakāmaguṇānvitāma rājādhirājò bhavati tada dhi dānama anuttamama

हिन्दी अर्थ

धर्मके अनुसार उसकी रक्षा करता है

English

A king giving the prosperous earth joined with all desires and qualities becomes king of kings; that gift is unsurpassed.

अध्याय 13

श्लोक 61.59

सर्वकामसमायुक्तां काश्यपीं यः परयच्छति सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव

sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ parayacchati sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava

हिन्दी अर्थ

सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिव: युधिष्ठिर! इसलिये शेष पैतृक धनमेंसे उसको भी विशेष भाग लेना ही चाहिए

English

All beings think of him who gives Kashyapi joined with all desires, Vasava, "He gives me."

अध्याय 13

श्लोक 61.60

सर्वकामदुघां धेनुं सर्वकामपुरॊगमाम ददाति यः सहस्राक्ष सस्वर्गं याति मानवः

sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmapurògamāma dadāti yaḥ sahasrākṣa sasvargaṃ yāti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टधा तु भवेत् कार्य क्षत्रियस्वं जनाधिप भागोंमें विभक्त करना चाहिए

English

The man who gives a cow that milks all desires and precedes all desires goes to heaven with the gods, thousand-eyed.

अध्याय 13

श्लोक 61.61

मधु सर्पिः परवाहिन्यः पयॊ दधि वहास तथा सरितस तर्पयन्तीह सुरेन्द्र वसुधा परदम

madhu sarpiḥ paravāhinyaḥ payò dadhi vahāsa tathā saritasa tarpayantīha surendra vasudhā paradama

हिन्दी अर्थ

युद्धावहारिकं यच्च पितु: स्थात् स हरेत् तु तत्

English

Rivers flowing with honey and ghee, bearing milk and curds satisfy here the giver of land, lord of gods.

अध्याय 13

श्लोक 61.62

भूमिप्रदानान नृपतिर मुच्यते राजकिल्बिषात न हि भूमिप्रदानेन दानम अन्यद विशिष्यते

bhūmipradānāna nṛpatira mucyate rājakilbiṣāta na hi bhūmipradānena dānama anyada viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

सोपि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुमहति द्वितीया तु भवेत् शूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता

English

By the gift of land a king is freed from the sin of kings; no other gift is distinguished by the gift of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.63

ददाति यः समुद्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम तं जनाः कथयन्तीह यावद धरति गौर इयम

dadāti yaḥ samudrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitāma taṃ janāḥ kathayantīha yāvada dharati gaura iyama

हिन्दी अर्थ

तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप

English

He who gives the earth to the sea's edge, won by weapons, people speak of here as long as this earth bears the cow.

अध्याय 13

श्लोक 61.64

पुण्याम ऋद्धरसां भूमिं यॊ ददाति पुरंदर न तस्य लॊकाः कषीयन्ते भूमिदानगुणार्जिताः

puṇyāma ṛddharasāṃ bhūmiṃ yò dadāti puraṃdara na tasya lòkāḥ kaṣīyante bhūmidānaguṇārjitāḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चमस्तु स्मृतो भाग: शूद्रापुत्राय भारत पाँचवाँ अंश शूद्राके पुत्रका भाग बताया गया है

English

He who gives the holy, rich-flavoured earth, Purandara, his worlds earned by the quality of a gift of land do not decline.

अध्याय 13

श्लोक 61.65

सर्वथा पार्थिवेनेह सततं भूतिम इच्छता भूर देया विधिवच छक्र पात्रे सुखम अभीप्सता

sarvathā pārthiveneha satataṃ bhūtima icchatā bhūra deyā vidhivaca chakra pātre sukhama abhīpsatā

हिन्दी अर्थ

त्रिभिर्वर्ण: सदा जात: शूद्रोडदेयधनो भवेत्

English

In every way a king here, constantly wishing prosperity, should duly give land to a worthy one, Shakra, wishing for happiness.

अध्याय 13

श्लोक 61.66

अपि कृत्वा नरः पापं भूमिं दत्त्वा दविजातये समुत्सृजति तत पापं जीर्णां तवचम इवॊरगः

api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā davijātaye samutsṛjati tata pāpaṃ jīrṇāṃ tavacama ivòragaḥ

हिन्दी अर्थ

समभागाश्र पुत्रा: स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात् स्मृत:

English

Even having done a sin, a man who has given land to a twice-born casts off that sin as a serpent its old skin.

अध्याय 13

श्लोक 61.67

सागरान सरितः शैलान काननानि च सर्वशः सर्वम एतन नरः शक्र ददाति वसुधां ददत

sāgarāna saritaḥ śailāna kānanāni ca sarvaśaḥ sarvama etana naraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadata

हिन्दी अर्थ

धनमें समान भाग माना गया है

English

Oceans, rivers, mountains and forests on every side: all this a man gives, Shakra, who gives the earth.

अध्याय 13

श्लोक 61.68

तडागान्य उदपानानि सरॊतांसिच सरांसि च सनेहान सर्वरसांश चैव ददाति वसुधां ददत

taḍāgānya udapānāni saròtāṃsica sarāṃsi ca sanehāna sarvarasāṃśa caiva dadāti vasudhāṃ dadata

हिन्दी अर्थ

विवाहवैशिष्ट्यकृत: पूर्वपूर्वो विशिष्यते ले सकता है। मध्यम पुत्रको मध्यम और कनिष्ठ पुत्रको कनिष्ठ भाग लेना चाहिए

English

Tanks, wells, streams and lakes, affections and all juices he gives who gives the earth.

अध्याय 13

श्लोक 61.69

ओषधीः कषीरसंपन्ना नगान पुष्पफलान्वितान काननॊपल शैलांश च ददाति वसुधां ददत

oṣadhīḥ kaṣīrasaṃpannā nagāna puṣpaphalānvitāna kānanòpala śailāṃśa ca dadāti vasudhāṃ dadata

हिन्दी अर्थ

महर्षिरपि चैतद् वै मारीच: काश्यपोडब्रवीत्

English

Herbs rich in milk, trees with flowers and fruits, forests, rocks and mountains he gives who gives the earth.

अध्याय 13

श्लोक 61.70

अग्निष्टॊमप्रभृतिभिर इष्ट्वा च सवाप्तदक्षिणैः न तत फलम अवाप्नॊति भूमिदानाद यद अश्नुते

agniṣṭòmaprabhṛtibhira iṣṭvā ca savāptadakṣiṇaiḥ na tata phalama avāpnòti bhūmidānāda yada aśnute

हिन्दी अर्थ

को धर्म: कानि कर्माणि तन्‍मे ब्रूहि पितामह

English

Having sacrificed with the Agnishtoma and others with well-obtained fees, he does not gain that fruit which one gains from a gift of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.71

दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा कषिपन पूर्वदत्तां हरन भूमिं नरकायॊपगच्छति

dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kaṣipana pūrvadattāṃ harana bhūmiṃ narakāyòpagacchati

हिन्दी अर्थ

असृजतू स हि यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापति: उनके पृथक्-पृथक् कर्मोंकी ही रचना की थी

English

The giver favours ten and the taker kills ten; taking back land given earlier, one goes to hell.

अध्याय 13

श्लोक 61.72

न ददाति परतिश्रुत्य दत्त्वा वा हरते तु यः स बद्धॊवारुणैः पाशैस तप्यते मृत्युशासनात

na dadāti paratiśrutya dattvā vā harate tu yaḥ sa baddhòvāruṇaiḥ pāśaisa tapyate mṛtyuśāsanāta

हिन्दी अर्थ

आनुपूर्व्याद् द्वायोहीनौ मातृजात्यौ प्रसूयत:

English

One who does not give after promising, or takes back after giving, is bound with the nooses of Varuna and tormented at Death's command.

अध्याय 13

श्लोक 61.73

आहिताग्निं सदा यज्ञं कृश भृत्यं परियातिथिम ये भरन्ति दविजश्रेष्ठं नॊपसर्पन्ति ते यमम

āhitāgniṃ sadā yajñaṃ kṛśa bhṛtyaṃ pariyātithima ye bharanti davijaśreṣṭhaṃ nòpasarpanti te yamama

हिन्दी अर्थ

स्वचारित्रं नित्यमथो न जह्यात् अतः उसे त्रैवर्णिकोंकी सेवा करते हुए दानपरायण होना चाहिए

English

Those who support a best of the twice-born who keeps the fire, always sacrifices, has lean servants and is fond of guests do not go near Yama.

अध्याय 13

श्लोक 61.74

बराह्मणेष्व ऋण भूतं सयात पार्थिवस्य पुरंदर इतरेषां तु वर्णानां तारयेत कृश दुर्बलान

barāhmaṇeṣva ṛṇa bhūtaṃ sayāta pārthivasya puraṃdara itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayeta kṛśa durbalāna

हिन्दी अर्थ

हीनव्णस्तृतीयायां शूद्रा उग्रा इति स्मृति:

English

A king is a debtor to brahmanas, Purandara; and for the other classes he should carry across the lean and weak.

अध्याय 13

श्लोक 61.75

नाच्छिन्द्यात सर्शितां भूमिं परेण तरिदशादिप बराह्मणाय सुरश्रेष्ठ कृश भृत्याय कश चन

nācchindyāta sarśitāṃ bhūmiṃ pareṇa taridaśādipa barāhmaṇāya suraśreṣṭha kṛśa bhṛtyāya kaśa cana

हिन्दी अर्थ

शूद्रा शूद्रस्थ चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते बाहं वर्ण जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम्

English

No one, even a god, should take away land given to a brahmana of lean servants, best of gods.

अध्याय 13

श्लोक 61.76

अथाश्रु पतितं तेषां दीनानाम अवसीदताम बराह्मणानां हृते कषेत्रे हन्यात तरिपुरुषं कुलम

athāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānāma avasīdatāma barāhmaṇānāṃ hṛte kaṣetre hanyāta taripuruṣaṃ kulama

हिन्दी अर्थ

एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजा: प्रभो

English

Then the tears fallen from those wretched and sinking brahmanas, when their field is taken, would destroy a family of three generations.

अध्याय 13

श्लोक 61.77

भूमिपालं चयुतं राष्ट्राद यस तु संस्थापयेत पुनः तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते

bhūmipālaṃ cayutaṃ rāṣṭrāda yasa tu saṃsthāpayeta punaḥ tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate

हिन्दी अर्थ

शूद्रान्निषादो मत्स्यध्न: क्षत्रियायां व्यतिक्रमात् जातिकी उत्पत्ति होती है

English

One who restores a king fallen from his kingdom, thousand-eyed, is honoured in the vault of heaven.

अध्याय 13

श्लोक 61.78

इक्षुभिः संततां भूमिं यवगॊधूमसंकुलाम गॊऽशववाहन संपूर्णां बाहुवीर्यसमार्जिताम

ikṣubhiḥ saṃtatāṃ bhūmiṃ yavagòdhūmasaṃkulāma gò'śavavāhana saṃpūrṇāṃ bāhuvīryasamārjitāma

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्मुस्तक्षा स्व्धनजीवन:

English

Giving land filled with sugar cane, full of barley and wheat, with cows, horses and vehicles, won by strength of arm,

अध्याय 13

श्लोक 61.79

निधिगर्भां ददद भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम अक्षयाँल लभते लॊकान भूमिसत्रं हि तस्य तत

nidhigarbhāṃ dadada bhūmiṃ sarvaratnaparicchadāma akṣayā~la labhate lòkāna bhūmisatraṃ hi tasya tata

हिन्दी अर्थ

धनसे जीवन निर्वाह करता है। ब्राह्मणोंको उससे दान नहीं लेना चाहिए मातृजात्या: प्रसूयन्ते हवरा हीनयोनिषु

English

giving land with treasure in its womb and furnished with all jewels, he gains imperishable worlds, for that is his land-sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 61.80

विधूय कलुषं सर्वं विरजाः संमतः सताम लॊके महीयते सद्भिर यॊ ददाति वसुंधराम

vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ saṃmataḥ satāma lòke mahīyate sadbhira yò dadāti vasuṃdharāma

हिन्दी अर्थ

परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् तो वे अपनी अपेक्षा भी निन्दनीय संतानोंको ही जन्म देते हैं

English

Shaking off all stain, free of dust and honoured by the good, he who gives the earth is honoured by the good in the world.

अध्याय 13

श्लोक 61.81

यथाप्सु पतितः शक्र तैलबिन्दुर विसर्पति तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विसर्पति

yathāpsu patitaḥ śakra tailabindura visarpati tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye visarpati

हिन्दी अर्थ

मैरेयकं च वैदेह: सम्प्रसूतेडथ माधुकम्

English

As a drop of oil fallen on water spreads, Shakra, so a gift of land spreads with each crop.

अध्याय 13

श्लोक 61.82

ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशॊभनाः वध्यन्ते ऽभिमुखाः शक्र बरह्मलॊकं वरजन्ति ते

ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśòbhanāḥ vadhyante 'bhimukhāḥ śakra barahmalòkaṃ varajanti te

हिन्दी अर्थ

मृतपं चापि चाण्डाल: श्वपाकमिति विश्रुतम् मांसं स्वादुकर क्षौद्रं सौगन्धमिति विश्रुतम्

English

Kings who at the head of battle, heroes, ornaments of assemblies, are killed facing the enemy, Shakra, go to Brahma's world.

अध्याय 13

श्लोक 61.83

नृत्यगीतपरा नार्यॊ दिव्यमाल्यविभूषिताः उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं दिवि

nṛtyagītaparā nāryò divyamālyavibhūṣitāḥ upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ divi

हिन्दी अर्थ

निषादान्मद्रनाथं च खरयानप्रयायिनम्

English

Women devoted to dance and song, adorned with divine garlands, always attend the giver of land in heaven, lord of gods.

अध्याय 13

श्लोक 61.84

मॊदते च सुखं सवर्गे देवगन्धर्वपूजितः यॊ ददाति महीं सम्यग विधिनेह दविजातये

mòdate ca sukhaṃ savarge devagandharvapūjitaḥ yò dadāti mahīṃ samyaga vidhineha davijātaye

हिन्दी अर्थ

मृतचैलप्रतिच्छन्न॑ भिन्नभाजनभोजिनम् करता है। इसलिये चर्मकार या चमार कहलाता है

English

He who duly gives land to a twice-born rejoices happily in heaven, honoured by gods and gandharvas.

अध्याय 13

श्लोक 61.85

शतम अप्सरसश चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं नरम

śatama apsarasaśa caiva divyamālyavibhūṣitāḥ upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ narama

हिन्दी अर्थ

चण्डालेन तु सौपाकश्नण्डालसमतवृत्तिमान्

English

A hundred apsarases adorned with divine garlands always attend the man who gives land, lord of gods.

अध्याय 13

श्लोक 61.86

शङ्खं भद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवारणाः भूमिप्रदानात पुष्पाणि हिरण्यनिचयास तथा

śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ bhūmipradānāta puṣpāṇi hiraṇyanicayāsa tathā

हिन्दी अर्थ

श्मशानगोचरं सूते बाहौरपि बहिष्कृतम् प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्या: स्वकर्मभि:

English

Conch, throne, parasol, fine horses and elephants, flowers and heaps of gold come from the gift of land.

अध्याय 13

श्लोक 61.87

आज्ञा सदा परतिहता जयशब्दॊ भवत्य अथ भूमिदानस्य पुष्पाणि फलं सवर्गः पुरंदर

ājñā sadā paratihatā jayaśabdò bhavatya atha bhūmidānasya puṣpāṇi phalaṃ savargaḥ puraṃdara

हिन्दी अर्थ

ही पहचानना चाहिए

English

His command is unobstructed and the cry of victory arises; flowers are the gift of land, heaven its fruit, Purandara.

अध्याय 13

श्लोक 61.88

हिरण्यपुष्पाश चौषध्यः कुश काञ्चनशाड्वलाः अमृतप्रसवां भूमिं पराप्नॊति पुरुषॊ ददत

hiraṇyapuṣpāśa cauṣadhyaḥ kuśa kāñcanaśāḍvalāḥ amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ parāpnòti puruṣò dadata

हिन्दी अर्थ

वर्णानां धर्महीनेषु संख्या नास्तीह कस्यचित् प्रकारकी आजीविका तथा आश्रयको अपनाती हैं

English

Herbs with golden flowers, kusha grass and golden meadows, a man giving gains the land that bears nectar.

अध्याय 13

श्लोक 61.89

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमॊ गुरुः नास्ति सत्यसमॊ धर्मॊ नास्ति दानसमॊ निधिः

nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamò guruḥ nāsti satyasamò dharmò nāsti dānasamò nidhiḥ

हिन्दी अर्थ

कार्ष्णायसमलंकारं परिगृह्य॒ च नित्यश:

English

There is no gift equal to land, no teacher equal to a mother, no dharma equal to truth, no treasure equal to giving."

अध्याय 13

श्लोक 61.90

एतद आङ्गिरसाच छरुत्वा वासवॊ वसुधाम इमाम वसु रत्नसमाकीर्णां ददाव आङ्गिरसे तदा

etada āṅgirasāca charutvā vāsavò vasudhāma imāma vasu ratnasamākīrṇāṃ dadāva āṅgirase tadā

हिन्दी अर्थ

भवन्ति मनुजव्याघ्र तत्र मे नास्ति संशय:

English

Hearing this from Angiras, Vasava then gave this earth, strewn with wealth and jewels, to Angiras.

अध्याय 13

श्लोक 61.91

य इमं शरावयेच छराद्धे भूमिदानस्य संस्तवम न तस्य रक्षसां भागॊ नासुराणां भवत्य उत

ya imaṃ śarāvayeca charāddhe bhūmidānasya saṃstavama na tasya rakṣasāṃ bhāgò nāsurāṇāṃ bhavatya uta

हिन्दी अर्थ

तितीर्षमाणं हि यथोपलो जले नयन्ति हापथं नार्य: कामक्रोधवशानुगम्

English

He who has this praise of the gift of land recited at a funeral rite will have no share of rakshasas or asuras.

अध्याय 13

श्लोक 61.92

अक्षयं च भवेद दत्तं पितृभ्यस तन न संशयः तस्माच छराद्धेष्व इदं विप्र भुञ्जतः शरावयेद दविजान

akṣayaṃ ca bhaveda dattaṃ pitṛbhyasa tana na saṃśayaḥ tasmāca charāddheṣva idaṃ vipra bhuñjataḥ śarāvayeda davijāna

हिन्दी अर्थ

अत्यर्थ न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपक्चित:

English

And what is given to the ancestors becomes imperishable, without doubt; therefore at funeral rites one should make eating brahmanas hear this.

अध्याय 13

श्लोक 61.93

इत्य एत सर्वदानानां शरेष्ठम उक्तं तवानघ मया भरतशार्दूल किं भूयः शरॊतुम इच्छसि

itya eta sarvadānānāṃ śareṣṭhama uktaṃ tavānagha mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

पुरुषं व्यज्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् कलुषित योनिसे उत्पन्न (वर्णसंकर) सिद्ध करते हैं

English

Thus the best of all gifts has been told to you, sinless one, by me, tiger of the Bharatas; what more do you wish to hear?

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।