Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 52/87 · श्लोक 96.1–97.27

पूर्ण अध्याय पाठ81 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 96.1

[भ] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यद्वृत्तं तीर्थयात्रायां शपथं परति तच छृणु

[bha] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama yadvṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ parati taca chṛṇu

हिन्दी अर्थ

यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद् भवेत्

English

name the descending node of the Moon by that name. Hence Rahu is the ascending node of the Moon. Graha, is that which seizes; Grahapati is Mangala, so called for its malevolence, Varah is Vrihaspati or Jupiter, who is the counterself of Sukra or Venus. In Hindu mythology, Sukra is a male person, the preceptor of the Daityas and Asuras. Atri is Vudha or Mercury, represented as the sons of Atri. Atryahnamaskarta is Durvasas who was the son of Atri's wife, got by the lady through a boon of Mahadeva. Daksha's Sacrifice sought to fly away from Siva, but the latter pursued it and shot his arrow at it for destroying it downright.

अध्याय 13

श्लोक 96.2

पुष्कर अर्थं कृतं सतैन्यं पुरा भरतसत्तम राजर्षिभिर महाराज तथैव च दविजर्षिभिः

puṣkara arthaṃ kṛtaṃ satainyaṃ purā bharatasattama rājarṣibhira mahārāja tathaiva ca davijarṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वेदविद्याव्रतस्नातो विप्र: पंक्ति पुनात्युत सत्यवादी धर्मशील: स्वकर्मनिरतश्न॒ सः

English

[Bhishma said:] The theft done for the lotus long ago, best of the Bharatas, by royal sages, great king, and by twice-born sages as well.

अध्याय 13

श्लोक 96.3

ऋषयः समेताः पश्चिमे वै परभासे; समागता मन्त्रम अमन्त्रयन्त चराम सर्वे पृथिवीं पुण्यतीर्थां; तन नः कार्यं हन्त गच्छाम सर्वे

ṛṣayaḥ sametāḥ paścime vai parabhāse; samāgatā mantrama amantrayanta carāma sarve pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ; tana naḥ kāryaṃ hanta gacchāma sarve

हिन्दी अर्थ

त॑ मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये

English

The sages gathered at the western Prabhasa, assembled, consulted: "Let us all roam the earth with its holy fords; that is our task; come, let us all go."

अध्याय 13

श्लोक 96.4

शुक्रॊ ऽङगिराश चैव कविश च विद्वांस; तथागस्त्यॊ नारद पर्वतौ च भृगुर वसिष्ठः कश्यपॊ गौतमश च; विश्वामित्रॊ जमदग्निश च राजन

śukrò 'ṅagirāśa caiva kaviśa ca vidvāṃsa; tathāgastyò nārada parvatau ca bhṛgura vasiṣṭhaḥ kaśyapò gautamaśa ca; viśvāmitrò jamadagniśa ca rājana

हिन्दी अर्थ

तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृत: प्रतापी ऋषि थे। उनके वंभमें दत्तात्रेयजीका प्रादुर्भाव हुआ

English

Shukra, Angiras, and the wise Kavi, Agastya, Narada and Parvata, Bhrigu, Vasishtha, Kashyapa, Gautama, Vishvamitra and Jamadagni, king,

अध्याय 13

श्लोक 96.5

ऋषिस तथा गालवॊ ऽथाष्टकश च; भरद्वाजॊ ऽरुन्धती वालखिल्याः शिबिर दिलीपॊ नहुषॊ ऽमबरीषॊ; राजा ययातिर धुन्धुमारॊ ऽथ पूरुः

ṛṣisa tathā gālavò 'thāṣṭakaśa ca; bharadvājò 'rundhatī vālakhilyāḥ śibira dilīpò nahuṣò 'mabarīṣò; rājā yayātira dhundhumārò 'tha pūruḥ

हिन्दी अर्थ

भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्यय:

English

the sage Galava, Ashtaka, Bharadvaja, Arundhati, the Valakhilyas, Shibi, Dilipa, Nahusha, Ambarisha, King Yayati, Dhundhumara and Puru,

अध्याय 13

श्लोक 96.6

जग्मुः पुरस्कृत्य महानुभावं; शतक्रतुं वृत्रहणं नरेन्द्र तीर्थानि सर्वाणि परिक्रमन्तॊ; माध्यां ययुः कौशिकीं पुण्यतीर्थाम

jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ; śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendra tīrthāni sarvāṇi parikramantò; mādhyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthāma

हिन्दी अर्थ

सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्ट: स्वयम्भुवा

English

went, putting in front the greatly glorious Shatakratu, slayer of Vritra, lord of men; circling all the fords, they came to the holy ford Kaushiki in Madhya.

अध्याय 13

श्लोक 96.7

सर्वेषु तीर्थेष्व अथ धूतपापा; जग्मुस ततॊ बरह्मसरः सुपुण्यम देवस्य तीर्थे जलम अग्निकल्पा; विगाह्य ते भुक्तबिस परसूनाः

sarveṣu tīrtheṣva atha dhūtapāpā; jagmusa tatò barahmasaraḥ supuṇyama devasya tīrthe jalama agnikalpā; vigāhya te bhuktabisa parasūnāḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी संख्या सात है पानेके अधिकारी उन महात्माओंके नामोंको कहता हूँ

English

In all the fords, their sins shaken off, they then went to the very holy Brahmasara; plunging into the water at the god's ford, bright as fire, they were fruitful with eaten lotus stalks.

अध्याय 13

श्लोक 96.8

के चिद बिसान्य अखनंस तत्र राजन्न; अन्ये मृणालान्य अखनंस तत्र विप्राः अथापश्यन पुष्करं ते हरियन्तं; हरदाद अगस्त्येन समुद्धृतं वै

ke cida bisānya akhanaṃsa tatra rājanna; anye mṛṇālānya akhanaṃsa tatra viprāḥ athāpaśyana puṣkaraṃ te hariyantaṃ; haradāda agastyena samuddhṛtaṃ vai

हिन्दी अर्थ

पार्ष्णिक्षेमा समूहश्च॒ दिव्यसानुस्तथैव च

English

Some dug stalks there, king, others, the brahmanas, dug lotus fibres there; then they saw the lotus being carried off, which Agastya had lifted from the lake.

अध्याय 13

श्लोक 96.9

तान आह सर्वान ऋषिमुख्यान अगस्त्यः; केनादत्तं पुष्करं मे सुजातम युष्माञ शङ्के दीयतां पुष्करं मे; न वै भवन्तॊ हर्तुम अर्हन्ति पद्मम

tāna āha sarvāna ṛṣimukhyāna agastyaḥ; kenādattaṃ puṣkaraṃ me sujātama yuṣmāña śaṅke dīyatāṃ puṣkaraṃ me; na vai bhavantò hartuma arhanti padmama

हिन्दी अर्थ

जितात्मा मुनिवीर्यश्व दीप्तरोमा भयंकर: शैलाभ: परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा

English

Agastya said to all those chief sages: "By whom was my well-grown lotus taken? I suspect you; let my lotus be given; you ought not to take the lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.10

शृणॊमि कालॊ हिंसते धर्मवीर्यं; सेयं पराप्ता वर्धते धर्मपीडा पुराधर्मॊ वर्धते नेह यावत; तावद गच्छामि परलॊकं चिराय

śṛṇòmi kālò hiṃsate dharmavīryaṃ; seyaṃ parāptā vardhate dharmapīḍā purādharmò vardhate neha yāvata; tāvada gacchāmi paralòkaṃ cirāya

हिन्दी अर्थ

हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति तेषां तत् प्रेत्य नश्यति द्विजको हव्य-कव्यका दान करते हैं, उनका वह दान परलोकमें नष्ट हो जाता है

English

his seed into it. That seed became a golden egg. It may also mean that Mahadeva is Agni or the deity of fire, for gold represents the seed of Agni.

अध्याय 13

श्लोक 96.11

पुरा वेदान बराह्मणा गराममध्ये; घुष्ट सवरा वृषलाञ शरावयन्ति पुरा राजा वयवहारान अधर्म्यान; पश्यत्य अहं परलॊकं वरजामि

purā vedāna barāhmaṇā garāmamadhye; ghuṣṭa savarā vṛṣalāña śarāvayanti purā rājā vayavahārāna adharmyāna; paśyatya ahaṃ paralòkaṃ varajāmi

हिन्दी अर्थ

पुरीषं भुज्जते तेषां पितर: प्रेत्य निश्चय:

English

of this seed, Jiva travels from one world into another ceaselessly. This seed, therefore, is the conveyance or the means of locomotion of Jiva. Mahadeva is Jiva. The soul is called the rider, and the body is the car that bears the Soul on it.

अध्याय 13

श्लोक 96.12

पुरावरान परत्यवरान गरीयसॊ; यावन नरा नावमंस्यन्ति सर्वे तमॊत्तरं यावद इदं न वर्तते; तावद वरजामि परलॊकं चिराय

purāvarāna paratyavarāna garīyasò; yāvana narā nāvamaṃsyanti sarve tamòttaraṃ yāvada idaṃ na vartate; tāvada varajāmi paralòkaṃ cirāya

हिन्दी अर्थ

उनके पितर परलोकमें निश्चय ही उनकी विष्ठा खाते हैं शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतस:

English

Mahadeva. This make up the first hundred names. The commentator takes Avala and Gana together.

अध्याय 13

श्लोक 96.13

पुरा परपश्यामि परेण मर्त्यान; बलीयसा दुर्बलान भुज्यमानान तस्माद यास्यामि परलॊकं चिराय; न हय उत्सहे दरष्टुम ईदृङ नृलॊके

purā parapaśyāmi pareṇa martyāna; balīyasā durbalāna bhujyamānāna tasmāda yāsyāmi paralòkaṃ cirāya; na haya utsahe daraṣṭuma īdṛṅa nṛlòke

हिन्दी अर्थ

पंक्‍्त्यां समुपविष्टायां तावद् दूषयते नृप

English

became nude on one occasion. The real meaning, however, is that he is capable of covering and does actually cover even infinite space. In the sense of nude, the word means one that has empty space for his cover or vestments.

अध्याय 13

श्लोक 96.14

तम आहुर आर्ता ऋषयॊ महर्षिं; न ते वयं पुष्करं चॊरयामः मिथ्याभिषङ्गॊ भवता न कार्यः; शपाम तीक्ष्णाञ शपथान महर्षे

tama āhura ārtā ṛṣayò maharṣiṃ; na te vayaṃ puṣkaraṃ còrayāmaḥ mithyābhiṣaṅgò bhavatā na kāryaḥ; śapāma tīkṣṇāña śapathāna maharṣe

हिन्दी अर्थ

पंक्तिमें जितने लोगोंको देखता है, उन सबको दूषित कर देता है सोपानत्कश्च यद् भुंक्ते सर्व विद्यात् तदासुरम्

English

This is only another way of saying that thou hast Jnanamayam Tapah.

अध्याय 13

श्लोक 96.15

ते निश्चितास तत्र महर्षयस तु; संमन्यन्तॊ धर्मम एवं नरेन्द्र ततॊ ऽशपञ शपथान पर्ययेण; सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रैः

te niścitāsa tatra maharṣayasa tu; saṃmanyantò dharmama evaṃ narendra tatò 'śapaña śapathāna paryayeṇa; sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्

English

soul through the doors of the senses. The meaning is that Mahadeva is he through whose puissance the mind succeeds in acquiring knowledge through the senses.

अध्याय 13

श्लोक 96.16

[भृगु] परत्याक्रॊशेद इहाक्रुष्टस ताडितः परतिताडयेत खादेच च पृष्ठमांसानि यस ते हरति पुष्करम

[bhṛgu] paratyākròśeda ihākruṣṭasa tāḍitaḥ paratitāḍayeta khādeca ca pṛṣṭhamāṃsāni yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

हुए स्थानमें श्राद्धका दान करे और वहाँ सब ओर तिल छींटे यातुधाना: पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धवि:

English

letter n (the palatal one) signifies nivritti. Hence Krishna is anandatanmatra.

अध्याय 13

श्लोक 96.17

[वसिस्ठ] अस्वाध्याय परॊ लॊके शवानं च परिकर्षतु पुरे च भिक्षुर भवतु यस ते हरति पुष्करम

[vasisṭha] asvādhyāya parò lòke śavānaṃ ca parikarṣatu pure ca bhikṣura bhavatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तावत्फलाद भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम्

English

the incident noted in the text, for the matted locks of Mahadeva had sucked up the river Ganga when it

अध्याय 13

श्लोक 96.18

[कष्यप] सर्वत्र सर्वं पणतु नयासे लॊभं करॊतु च कूटसाक्षित्वम अभ्येतु यस ते हरति पुष्करम

[kaṣyapa] sarvatra sarvaṃ paṇatu nayāse lòbhaṃ karòtu ca kūṭasākṣitvama abhyetu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

ये त्वतस्तान् प्रवक्ष्यामि परी क्षस्वेह तान् द्विजान् उन्हें सर्वपावन जानना चाहिए

English

[Kashyapa said:] "May he sell everything everywhere, be greedy about a deposit, and give false witness, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.19

[गौतम] जीवत्व अहं कृतॊ बुद्ध्या विपणत्व अधमेन सः कर्षकॊ मत्सरी चास्तु यस ते हरति पुष्करम

[gautama] jīvatva ahaṃ kṛtò buddhyā vipaṇatva adhamena saḥ karṣakò matsarī cāstu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

त्रिणाचिकेत: पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्ण: षडंगवित्

English

[Gautama said:] "May he live made by understanding and sell himself as the lowest; may he be a farmer and envious, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.20

[अन्गिरस] अशुचिर बरह्म कूटॊ ऽसतु शवानं च परिकर्षतु बरह्म हानि कृतिश चास्तु यस ते हरति पुष्करम

[angirasa] aśucira barahma kūṭò 'satu śavānaṃ ca parikarṣatu barahma hāni kṛtiśa cāstu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभूथप्लुता:

English

[Angiras said:] "May he be impure, a fraud in Brahman, and drag dogs, and be a maker of loss of Brahman, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.21

[धुन्धुमार] अकृतज्ञॊ ऽसतु मित्राणां शूद्रायां तु परजायतु एकः संपन्नम अश्नातु यस ते हरति पुष्करम

[dhundhumāra] akṛtajñò 'satu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ tu parajāyatu ekaḥ saṃpannama aśnātu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान् निमन्त्रयेत् भी महान् भाग्यशाली पंक्तिपावन ब्राह्मण हैं, उन्हें इस प्रकार जानना चाहिए

English

[Dhundhumara said:] "May he be ungrateful to friends, be born of a shudra woman, and eat his prosperity alone, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.22

[पूरु] चिकित्सायां परचरतु भार्यया चैव पुष्यतु शवशुरात तस्य वृत्तिः सयाद यस ते हरति पुष्करम

[pūru] cikitsāyāṃ paracaratu bhāryayā caiva puṣyatu śavaśurāta tasya vṛttiḥ sayāda yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

ये चेतिहासं प्रयता: श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्

English

[Puru said:] "May he practise medicine, nourish himself by his wife, and have his livelihood from his father-in-law, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.23

[दिलीप] उदपानप्लवे गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः तस्य लॊभान स वरजतु यस ते हरति पुष्करम

[dilīpa] udapānaplave garāme barāhmaṇò vṛṣalī patiḥ tasya lòbhāna sa varajatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

अधीयते पुराण ये धर्मशास्त्राण्यथापि च उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रश:

English

[Dilipa said:] "May a brahmana, husband of a shudra woman, in a village by a well-raft, go to his world from greed, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.24

[षुक्र] पृष्ठमांसं समश्नातु दिवा गच्छतु मैथुनम परेष्यॊ भवतु राज्ञश च यस ते हरति पुष्करम

[ṣukra] pṛṣṭhamāṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunama pareṣyò bhavatu rājñaśa ca yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

यावदेते प्रपश्यन्ति पंक्त्यास्तावत्पुनन्त्युत

English

[Shukra said:] "May he eat meat from the back, go to women by day and be a servant of the king, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.25

[जमदग्नि] अनध्यायेष्व अधीयीत मित्रं शराद्धे च भॊजयेत शराद्धे शूद्रस्य चाश्नीयाद यस ते हरति पुष्करम

[jamadagni] anadhyāyeṣva adhīyīta mitraṃ śarāddhe ca bhòjayeta śarāddhe śūdrasya cāśnīyāda yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

क्रोशादर्धतृतीयाच्च पावयेदेक एव हि अकेला ही साढ़े तीन कोसतकका स्थान पवित्र कर सकता है

English

[Jamadagni said:] "May he study on non-study days, feed a friend at the funeral rite and eat at a shudra's funeral rite, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.26

[षिबि] अनाहिताग्निर मरियतां यज्ञे विघ्नं करॊतु च तपस्विभिर विरुध्येत यस ते हरति पुष्करम

[ṣibi] anāhitāgnira mariyatāṃ yajñe vighnaṃ karòtu ca tapasvibhira virudhyeta yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

अनृत्विगनुपाध्याय: स चेदग्रासनं व्रजेत्

English

[Shibi said:] "May he die without kindling the fire, make obstruction to sacrifice and quarrel with ascetics, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.27

[ययाति] अनृतौ जटी वरतिन्यां वै भार्यायां संप्रजायतु निराकरॊतु वेदांश च यस ते हरति पुष्करम

[yayāti] anṛtau jaṭī varatinyāṃ vai bhāryāyāṃ saṃprajāyatu nirākaròtu vedāṃśa ca yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

अथ चेद् वेदवित् सर्व: पंक्तिदोषैविवर्जित: हुआ है तो वह पंक्तिपावन ही है

English

[Yayati said:] "May he beget in a vow-keeping wife, a matted-haired one, out of season, and reject the Vedas, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.28

[नहुस] अतिथिं गृहस्थॊ नुदतु कामवृत्तॊ ऽसतु दीक्षितः विद्यां परयच्छतु भृतॊ यस ते हरति पुष्करम

[nahusa] atithiṃ gṛhasthò nudatu kāmavṛttò 'satu dīkṣitaḥ vidyāṃ parayacchatu bhṛtò yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद् द्विजान्

English

[Nahusha said:] "May a householder drive off a guest, may an initiated one be self-willed, and a hireling give learning, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.29

[अम्बरीस] नृशंसस तयक्तधर्मॊ ऽसतु सत्रीषु जञातिषु गॊषु च बराह्मणं चापि जहतु यस ते हरति पुष्करम

[ambarīsa] nṛśaṃsasa tayaktadharmò 'satu satrīṣu jañātiṣu gòṣu ca barāhmaṇaṃ cāpi jahatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्र:

English

[Ambarisha said:] "May he be cruel, having abandoned dharma toward women, kinsmen and cows, and abandon a brahmana, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.30

[नारद] गूढॊ ऽजञानी बहिः शास्त्रं पठतां विस्वरं पदम गरीयसॊ ऽवजानातु यस ते हरति पुष्करम

[nārada] gūḍhò 'jañānī bahiḥ śāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padama garīyasò 'vajānātu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

न होकर मध्यस्थ हो तस्मै श्राद्ध न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

English

[Narada said:] "May he be hidden and ignorant, speak out of tune to those who recite scripture outside, and scorn his elders, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.31

[नाभाग] अनृतं भाषतु सदा सद्भिश चैव विरुध्यतु शुक्लेन कन्यां ददतु यस ते हरति पुष्करम

[nābhāga] anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiśa caiva virudhyatu śuklena kanyāṃ dadatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा

English

[Nabhaga said:] "May he always speak untruth, quarrel with the good and give a maiden for a price, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.32

[कवि] पदा स गां ताडयतु सूर्यं च परति मेहतु शरणागतं च तयजतु यस ते हरति पुष्करम

[kavi] padā sa gāṃ tāḍayatu sūryaṃ ca parati mehatu śaraṇāgataṃ ca tayajatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

यां चानृते दक्षिणामावृणोति निश्चिता: सर्वधर्मज्ञास्तान् देवा ब्राह्मणान् विदु:

English

[Kavi said:] "May he strike a cow with his foot, urinate toward the sun and abandon a refugee, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.33

[विष्वामित्र] करॊतु भृतकॊ ऽवर्षां राज्ञश चास्तु पुरॊहितः ऋत्विग अस्तु हय अयाज्यस्य यस ते हरति पुष्करम

[viṣvāmitra] karòtu bhṛtakò 'varṣāṃ rājñaśa cāstu puròhitaḥ ṛtviga astu haya ayājyasya yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तपोनिष्ठ और किन्हींको कर्मनिष्ठ जानना चाहिए

English

[Vishvamitra said:] "May he, as a hireling, make no rain, be king's priest and be an officiant for one not fit to sacrifice for, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.34

[पर्वत] गरमे चाधिकृतः सॊ ऽसतु खरयानेन गच्छतु शुनः कर्षतु वृत्त्यर्थे यस ते हरति पुष्करम

[parvata] garame cādhikṛtaḥ sò 'satu kharayānena gacchatu śunaḥ karṣatu vṛttyarthe yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तत्र ये ब्राह्मणान् केचिन्न निन्दन्ति हि ते नरा: ब्राह्मणोंकी निन्‍्दा नहीं करते, वे ही श्रेष्ठ मनुष्य हैं

English

[Parvata said:] "May he be an official in a village, go on a donkey cart and drag dogs for a livelihood, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.35

[भरद्वाज] सर्वपापसमादानं नृशंसे चानृते च यत तत तस्यास्तु सदा पापं यस ते हरति पुष्करम

[bharadvāja] sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yata tata tasyāstu sadā pāpaṃ yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणा निन्दिता राजन हन्युस्त्रैपुरुषं कुलम्

English

[Bharadvaja said:] "The taking up of all sins toward the cruel and the false, may that sin always be his who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.36

[अस्टक] स राजास्त्व अकृतप्रज्ञः कामवृत्तिश च पापकृत अधर्मेणानुशास्तूर्वीं यस ते हरति पुष्करम

[asṭaka] sa rājāstva akṛtaprajñaḥ kāmavṛttiśa ca pāpakṛta adharmeṇānuśāstūrvīṃ yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् एकस्तान्मन्त्रवित् प्रीत: सर्वानहति भारत

English

[Ashtaka said:] "May he be a king of untrained understanding, self-willed and a doer of sin, and rule the earth by unrighteousness, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.37

[गालव] पापिष्ठेभ्यस तव अनर्घार्हः स नरॊ ऽसतु सवपापकृत दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस ते हरति पुष्करम

[gālava] pāpiṣṭhebhyasa tava anarghārhaḥ sa narò 'satu savapāpakṛta dattvā dānaṃ kīrtayatu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

भृग्वंगिरसिके काले मुनिना कतरेण वा

English

[Galava said:] "May he be priceless to the most sinful, a doer of his own sin, and proclaim a gift after giving it, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.38

[अरुन्धती] शवश्र्वापवादं वदतु भर्तुर भवतु दुर्मनाः एका सवादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम

[arundhatī] śavaśrvāpavādaṃ vadatu bhartura bhavatu durmanāḥ ekā savādu samaśnātu yā te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

धान्यजात्यश्व का वज्यस्तिन्मे ब्रूहि पितामह येन संकल्पितं चैव तन्‍्मे शूणु जनाधिप

English

[Arundhati said:] "May she speak blame of her mother-in-law, be ill-minded toward her husband and eat sweets alone, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.39

[वालखिल्य] एकपादेन वृत्त्यर्थं गरामद्वारे स तिष्ठतु धर्मज्ञस तयक्तधर्मॊ ऽसतु यस ते हरति पुष्करम

[vālakhilya] ekapādena vṛttyarthaṃ garāmadvāre sa tiṣṭhatu dharmajñasa tayaktadharmò 'satu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

सब तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो

English

[Valakhilya said:] "May he stand at the village gate on one foot for a livelihood, a knower of dharma who has abandoned dharma, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.40

[पषुसख] अग्निहॊत्रम अनादृत्य सुखं सवपतु स दविजः परिव्राट कामवृत्तॊ ऽसतु यस ते हरति पुष्करम

[paṣusakha] agnihòtrama anādṛtya sukhaṃ savapatu sa davijaḥ parivrāṭa kāmavṛttò 'satu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

निमेश्चाप्पभवत् पुत्र: श्रीमान्नाम श्रिया वृत:

English

[Pashusakha said:] "May that twice-born sleep in comfort disregarding the fire offering, may he be a mendicant by choice, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.41

[सुरभी] बाल्वजेन निदानेन कांस्यं भवतु दॊहनम दुह्येत परवत्सेन या ते हरति पुष्करम

[surabhī] bālvajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dòhanama duhyeta paravatsena yā te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

था श्रीमान। वह बड़ा कान्तिमान् था कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागत:

English

[Surabhi said:] "With the cord of balbaja grass for a fastener, may the milking vessel be bronze; may she be milked with a calf placed, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.42

[भ] ततस तु तैः शपथैः शप्यमानैर; नानाविधैर बहुभिः कौरवेन्द्र सहस्राक्षॊ देवराट संप्रहृष्टः; समीक्ष्य तं कॊपनं विप्रमुख्यम

[bha] tatasa tu taiḥ śapathaiḥ śapyamānaira; nānāvidhaira bahubhiḥ kauravendra sahasrākṣò devarāṭa saṃprahṛṣṭaḥ; samīkṣya taṃ kòpanaṃ vipramukhyama

हिन्दी अर्थ

संतापमगमत् तीव्र पुत्रशोकपरायण:

English

[Bhishma said:] Then, as those oaths were sworn, of many kinds, O lord of the Kauravas, the thousand-eyed king of the gods, greatly glad, looked at that angry chief of sages.

अध्याय 13

श्लोक 96.43

अथाब्रवीन मघवा परत्ययं सवं; समाभाष्य तम ऋषिं जातरॊषम बरह्मर्षिदेवर्षिनृपर्षिमध्ये; यत तन निबॊधेह ममाध्य राजन

athābravīna maghavā paratyayaṃ savaṃ; samābhāṣya tama ṛṣiṃ jātaròṣama barahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye; yata tana nibòdheha mamādhya rājana

हिन्दी अर्थ

तमेव गणयन् शोक विरात्रे प्रत्यबुध्यत मन: संवृत्य विषये बुद्धिर्विस्तारगामिनी

English

Then Maghavan, addressing that sage who had become angry, said his own conviction among Brahmarishis, divine sages and royal sages; hear that now, king.

अध्याय 13

श्लोक 96.44

[षक्र] अध्वर्यवे दुहितरं ददातुच; छन्दॊगे वा चरितब्रह्म चर्ये आथर्वणं वेदम अधीत्य विप्रः; सनायेत यः पुष्करम आददाति

[ṣakra] adhvaryave duhitaraṃ dadātuca; chandòge vā caritabrahma carye ātharvaṇaṃ vedama adhītya vipraḥ; sanāyeta yaḥ puṣkarama ādadāti

हिन्दी अर्थ

यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च

English

[Shakra said:] "May he give his daughter to an Adhvaryu or to a Chhandogya, though a celibate student; the brahmana who studies the Atharvan and bathes, who takes the lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.45

सर्वान वेदान अधीयीत पुण्यशीलॊ ऽसतु धार्मिकः बरह्मणः सदनं यातु यस ते हरति पुष्करम

sarvāna vedāna adhīyīta puṇyaśīlò 'satu dhārmikaḥ barahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yasa te harati puṣkarama

हिन्दी अर्थ

तानि सर्वाणि मनसा विनिक्षित्य तपोधन: दक्षिणावर्तिका: सर्वा बृसी: स्वयमथाकरोत्

English

"May he study all the Vedas, be meritorious and righteous, and go to Brahma's abode, who takes your lotus."

अध्याय 13

श्लोक 96.46

[अगस्त्य] आशीर्वादस तवया परॊक्तः शपथॊ बलसूदन दीयतां पुष्करं मह्यम एष धर्मः सनातनः

[agastya] āśīrvādasa tavayā paròktaḥ śapathò balasūdana dīyatāṃ puṣkaraṃ mahyama eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

पादयोश्रैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञज्जते

English

[Agastya said:] "You have spoken a blessing, slayer of Bala, not an oath; let my lotus be given to me; this is eternal dharma."

अध्याय 13

श्लोक 96.47

[इन्द्र] न मया भगवाँल लॊभाद धृतं पुष्करम अद्य वै धर्मं ते शरॊतुकामेन हृतं न करॊद्धुम अर्हति

[indra] na mayā bhagavā~la lòbhāda dhṛtaṃ puṣkarama adya vai dharmaṃ te śaròtukāmena hṛtaṃ na karòddhuma arhati

हिन्दी अर्थ

प्रददौ श्रीमत: पिण्डान् नामगोत्रमुदाहरन् पश्चात्तापेन महता तप्यमानो5भ्यचिन्तयत्

English

[Indra said:] "Blessed one, I did not take the lotus out of greed; I took it wishing to hear your dharma; you ought not to be angry.

अध्याय 13

श्लोक 96.48

धर्मः शरुतः समुत्कर्षॊ धर्मसेतुर अनामयः आर्षॊ वै शाश्वतॊ नित्यम अव्ययॊ ऽयं मया शरुतः

dharmaḥ śarutaḥ samutkarṣò dharmasetura anāmayaḥ ārṣò vai śāśvatò nityama avyayò 'yaṃ mayā śarutaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं नु शापेन न मां दहेयुत्राह्मिणा इति

English

Dharma was heard, the elevation, a bridge of dharma free of ill, the sages', eternal, always imperishable; I have heard it.

अध्याय 13

श्लोक 96.49

तद इदं गृह्यतां विद्वन पुष्करं मुनिसत्तम अतिक्रमं मे भगब्वन कषन्तुम अर्हस्य अनिन्दित

tada idaṃ gṛhyatāṃ vidvana puṣkaraṃ munisattama atikramaṃ me bhagabvana kaṣantuma arhasya anindita

हिन्दी अर्थ

ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधन: उनके चिन्तन करते ही तपोधन अत्रि वहाँ आ पहुँचे

English

So take this lotus, learned one, best of sages; blessed one, you ought to forgive my transgression, blameless one."

अध्याय 13

श्लोक 96.50

इत्य उक्तः स महेन्द्रेण तपस्वी कॊपनॊ भृशम जग्राह पुष्करं धीमान परसन्नश चाभवन मुनिः

itya uktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kòpanò bhṛśama jagrāha puṣkaraṃ dhīmāna parasannaśa cābhavana muniḥ

हिन्दी अर्थ

मा ते भूद् भी: पूर्वदृष्टो धर्मो5यं ब्रह्मणा स्वयम् ऋते स्वयम्भुव: कोडन्य: श्राद्धेयं विधिमाहरेत्

English

Thus addressed by Mahendra, the angry wise ascetic took the lotus, and the sage became pleased.

अध्याय 13

श्लोक 96.51

परययुस ते ततॊ भूयस तीर्थानि वनगॊचराः पुण्यतीर्थेषु च तथा गात्राण्य आप्लावयन्ति ते

parayayusa te tatò bhūyasa tīrthāni vanagòcarāḥ puṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇya āplāvayanti te

हिन्दी अर्थ

दूसरा कौन इस श्राद्धविधिका उपदेश कर सकता है

English

They went on again to the fords, roaming the forest, and bathed their limbs in the holy fords.

अध्याय 13

श्लोक 96.52

आख्यानं य इदं युक्तः पठेत पर्वणि पर्वणि न मूर्खं जनयेत पुत्रं न भवेच च निराकृतिः

ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭheta parvaṇi parvaṇi na mūrkhaṃ janayeta putraṃ na bhaveca ca nirākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

करता हूँ, इसे सुनो और सुनकर इसी विधिके अनुसार श्राद्धका अनुष्ठान करो ततो5ग्नये5थ सोमाय वरुणाय च नित्यश:

English

One who, composed, recites this account at each festival will not beget a foolish son and will not be outcast.

अध्याय 13

श्लोक 96.53

न तम आपत सपृशेत का चिन न जवरॊ न रुजश च ह विरजाः शरेयसा युक्तः परेत्य सवर्गम अवाप्नुयात

na tama āpata sapṛśeta kā cina na javarò na rujaśa ca ha virajāḥ śareyasā yuktaḥ paretya savargama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च

English

No calamity touches him, no fever or disease; free of dust, joined with good, he would gain heaven after death.

अध्याय 13

श्लोक 96.54

यश च शास्त्रम अनुध्यायेद ऋषिभिः परिपालितम स गच्छेद बरह्मणॊ लॊकम अव्ययं च नरॊत्तम

yaśa ca śāstrama anudhyāyeda ṛṣibhiḥ paripālitama sa gaccheda barahmaṇò lòkama avyayaṃ ca naròttama

हिन्दी अर्थ

उष्णपा ये महाभागास्तेषां भाग: प्रकल्पित: पितरोंको उष्णप भी कहते हैं। स्वयम्भूने श्राद्धमें उनका भाग निश्चित किया है

English

And whoever meditates on the treatise guarded by sages goes to Brahma's imperishable world, best of men.

अध्याय 13

श्लोक 97.1

[य] यद इदं शराद्धधर्मेषु दीयते भरतर्षभ छत्रं चॊपानहौ चैव केनैतत संप्रवर्तितम कथं चैतत समुत्पन्नं किमर्थं च परदीयते

[ya] yada idaṃ śarāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha chatraṃ còpānahau caiva kenaitata saṃpravartitama kathaṃ caitata samutpannaṃ kimarthaṃ ca paradīyate

हिन्दी अर्थ

विद्युद्रर्चा: सोमवर्चा: सूर्यश्रीक्षेति नामतः

English

first fell from heaven. Then Rit means sovereignty or lordship. Riddah is one that gives sovereignty. Combining the two, the compound Kaparddin is formed.

अध्याय 13

श्लोक 97.2

न केवलं शराद्धधर्मे पुण्यकेष्व अपि दीयते एतद विस्तरतॊ राजञ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः

na kevalaṃ śarāddhadharme puṇyakeṣva api dīyate etada vistaratò rājaña śaròtuma icchāmi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

सोममेवाभ्यपद्यन्त तदा हुन्नाभिपीडिता: निवापान्नेन पीड्याम: श्रेयो नो5त्र विधीयताम्

English

[Yudhishthira said:] Not only in the funeral rite but in other meritorious acts too it is given; I wish to hear this at length and in truth, king.

अध्याय 13

श्लोक 97.3

[भ] शृणु राजन्न अवहितश छत्रॊपानह विस्तरम यथैतत परथितं लॊके येन चैतत परवर्तितम

[bha] śṛṇu rājanna avahitaśa chatròpānaha vistarama yathaitata parathitaṃ lòke yena caitata paravartitama

हिन्दी अर्थ

पिण्ड देना चाहिए, फिर पितामहको

English

[Bhishma said:] Hear attentively, king, the detail of the umbrella and sandals, how it became famed in the world and by whom it was set going.

अध्याय 13

श्लोक 97.4

यथा चाक्षय्यतां पराप्तं पुण्यतां च यथागतम सर्वम एतद अशेषेण परवक्ष्यामि जनाधिप

yathā cākṣayyatāṃ parāptaṃ puṇyatāṃ ca yathāgatama sarvama etada aśeṣeṇa paravakṣyāmi janādhipa

हिन्दी अर्थ

ब्रूयाच्छाद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहित: एकाग्रचित्त हो प्रत्येक पिण्ड देते समय गायत्री-मन्त्रका उच्चारण करना चाहिए

English

And how it gained imperishability and holiness, and how it came: I shall tell all this fully, lord of men.

अध्याय 13

श्लोक 97.5

इतिहासं पुरावृत्तम इमं शृणु नराधिप जमदग्नेश च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः

itihāsaṃ purāvṛttama imaṃ śṛṇu narādhipa jamadagneśa ca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

निवापे नोपतिषेत संग्राह्मा नान्यवंशजा

English

Hear this ancient event, lord of men: the conversation of Jamadagni and the great-souled Sun.

अध्याय 13

श्लोक 97.6

पुरा स भगवान साक्षाद धनुषाक्रीडत परभॊ संधाय संधाय शरांश चिक्षेप किल भार्गवः

purā sa bhagavāna sākṣāda dhanuṣākrīḍata parabhò saṃdhāya saṃdhāya śarāṃśa cikṣepa kila bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

नदीमासाद्य कुर्वीत पितृणां पिण्डतर्पणम् बाद वहाँ पितरोंके लिये पिण्डदान और तर्पण करना चाहिए

English

Long ago the blessed Bhargava himself played with a bow, setting arrows and shooting them.

अध्याय 13

श्लोक 97.7

तान कषिप्तान रेणुका सर्वांस तस्येषून दीप्ततेजसः आनाय्य सा तदा तस्मै परादाद असकृद अच्युत

tāna kaṣiptāna reṇukā sarvāṃsa tasyeṣūna dīptatejasaḥ ānāyya sā tadā tasmai parādāda asakṛda acyuta

हिन्दी अर्थ

मासार्थे कृष्णपक्षस्य कुर्यान्निर्वपणानि वै

English

Renuka brought all those arrows of his, shining with splendour, and gave them to him again and again, unfallen one.

अध्याय 13

श्लोक 97.8

अथ तेन स शब्देन जयातलस्य शरस्य च परहृष्टः संप्रचिक्षेप सा च परत्याजहार तान

atha tena sa śabdena jayātalasya śarasya ca parahṛṣṭaḥ saṃpracikṣepa sā ca paratyājahāra tāna

हिन्दी अर्थ

पितामह:ः पुलस्त्यश्न वसिष्ठ: पुलहस्तथा एते कुरुकुलश्रेष्ठ महायोगेश्वरा: स्मृता:

English

Then, glad at the sound of the bowstring and the arrow, he shot, and she brought them back.

अध्याय 13

श्लोक 97.9

ततॊ मध्याह्नम आरूढे जयेष्ठा मूले दिवाकरे स सायकान दविजॊ विद्ध्वा रेणुकाम इदम अव्रवीत

tatò madhyāhnama ārūḍhe jayeṣṭhā mūle divākare sa sāyakāna davijò viddhvā reṇukāma idama avravīta

हिन्दी अर्थ

प्रेतास्तु पिण्डसम्बन्धान्मुच्यन्ते तेन कर्मणा

English

Then, when the sun had climbed to midday over the root of Jyeshtha, the twice-born, having struck her with arrows, said this to Renuka.

अध्याय 13

श्लोक 97.10

गच्छानय विशालाक्षि शरान एतान धनुश्च्युतान यावद एतान पुनः सुभ्रु कषिपामीति जनाधिप

gacchānaya viśālākṣi śarāna etāna dhanuścyutāna yāvada etāna punaḥ subhru kaṣipāmīti janādhipa

हिन्दी अर्थ

उष्णीनाभो नभोददश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च ईश: कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत्

English

The Bengal texts which read Nabhastala are vicious.

अध्याय 13

श्लोक 97.11

सा गच्छत्य अन्तरा छायां वृक्षम आश्रित्य भामिनी तस्थौ तस्या हि संतप्तं शिरः पादौ तथैव च

sā gacchatya antarā chāyāṃ vṛkṣama āśritya bhāminī tasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सप्तकृत् सोमवर्चाश्च विश्वकृत् कविरेव च

English

What is said, therefore, here is that thou art the deities and thou art their foes of the Daityas and others.

अध्याय 13

श्लोक 97.12

सथिता सा तु मुहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच छुभा ययाव आनयितुं भूयः सायकान असितेक्षणा परत्याजगाम च शरांस तान आदाय यशस्विनी

sathitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayāca chubhā yayāva ānayituṃ bhūyaḥ sāyakāna asitekṣaṇā paratyājagāma ca śarāṃsa tāna ādāya yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

कीर्तितास्ते महाभागा: कालस्य गतिगोचरा: हिंगुद्रव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लसुनं तथा

English

eternal space, it is believed to have an existence. Unmanifest Brahman is frequently represented as anahatah savdah or unstruck sound.

अध्याय 13

श्लोक 97.13

सा परस्विन्ना सुचार्व अङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती उपाजगाम भर्तारं भयाद भर्तुः पवेपती

sā parasvinnā sucārva aṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī upājagāma bhartāraṃ bhayāda bhartuḥ pavepatī

हिन्दी अर्थ

कूृष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च

English

due to Mahadeva's kindness for Krishna, even as Krishna broke his own vow of never taking up arms in the battle of Kurukshetra, for honouring his worshipper Bhishma who had vowed that he would compel Krishna to take up arms.

अध्याय 13

श्लोक 97.14

स ताम ऋषिस ततः करुद्धॊ वाक्यम आह शुभाननाम रेणुके किं चिरेण तवम आगतेति पुनः पुनः

sa tāma ṛṣisa tataḥ karuddhò vākyama āha śubhānanāma reṇuke kiṃ cireṇa tavama āgateti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अंकुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृंगाटकानि च अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धे च वर्जयेत्

English

there appears a banian tree under whose shade the immortal Rishi Markandeya sees a boy who is

अध्याय 13

श्लोक 97.15

[र] शिरस तावत परदीप्तं मे पादौ चैव तपॊधन सूर्यतेजॊ निरुद्धाहं वृक्षच छायाम उपाश्रिता

[ra] śirasa tāvata paradīptaṃ me pādau caiva tapòdhana sūryatejò niruddhāhaṃ vṛkṣaca chāyāma upāśritā

हिन्दी अर्थ

पितरक्न हि देवाश्न नाभिनन्दन्ति तद्धवि:

English

recluse. House-holders bear a tuft of hair on their heads, Sanyasins have bald heads, while forest recluses or Vanaprasthis have matted locks.

अध्याय 13

श्लोक 97.16

एतस्मात कारणाद बरह्मंश चिरम एतत कृतं मया एतज जञात्वा मम विभॊ मा करुधस तवं तपॊधन

etasmāta kāraṇāda barahmaṃśa cirama etata kṛtaṃ mayā etaja jañātvā mama vibhò mā karudhasa tavaṃ tapòdhana

हिन्दी अर्थ

काषायवासा: कुछ्छी वा पतितो ब्रह्म॒हापि वा वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते

English

identical with Brahman is displayed in the heart that is within the physical case. Hence, he may be said to take birth or appear in his effulgence within every one's body.

अध्याय 13

श्लोक 97.17

[ज] अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम शरैर निपातयिष्यामि सूर्यम अस्त्राग्नितेजसा

[ja] adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadama śaraira nipātayiṣyāmi sūryama astrāgnitejasā

हिन्दी अर्थ

पितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधन:

English

with the illusion of the Supreme Deity. This all covering illusion, again, has the Supreme Deity for its

अध्याय 13

श्लोक 97.18

[भ] स विस्फार्य धनुर दिव्यं गृहीत्वा च बहूञ शरान अतिष्ठत सूर्यम अभितॊ यतॊ याति ततॊ मुखः

[bha] sa visphārya dhanura divyaṃ gṛhītvā ca bahūña śarāna atiṣṭhata sūryama abhitò yatò yāti tatò mukhaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए, उसके बाद सभी महर्षि शास्त्रविधिके अनुसार पितृयज्ञका अनुष्ठान करने लगे तर्पणं चाप्यकुर्वन्त तीर्थाम्भोभिययतव्रता:

English

[Bhishma said:] He, stretching the divine bow and taking many arrows, stood facing the sun, in the direction the sun goes.

अध्याय 13

श्लोक 97.19

अथ तं परहरिष्यन्तं सूर्यॊ ऽभयेत्य वचॊ ऽबरवीत दविज रूपेण कौन्तेय किं ते सूर्यॊ ऽपराध्यते

atha taṃ parahariṣyantaṃ sūryò 'bhayetya vacò 'baravīta davija rūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryò 'parādhyate

हिन्दी अर्थ

तर्पिता: पितरो देवास्तत्रान्नं जरयन्ति वै

English

Then, as he was about to strike him, the Sun came up in the form of a brahmana and said, Kaunteya, "What offence has the sun done to you?

अध्याय 13

श्लोक 97.20

आदत्ते रश्मिभिः सूर्यॊ दिवि विद्वंस ततस ततः रसं स तं वै वर्षासु परवर्षति दिवाकरः

ādatte raśmibhiḥ sūryò divi vidvaṃsa tatasa tataḥ rasaṃ sa taṃ vai varṣāsu paravarṣati divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत कष्ट पा रहे हैं। अब आप हमारा कल्याण कीजिये!

English

The sun, learned one, takes up with his rays the essence from here and there in the sky; and the sun rains that essence in the rains.

अध्याय 13

श्लोक 97.21

ततॊ ऽननं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम अन्नं पराणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते

tatò 'nanaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvahama annaṃ parāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भूसदनं यात स व: श्रेयोडभिधास्यति मेरुशृंगे समासीनं पितामहमुपागमन्

English

Then grain arises, brahmana, bringing comfort to men; grain is breath, as it is read in the Vedas.

अध्याय 13

श्लोक 97.22

अथाभ्रेषु निगूढश च रश्मिभिः परिवारितः सप्त दवीपान इमान बरह्मन वर्षेणाभिप्रवर्षति

athābhreṣu nigūḍhaśa ca raśmibhiḥ parivāritaḥ sapta davīpāna imāna barahmana varṣeṇābhipravarṣati

हिन्दी अर्थ

प्रसाद कुरु नो देव श्रेयो न: संविधीयताम्

English

Then, hidden in clouds and surrounded by rays, brahmana, he rains with rain on these seven islands.

अध्याय 13

श्लोक 97.23

ततस तदौषधीनां च वीरुधां पत्रपुष्पजम सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तम अन्नं संभवति परभॊ

tatasa tadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajama sarvaṃ varṣābhinirvṛttama annaṃ saṃbhavati parabhò

हिन्दी अर्थ

वष्ट पा रहे हैं। देव! हमलोगोंपर कृपा कीजिये और हमें कल्याणके भागी बनाइये एष मे पार्श्चतो वद्िययुष्मच्छेयोभिधास्यति

English

Then from the herbs and creepers all that is produced of leaf and flower comes about by the rain, grain arises, lord.

अध्याय 13

श्लोक 97.24

जातकर्माणि सर्वाणि वरतॊपनयनानि च गॊधानानि विवाहाश च तथा यज्ञसमृद्धयः

jātakarmāṇi sarvāṇi varatòpanayanāni ca gòdhānāni vivāhāśa ca tathā yajñasamṛddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

जरयिष्यथ चाप्यन्नं मया सार्ध न संशय:

English

All birth rites, vows and initiations, the cow-gifts, marriages and the prosperity of sacrifices,

अध्याय 13

श्लोक 97.25

सत्राणि दानानि तथा संयॊगा वित्तसंचयाः अन्नतः संप्रवर्तन्ते यथा तवं वेत्थ भार्गव

satrāṇi dānāni tathā saṃyògā vittasaṃcayāḥ annataḥ saṃpravartante yathā tavaṃ vettha bhārgava

हिन्दी अर्थ

इसमें संशय नहीं है अग्निको ही भाग अर्पित किया जाता है

English

sessions and gifts, unions and hoards of wealth go on from grain, as you know, Bhargava.

अध्याय 13

श्लोक 97.26

रमणीयानि यावन्ति यावद आरम्भकाणि च सर्वम अन्नात परभवति विदितं कीर्तयामि ते

ramaṇīyāni yāvanti yāvada ārambhakāṇi ca sarvama annāta parabhavati viditaṃ kīrtayāmi te

हिन्दी अर्थ

न ब्रह्ाराक्षसास्तं वै निवापं धर्षयन्त्युत

English

All lovely things and all undertakings arise from grain; I tell you what is known.

अध्याय 13

श्लोक 97.27

सर्वं हि वेत्थ विप्र तवं यद एतत कीर्तितं मया परसादये तवा विप्रर्षे किं ते सूर्यॊ निपात्यते

sarvaṃ hi vettha vipra tavaṃ yada etata kīrtitaṃ mayā parasādaye tavā viprarṣe kiṃ te sūryò nipātyate

हिन्दी अर्थ

उसे ब्रह्मराक्षस दूषित नहीं करते पूर्व पिण्डं पितुर्दद्यात् ततो दद्यात् पितामहे

English

You know all this, brahmana, that I have told; I propitiate you, brahmana sage; why is the sun to be struck down?"

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।