Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 37/87 · श्लोक 64.1–66.19

पूर्ण अध्याय पाठ101 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 64.1

[भ] सर्वान कामान परयच्छन्ति ये परयच्छन्ति काञ्चनम इत्य एवं भगवान अत्रिः पितामहसुतॊ ऽबरवीत

[bha] sarvāna kāmāna parayacchanti ye parayacchanti kāñcanama itya evaṃ bhagavāna atriḥ pitāmahasutò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्न॒ुपम् परमित्यब्रवीत् प्रीतस्तदा भरतसत्तम

English

such persons stay, transcending intelligence. 4 By understanding the seven subtile entities (viz., Mahat, Ego, and five subtile primal elements called Tanmatras), by comprehending thy six attributes (of Omniscience, Contentment of Fullness, Knowledge without beginning, Independence, Puissance that is not at fault at any time and that is infinite), and being conversant with Yoga that is freed from every false notion, the man of knowledge succeeds in entering into thy great self.— After I had said these words, O Partha, unto Bhava, that dispeller of grief and pain, the universe, both mobile and immobile, sent up a leonine shout (expressive of their approval of the correctness of my words). The innumerable Brahmanas there present, the deities and the Asuras, the Nagas, the Pisachas, the Pitris, the birds, diverse Rakshasas, diverse classes of ghosts and spirits, and all the great Rishis, then bowed down unto that great Deity. There then fell upon my head showers of celestial flowers possessed of great fragrance, and delicious winds blew on the spot. The puissant Sankara then, devoted to the good of the universe, looked at the goddess Uma and the lord of the

अध्याय 13

श्लोक 64.2

पवित्रं शुच्य अथायुष्यं पितॄणाम अक्षयं च तत सुवर्णं मनुजेन्द्रेण हरिश्चन्द्रेण कीर्तितम

pavitraṃ śucya athāyuṣyaṃ pitṝṇāma akṣayaṃ ca tata suvarṇaṃ manujendreṇa hariścandreṇa kīrtitama

हिन्दी अर्थ

च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत

English

Holy, pure, life-giving and imperishable for the ancestors is gold, as declared by the king Harishchandra.

अध्याय 13

श्लोक 64.3

पानीय दानं परमं दानानां मनुर अब्रवीत तस्माद वापीश च कूपांश च तडागानि च खानयेत

pānīya dānaṃ paramaṃ dānānāṃ manura abravīta tasmāda vāpīśa ca kūpāṃśa ca taḍāgāni ca khānayeta

हिन्दी अर्थ

इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं आगामिन॑ महाबुद्धि: स्ववंशे मुनिसत्तम:

English

Manu said giving drinking water is the highest of gifts; therefore one should dig ponds, wells and tanks.

अध्याय 13

श्लोक 64.4

अर्धं पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मणः कूपः परवृत्त पानीयः सुप्रवृत्तश च नित्यशः

ardhaṃ pāpasya harati puruṣasyeha karmaṇaḥ kūpaḥ paravṛtta pānīyaḥ supravṛttaśa ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

दग्धुकाम: कुलं सर्व कुशिकानां तपोधन:

English

A well with water flowing, well-set going always, removes half the sin of a man's deed here.

अध्याय 13

श्लोक 64.5

सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये गावः पिबन्ति विप्राश च साधवश च नराः सदा

sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye gāvaḥ pibanti viprāśa ca sādhavaśa ca narāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः

English

He carries his whole line across in whose dug reservoir cows, brahmanas, and good men always drink.

अध्याय 13

श्लोक 64.6

निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्य अवारितम स दुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदा चिद अवाप्नुते

nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhatya avāritama sa durgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadā cida avāpnute

हिन्दी अर्थ

इसका उपदेश देते हैं

English

He whose water stands unobstructed in the hot season never meets hard places, rough and difficult.

अध्याय 13

श्लोक 64.7

बृहस्पतेर भगवतः पूष्णश चैव भगस्य च अश्विनॊश चैव वह्नेश च परीतिर भवति सर्पिषा

bṛhaspatera bhagavataḥ pūṣṇaśa caiva bhagasya ca aśvinòśa caiva vahneśa ca parītira bhavati sarpiṣā

हिन्दी अर्थ

तत्कार्य प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमहसि कुशिको भार्यया सार्थमाजगाम यतो मुनि:

English

The blessed Brihaspati, Pushan, Bhaga, the Ashvins and Agni are pleased with ghee.

अध्याय 13

श्लोक 64.8

परमं भेषजं हय एतद यज्ञानाम एतद उत्तमम रसानाम उत्तमं चैतत फलानां चैतद उत्तमम

paramaṃ bheṣajaṃ haya etada yajñānāma etada uttamama rasānāma uttamaṃ caitata phalānāṃ caitada uttamama

हिन्दी अर्थ

कारयामास सर्वाक्ष क्रियास्तस्य महात्मन:

English

It is the highest medicine, the best of sacrifices, the best of juices and the best of fruits.

अध्याय 13

श्लोक 64.9

फलकामॊ यशः कामः पुष्टि कामश च नित्यदा घृतं दद्याद दविजातिभ्यः पुरुषः शुचिर आत्मवान

phalakāmò yaśaḥ kāmaḥ puṣṭi kāmaśa ca nityadā ghṛtaṃ dadyāda davijātibhyaḥ puruṣaḥ śucira ātmavāna

हिन्दी अर्थ

बाद उन महात्माको अर्घ्य आदि देनेकी सम्पूर्ण क्रियाएँ पूर्ण करायीं ग्राहयामास चाव्यग्रो महात्मा नियतव्रत:

English

A man wishing fruit, fame and nourishment should always give ghee to the twice-born, pure and self-possessed.

अध्याय 13

श्लोक 64.10

घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यॊ यः परयच्छति तस्मै परयच्छतॊ रूपं परीतौ देवाव इहाश्विनौ

ghṛtaṃ māse āśvayuji viprebhyò yaḥ parayacchati tasmai parayacchatò rūpaṃ parītau devāva ihāśvinau

हिन्दी अर्थ

तथेति चोदित: प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्

English

celestials and myself also, and thus spoke unto me,— We know, O Krishna, that thou, O slayer of foes, art filled with the greatest devotion towards us. Do what is for thy good. My love and affection for thee is very great. Do thou ask for eight boons. I shall verily give them unto thee, O Krishna, O best of all persons, tell me what they are, O chief of the Yadavas. Name what thou wishest. However difficult of attainment they be, thou shalt have them still.'" l

अध्याय 13

श्लोक 64.11

पायसं सर्पिषा मिश्रं दविजेभ्यॊ यः परयच्छति गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदा चन

pāyasaṃ sarpiṣā miśraṃ davijebhyò yaḥ parayacchati gṛhaṃ tasya na rakṣāṃsi dharṣayanti kadā cana

हिन्दी अर्थ

गविजश्न महातेजा: स्वमाश्रमपर्द ययौ बाद महातेजस्वी गोजात मुनि भी अपने आश्रमको पधारे

English

wealth. This attribute of being more agreeable than wealth itself, that is being agreeable to all the universe,— is due to the favour of Mahadeva. The commentator explains it in an esoteric sense, coming to the conclusion that arthat priyataratwancha means the attribute of becoming the Soul of all things in the

अध्याय 13

श्लोक 64.12

पिपासया न मरियते सॊपच्छन्दश च दृश्यते न पराप्नुयाच च वयसनं करकान यः परयच्छति

pipāsayā na mariyate sòpacchandaśa ca dṛśyate na parāpnuyāca ca vayasanaṃ karakāna yaḥ parayacchati

हिन्दी अर्थ

अपनी राजधानीको लौट आये

English

obtained,— that is, as a boon from Mahadeva, was Pradyumna begotten by Krishna upon Rukmini, his favourite spouse.

अध्याय 13

श्लोक 64.13

परयतॊ बराह्मणाग्रेभ्यः शरद्धया परया युतः उपस्पर्शन षड्भागं लभते पुरुषः सदा

parayatò barāhmaṇāgrebhyaḥ śaraddhayā parayā yutaḥ upasparśana ṣaḍbhāgaṃ labhate puruṣaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

कि भूय: कथ्यतां वीर कि ते हृदि विवक्षितम् त॑ मे शूणु महाबाहो श्रुत्वा व्याख्यातुमहसि

English

and will be explained later on in this very chapter.

अध्याय 13

श्लोक 64.14

यः साधनार्थं काष्ठानि बराह्मणेभ्यः परयच्छति परतापार्थं च राजेन्द्र वृत्तवद्भ्यः सदा नरः

yaḥ sādhanārthaṃ kāṣṭhāni barāhmaṇebhyaḥ parayacchati paratāpārthaṃ ca rājendra vṛttavadbhyaḥ sadā naraḥ

हिन्दी अर्थ

है। महाप्राज्ञ! उसे सुनिये और सुनकर उसकी व्याख्या कीजिये

English

for Hardakasam, i.e., the firmament of the heart; adityas stand for the senses. The meaning then becomes,— 'How can one that is merely a man comprehend Sambhu whom the senses cannot comprehend, for Sambhu dwells in the firmament of the heart and cannot be seen but by the internal

अध्याय 13

श्लोक 64.15

सिध्यन्त्य अर्थाः सदा तस्य कार्याणि विविधानि च उपर्य उपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः

sidhyantya arthāḥ sadā tasya kāryāṇi vividhāni ca uparya upari śatrūṇāṃ vapuṣā dīpyate ca saḥ

हिन्दी अर्थ

राम॑ धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्‍्मे व्याख्यातुमहसि हुआ है; अतः आप मेरे प्रश्चका विशद विवेचन कीजिये

English

His aims and various works always succeed, and he shines in body above his enemies.

अध्याय 13

श्लोक 64.16

भगवांश चास्य सुप्रीतॊ वह्निर भवति नित्यशः न तं तयजन्ते पशवः संग्रामे च जयत्य अपि

bhagavāṃśa cāsya suprītò vahnira bhavati nityaśaḥ na taṃ tayajante paśavaḥ saṃgrāme ca jayatya api

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न कैसे हो गया?

English

The blessed Agni is always very pleased with him; animals do not leave him, and he wins in battle.

अध्याय 13

श्लोक 64.17

पुत्राञ शरियं च लभते यश छत्रं संप्रयच्छति चक्षुर वयाधिं न लभते यज्ञभागम अथाश्नुते

putrāña śariyaṃ ca labhate yaśa chatraṃ saṃprayacchati cakṣura vayādhiṃ na labhate yajñabhāgama athāśnute

हिन्दी अर्थ

कौशिकाच्च कथं वंशात् क्षत्राद् वै ब्राह्मणो भवेत् कुशिकका वंश तो क्षत्रिय था, उससे ब्राह्मण जातिकी उत्पत्ति कैसे हुई?

English

One who gives an umbrella gains sons and prosperity; he does not get eye disease, and he enjoys a share of sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 64.18

निदाघकाले वर्षे वा यश छत्रं संप्रयच्छति नास्य कश चिन मनॊ दाहः कदा चिद अपि जायते कृच्छ्रात स विषमाच चैव विप्र मॊक्षम अवाप्नुते

nidāghakāle varṣe vā yaśa chatraṃ saṃprayacchati nāsya kaśa cina manò dāhaḥ kadā cida api jāyate kṛcchrāta sa viṣamāca caiva vipra mòkṣama avāpnute

हिन्दी अर्थ

रामस्य च नरव्याप्र विश्वामित्रस्य चैव हि

English

One who gives an umbrella in the hot season or rains never gets any burning of mind, and from hardship and rough ground he gains release, brahmana.

अध्याय 13

श्लोक 64.19

परदानं सर्वदानानां शकटस्य विशिष्यते एवम आह महाभागः शाण्डिल्यॊ भगवान ऋषिः

paradānaṃ sarvadānānāṃ śakaṭasya viśiṣyate evama āha mahābhāgaḥ śāṇḍilyò bhagavāna ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषसिंह! महात्मा परशुराम और विश्वामित्रका महान् प्रभाव अदभुत था एष दोष: सुतान् हित्वा तत्त्वं व्याख्यातुमहसि

English

The gift of a cart is distinguished among all gifts; so said the greatly fortunate blessed sage Shandilya.

अध्याय 13

श्लोक 65.1

[य] दह्यमानाय विप्राय यः परयच्छत्य उपानहौ यत फलं तस्य भवति तन मे बरूहि पितामह

[ya] dahyamānāya viprāya yaḥ parayacchatya upānahau yata phalaṃ tasya bhavati tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

भगवन् परवन्‍न्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे

English

vision that Yoga supplies.' Some texts read 'nidhanamadim meaning end and beginning.'

अध्याय 13

श्लोक 65.2

[भ] उपानहौ परयच्छेद यॊ बराह्मणेभ्यॊ समाहितः मर्दते कनकान सर्वान विषमान निस्तरत्य अपि स शत्रूणाम उपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर

[bha] upānahau parayaccheda yò barāhmaṇebhyò samāhitaḥ mardate kanakāna sarvāna viṣamāna nistaratya api sa śatrūṇāma upari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

भोजन तैयार था, उसे लाकर उन्होंने मुनिके सामने प्रस्तुत कर दिया संवाहितव्यौ मे पादौ जागृतव्यं च तेडनिशम्

English

[Bhishma said:] One who gives sandals to brahmanas, composed, treads all thorns and crosses rough places, and stands above his enemies, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 65.3

यानं चाश्वतरी युक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम शकटं दम्य संयुक्तं दत्तं भवति चैव हि

yānaṃ cāśvatarī yuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pate upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇama śakaṭaṃ damya saṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi

हिन्दी अर्थ

ददर्श शयने तस्मिन् शयानं भृगुनन्दनम्

English

A lovely vehicle yoked with mules, adorned with silver and gold, waits on him, Kaunteya; and a cart yoked with young oxen is given.

अध्याय 13

श्लोक 65.4

[य] यत फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम गॊप्रदाने ऽननदाने च भूयस तद बरूहि कौरव

[ya] yata phalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitama gòpradāne 'nanadāne ca bhūyasa tada barūhi kaurava

हिन्दी अर्थ

वेसवारविकारांश्व पानकानि लघूनि च बदरेड्गुदकाश्मर्यभललातकफलानि च

English

[Yudhishthira said:] The fruit told of the gift of sesame and of land, tell me more of cows and of food, Kauravya.

अध्याय 13

श्लोक 65.5

[भ] शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत फलम निशम्य च यथान्यायं परयच्छ कुरुसत्तम

[bha] śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yata phalama niśamya ca yathānyāyaṃ parayaccha kurusattama

हिन्दी अर्थ

यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथ:

English

[Bhishma said:] Hear from me, Kaunteya, the fruit of giving sesame, and having heard, give duly, best of the Kurus.

अध्याय 13

श्लोक 65.6

पितॄणां परथमं भॊज्यं तिलाः सृष्टाः सवयम्भुवा तिलदानेन वै तस्मात पितृपक्षः परमॊदते

pitṝṇāṃ parathamaṃ bhòjyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ savayambhuvā tiladānena vai tasmāta pitṛpakṣaḥ paramòdate

हिन्दी अर्थ

दिया। मुक्त करके इन दोनोंसे विधिपूर्वक वार्तालाप किया ददानि वां वर श्रेष्ठ तं ब्र्तामिति भारत

English

Sesame was created by the Self-born as the first food of the ancestors; therefore by the gift of sesame the fortnight of the ancestors rejoices.

अध्याय 13

श्लोक 65.7

माघमासे तिलान यस तु बराह्मणेभ्यः परयच्छति सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति

māghamāse tilāna yasa tu barāhmaṇebhyaḥ parayacchati sarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati

हिन्दी अर्थ

इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप

English

He who gives sesame to brahmanas in the month of Magha does not see a hell crowded with all beings.

अध्याय 13

श्लोक 65.8

सर्वकामैः स यजते यस तिलैर यजते पितॄन न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथं चन

sarvakāmaiḥ sa yajate yasa tilaira yajate pitṝna na cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

यत् काडक्षितं हादिस्थं ते तत् सर्व हि भविष्यति हुआ है। तुम्हारे मनमें जो-जो अभिलाषा होगी वह सब पूर्ण हो जायगी”

English

One who sacrifices to ancestors with sesame sacrifices with all desires; a sesame funeral rite should never be given without desire.

अध्याय 13

श्लोक 65.9

महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः परसृता तिलाः ततॊ दिव्यं गता भावं परदानेषु तिलाः परभॊ

maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ parasṛtā tilāḥ tatò divyaṃ gatā bhāvaṃ paradāneṣu tilāḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्

English

These sesame came forth from the limbs of the great sage Kashyapa; thence sesame went to a divine state in gifts, lord.

अध्याय 13

श्लोक 65.10

पौष्टिका रूपदाश चैव तथा पापविनाशनाः तस्मात सर्वप्रदानेभ्यस तिलदानं विशिष्यते

pauṣṭikā rūpadāśa caiva tathā pāpavināśanāḥ tasmāta sarvapradānebhyasa tiladānaṃ viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

दोनों पति-पत्नी आपके अधीन हैं। बताइये, हम आपकी क्‍या सेवा करें यज्ञदानानि च तथा ब्रहि सर्व ददामि ते

English

of Himavat, with a view to gratifying the god Mahadeva. The son obtained as a boon from Mahadeva was Samva, as would appear from this and the succeeding verses. Elsewhere, however, it is stated that the son so obtained was Pradyumna begotten upon Rukmini. The inconsistency would disappear if we suppose that Krishna adored Mahadeva twice for obtaining sons.

अध्याय 13

श्लोक 65.11

आपस्तम्बश च मेधावी शङ्खश च लिखितस तथा महर्षिर गौतमश चापि तिलदानैर दिवं गताः

āpastambaśa ca medhāvī śaṅkhaśa ca likhitasa tathā maharṣira gautamaśa cāpi tiladānaira divaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

राजा त्वमसि शाध्युर्वीमहं तु परवांस्त्वयि

English

Arjuna which is identified with Terminalia Arjuna, syn. Pentaptera Arjuna. Kadamva is Nauclea cadamba, Roxb. Kuruveka is Barleria cristata, Linn. Ketaka is Pandanus odoratissimus, Linn. Jamvu is Eugenia Jambolana. Patala is Stereospermum suaveolens syn. Bignonia suaveolens, Roxb. Varunaka is Crataea, religiosa, syn. Capparis trifoliata, Roxb. Vatasanabha is Aconitum ferox, Wall. Vilwa is Aegle Marmelos. Sarala is Pinus longifolia, Roxb. Kapittha is Feronia Elephantum. Piyala is Buchanania latifolia. Sala is Shorea robusta. Vadari is Zisyphus jujuba. Kunda is Balanites Roxburghii, Punnaga is Callophyllum inophyllum. Asoka is Saraca. Indica, Linn, syn Jonesia Asoka, Roxb. Amra is Mangifera Indica. Kovidara is Bauhinia, accuminata Linn. Champaka is Michelia Champaka, Linn. Panasa is Artocarpus integrifolia, Linn.

अध्याय 13

श्लोक 65.12

तिलहॊमपरा विप्राः सर्वे संयत मैथुनाः समा गव्येन हविषा परवृत्तिषु च संस्थिताः

tilahòmaparā viprāḥ sarve saṃyata maithunāḥ samā gavyena haviṣā paravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कुशिकं प्रत्युवाचेद॑ मुदा परमया युत: नचगानवच वैदेशान् न यज्ञ श्रूयतामिदम्

English

Jahnavi. What is meant by Jahnavi having been always represent there is that the goddess always stayed there in spirit, desirous of conferring merit upon those that would reverence her.

अध्याय 13

श्लोक 65.13

सर्वेषाम एव दानानां तिलदानं परं समृतम अक्षयं सर्वदानानां तिलदानम इहॊच्यते

sarveṣāma eva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ samṛtama akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānama ihòcyate

हिन्दी अर्थ

परिचर्योडस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशड्कया

English

mischief he did unto all.

अध्याय 13

श्लोक 65.14

उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप तिलैर अग्नित्रयं हुत्वा पराप्तवान गतिम उत्तमाम

utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapa tilaira agnitrayaṃ hutvā parāptavāna gatima uttamāma

हिन्दी अर्थ

प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत गृहोद्देशं ततस्तस्य दर्शनीयमदर्शयत्

English

Surya-parjanya-prithivyadi-sristi-samarthyam. Similarly, by Saswatam Valam is meant that power which arises from Brahmavidya.

अध्याय 13

श्लोक 65.15

इति परॊक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानम अनुत्तमम विधानं येन विधिना तिलानाम इह शस्यते

iti paròktaṃ kuruśreṣṭha tiladānama anuttamama vidhānaṃ yena vidhinā tilānāma iha śasyate

हिन्दी अर्थ

प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तु ते तपोधन

English

king. Kundin is one with the calabash. The meaning is that it is Mahadeva who becomes the Sanyasin or the mendicant on the one hand and the monarch on the other.

अध्याय 13

श्लोक 65.16

अत ऊर्ध्वं निबॊधेदं देवानां यष्टुम इच्छताम समागमं महाराज बरह्मणा वै सवयम्भुवा

ata ūrdhvaṃ nibòdhedaṃ devānāṃ yaṣṭuma icchatāma samāgamaṃ mahārāja barahmaṇā vai savayambhuvā

हिन्दी अर्थ

अथर्षिश्षोदयामास पानमन्नं तथैव च किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम्

English

The deities also, including Mahadeva, bear the Upavita. Mahadeva's Upavita is made of living snakes.

अध्याय 13

श्लोक 65.17

देवाः समेत्य बरह्माणं भूमिभागं यियक्षवः शुभं देशम अयाचन्त यजेम इति पार्थिव

devāḥ sametya barahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥ śubhaṃ deśama ayācanta yajema iti pārthiva

हिन्दी अर्थ

सा भोजन अभीष्ट है? आपकी सेवामें क्या-क्या सामान लाऊँ?”

English

The gods, assembling before Brahma, wishing to sacrifice, asked for a lovely place of earth, king: "Let us sacrifice."

अध्याय 13

श्लोक 65.18

[देवाह] भगवंस तवं परभुर भूमेः सर्वस्य तरिदिवस्य च यजेमहि महाभाग यज्ञं भवद अनुज्ञया नाननुज्ञात भूमिर हि यज्ञस्य फलम अश्नुते

[devāha] bhagavaṃsa tavaṃ parabhura bhūmeḥ sarvasya taridivasya ca yajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavada anujñayā nānanujñāta bhūmira hi yajñasya phalama aśnute

हिन्दी अर्थ

औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत भोजन तैयार हो, वही ला दो”

English

[The gods said:] "Blessed one, you are lord of the whole earth and heaven; we would sacrifice with your permission, greatly fortunate one; for without permission the earth does not yield the fruit of sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 65.19

तवं हि सर्वस्य जगतः सथावरस्य चरस्य च परभुर भवसि तस्मात तवं समनुज्ञातुम अर्हसि

tavaṃ hi sarvasya jagataḥ sathāvarasya carasya ca parabhura bhavasi tasmāta tavaṃ samanujñātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

यथोपपन्नमाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिप

English

You are lord of the whole world, moving and unmoving; therefore you ought to permit."

अध्याय 13

श्लोक 65.20

[बरह्मा] ददामि मेदिनी भागं भवद्भ्यॊ ऽहं सुरर्षभाः यस्मिन देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः

[barahmā] dadāmi medinī bhāgaṃ bhavadbhyò 'haṃ surarṣabhāḥ yasmina deśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों पैर दबाते रहना और स्वयं भी निरन्तर जागते रहना”

English

[Brahma said:] "I give you, best of gods, a portion of earth; in whatever place you do the sacrifice, sons of Kashyapa."

अध्याय 13

श्लोक 65.21

[देवाह] भगवन कृतकामाः समॊ यक्ष्यामस तव आप्तदक्षिणैः इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा

[devāha] bhagavana kṛtakāmāḥ samò yakṣyāmasa tava āptadakṣiṇaiḥ imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā

हिन्दी अर्थ

न प्रबोधयतां तौ च दम्पती रजनीक्षये किंतु उन पति-पत्नीने मुनिको जगाया नहीं

English

[The gods said:] "Blessed one, our desires fulfilled, we shall sacrifice with proper fees; but sages always frequent this place."

अध्याय 13

श्लोक 65.22

[भ] ततॊ ऽगस्यश च कण्वश च भृगुर अत्रिर वृषा कपिः असितॊ देवलश चैव देवयज्ञम उपागमन

[bha] tatò 'gasyaśa ca kaṇvaśa ca bhṛgura atrira vṛṣā kapiḥ asitò devalaśa caiva devayajñama upāgamana

हिन्दी अर्थ

बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दम्पती

English

[Bhishma said:] Then Agastya, Kanva, Bhrigu, Atri, Vrisha, Kapi, Asita and Devala came to the gods' sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 65.23

ततॊ देवा महात्मान ईजिरे यज्ञम अच्युत तथा समापयाम आसुर यथाकालं सुरर्षभाः

tatò devā mahātmāna ījire yajñama acyuta tathā samāpayāma āsura yathākālaṃ surarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

सुष्वापैकेन पाश्वेन दिवसानेकविंशतिम् करवटसे सोते रह गये

English

Then the great-souled gods, unfallen one, performed the sacrifice, and the best of gods completed it in due time.

अध्याय 13

श्लोक 65.24

त इष्टयज्ञास तरिदशा हिमवत्य अचलॊत्तमे षष्ठम अंशं करतॊस तस्य भूमिदानं परचक्रिरे

ta iṣṭayajñāsa taridaśā himavatya acalòttame ṣaṣṭhama aṃśaṃ karatòsa tasya bhūmidānaṃ paracakrire

हिन्दी अर्थ

अकिंचिदुक्त्वा तु गृहान्निश्वक्राम महातपा:

English

Those gods, having performed the sacrifice on the Himalaya, best of mountains, made a gift of land of a sixth part of the sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 65.25

परादेश मात्रं भूमेस तु यॊ दद्याद अनुपस्कृतम न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्य अवाप्नुते

parādeśa mātraṃ bhūmesa tu yò dadyāda anupaskṛtama na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇya avāpnute

हिन्दी अर्थ

बिना ही महलसे बाहर निकल गये भार्यापती मुनिश्रेष्ठस्तावेती नावलोकयत्

English

One who gives even a span of land, unadorned, does not sink in hardships nor meet hard places.

अध्याय 13

श्लोक 65.26

शीतवातातप सहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम परदाय सुरलॊकस्थः पुण्यान्ते ऽपि न चाल्यते

śītavātātapa sahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtāma paradāya suralòkasthaḥ puṇyānte 'pi na cālyate

हिन्दी अर्थ

गये, परंतु उन मुनिश्रेष्ठने इन दोनोंकी ओर आँख उठाकर देखातक नहीं

English

Giving a well-prepared house-ground that endures cold, wind and heat, he stays in the world of the gods and is not shaken even at the end of his merit.

अध्याय 13

श्लोक 65.27

मुदितॊ वसते पराज्ञः शक्रेण सह पार्थिव रतिश्रय परदाता च सॊ ऽपि सवर्गे महीयते

muditò vasate parājñaḥ śakreṇa saha pārthiva ratiśraya paradātā ca sò 'pi savarge mahīyate

हिन्दी अर्थ

अन्तर्हितो भूद् राजेन्द्र ततो राजापतत् क्षितौ साथ लेकर पुनः मुनिको दूँढ़नेका महान् प्रयत्न करने लगे

English

The wise one lives glad with Shakra, lord of earth; and the giver of a pleasure-shelter is honoured in heaven.

अध्याय 13

श्लोक 65.28

अध्यापक कुले जातः शरॊत्रियॊ नियतेन्द्रियः गृहे यस्य वसेत तुष्टः परधानं लॊकम अश्नुते

adhyāpaka kule jātaḥ śaròtriyò niyatendriyaḥ gṛhe yasya vaseta tuṣṭaḥ paradhānaṃ lòkama aśnute

हिन्दी अर्थ

भार्या चास्य महाभागा तनमे ब्रूहि पितामह

English

A Shrotriya of controlled senses, born in a family of teachers, who lives satisfied in whose house, gains the chief world.

अध्याय 13

श्लोक 65.29

तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत आ सप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम

tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahata ā saptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम् चरित्रपर मन-ही-मन विचार करने लगे

English

So too a great shelter for cows, bearing cold and rain, carries the family across to the seventh generation, best of the Bharatas.

अध्याय 13

श्लोक 65.30

कषेत्रभूमिं ददल लॊके पुत्र शरियम अवाप्नुयात रत्नभूमिं परदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत

kaṣetrabhūmiṃ dadala lòke putra śariyama avāpnuyāta ratnabhūmiṃ paradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayeta

हिन्दी अर्थ

दर्शनात् तस्य तु तदा विश्रान्ती सम्बभूवतु: अथापरेण पाचन सुष्वाप स महामुनि:

English

Giving field land in the world, one would gain sons and prosperity; giving jewel-land, one would increase the family line.

अध्याय 13

श्लोक 65.31

न चॊषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात कथं चन न शमशानपरीतां च न च पापनिषेविताम

na còṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyāta kathaṃ cana na śamaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitāma

हिन्दी अर्थ

नच तौ चक्रतु:ः किंचिद् विकारं भयशड्कितौ

English

One should never give salty or burnt land, nor land surrounded by cremation grounds, nor land frequented by sinners.

अध्याय 13

श्लोक 65.32

पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्पवेत तु यः तद भूमिस्वामि पितृभिः शराध कर्म विहन्यते

pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirpaveta tu yaḥ tada bhūmisvāmi pitṛbhiḥ śarādha karma vihanyate

हिन्दी अर्थ

भयसे शंकित थे, अतः उन्होंने अपने मनमें तनिक भी विकार नहीं आने दिया तैलाभ्यंगो दीयतां मे स्नास्येडहमिति भारत

English

One who places rice-balls for ancestors on another's land: by the owner's ancestors that funeral rite is destroyed.

अध्याय 13

श्लोक 65.33

तस्मात करीवा महीं दद्यात सवल्पाम अपि विचक्षणः पिंडः पितृभ्यॊ दत्तॊ वै तस्यां भवति शाश्वतः

tasmāta karīvā mahīṃ dadyāta savalpāma api vicakṣaṇaḥ piṃḍaḥ pitṛbhyò dattò vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ

हिन्दी अर्थ

--“तुमलोग मेरे शरीरमें तेलकी मालिश करो; क्योंकि अब मैं स्नान करूँगा”

English

Therefore the wise should buy land and give it, even a little; the rice-ball given to ancestors on it is everlasting.

अध्याय 13

श्लोक 65.34

अटवी पर्वताश चैव नदीतीर्थानि यानि च सराण्य अस्वामिकान्य आहुर न हि तत्र परिग्रहः

aṭavī parvatāśa caiva nadītīrthāni yāni ca sarāṇya asvāmikānya āhura na hi tatra parigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतु: उनकी सेवामें जुट गये

English

Forests, mountains, rivers, sacred fords and lakes they say are ownerless, for there is no possession.

अध्याय 13

श्लोक 65.35

इत्य एतद भूमिदानस्य फलम उक्तं विशां पते अतः परं तु गॊदानं कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ

itya etada bhūmidānasya phalama uktaṃ viśāṃ pate ataḥ paraṃ tu gòdānaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha

हिन्दी अर्थ

न च पर्याप्तमित्याह भार्गव: सुमहातपा:

English

Thus the fruit of the gift of land has been told, lord of men; now I shall tell you of the gift of cows, sinless one.

अध्याय 13

श्लोक 65.36

गावॊ ऽधिकास तपस्विभ्यॊ यस्मात सर्वेभ्य एव च तस्मान महेश्वरॊ देवस तपस ताभिः समास्थितः

gāvò 'dhikāsa tapasvibhyò yasmāta sarvebhya eva ca tasmāna maheśvarò devasa tapasa tābhiḥ samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह उठकर वे स्नानागारमें चले गये

English

Cows are above ascetics and all others; therefore the god Maheshvara took up austerity with them.

अध्याय 13

श्लोक 65.37

बरह्मलॊके वसन्त्य एताः सॊमेन सह भारत आसां बरह्मर्षयः सिद्धाः परार्थयन्ति परां गतिम

barahmalòke vasantya etāḥ sòmena saha bhārata āsāṃ barahmarṣayaḥ siddhāḥ parārthayanti parāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

असत्कृत्य च तत् सर्व तत्रैवान्‍न्तरधीयत

English

They live in Brahma's world with Soma, Bharata; Brahmarishis and Siddhas seek the supreme goal through them.

अध्याय 13

श्लोक 65.38

पयसा हविषा दध्ना शकृताप्य अथ चर्मणा अस्थिभिश चॊपकुर्वन्ति शृङ्गैर वालैश च भारत

payasā haviṣā dadhnā śakṛtāpya atha carmaṇā asthibhiśa còpakurvanti śṛṅgaira vālaiśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

नासूयां चक्रतुस्तौ च दम्पती भरतर्षभ दर्शयामास कुशिकं सभार्य कुरुनन्दन

English

They help with milk, offering, curds, dung, hide, bones, horns and hair, Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 65.39

नासां शीतातपौ सयातां सदैताः कर्म कुर्वते न वर्षं विषमं वापि दुःखम आसां भवत्य उत

nāsāṃ śītātapau sayātāṃ sadaitāḥ karma kurvate na varṣaṃ viṣamaṃ vāpi duḥkhama āsāṃ bhavatya uta

हिन्दी अर्थ

स राजा समुपाजलद्ठे तदन्नं सह भार्यया

English

For them there is never cold or heat, as they always do their work; no rain, nor trouble, nor sorrow befalls them.

अध्याय 13

श्लोक 65.40

बराह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात परतरं पदम एकं गॊब्राह्मणं तस्मात परवदन्ति मनीषिणः

barāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmāta parataraṃ padama ekaṃ gòbrāhmaṇaṃ tasmāta paravadanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वमाहारयामास राजा शापभयात् ततः

English

They go with brahmanas; therefore the wise say cows and brahmanas are one, a higher state.

अध्याय 13

श्लोक 65.41

रन्ति देवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनॊपकल्पिताः ततश चर्मण्वती राजन गॊचर्मभ्यः परवर्तिता

ranti devasya yajñe tāḥ paśutvenòpakalpitāḥ tataśa carmaṇvatī rājana gòcarmabhyaḥ paravartitā

हिन्दी अर्थ

सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दन: तयो: सम्प्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितो5भवत्

English

They were made animals for the god's sacrifice; then the river Charmanvati, king, arose from cow-hides.

अध्याय 13

श्लोक 65.42

पशुत्वाच च विनिर्मुक्ताः परदानायॊपकल्पिताः ता इमा विप्रमुख्येभ्यॊ यॊ ददाति महीपते निस्तरेद आपदं कृच्छ्रां विषमस्थॊ ऽपि पार्थिव

paśutvāca ca vinirmuktāḥ paradānāyòpakalpitāḥ tā imā vipramukhyebhyò yò dadāti mahīpate nistareda āpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamasthò 'pi pārthiva

हिन्दी अर्थ

सभार्यों वाग्यत: श्रीमान्ू न च कोपं समाविशत्

English

Freed from animalhood, they were made for giving; whoever, lord of the earth, gives these to the chief of brahmanas crosses a hard calamity, even in rough circumstances, king.

अध्याय 13

श्लोक 65.43

गवां सहस्रदः परेत्य नरकं न परपश्यति सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप

gavāṃ sahasradaḥ paretya narakaṃ na parapaśyati sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa

हिन्दी अर्थ

किंतु उनके मनमें क्रोधका आवेश नहीं हुआ न शशाक ततो द्रष्ट॒मन्तरं च्यवनस्तदा

English

The giver of a thousand cows does not see hell after death and gains victory everywhere, lord of men.

अध्याय 13

श्लोक 65.44

अमृतं वै गवां कषीरम इत्य आह तरिदशाधिपः तस्माद ददाति यॊ धेनुम अमृतं स परयच्छति

amṛtaṃ vai gavāṃ kaṣīrama itya āha taridaśādhipaḥ tasmāda dadāti yò dhenuma amṛtaṃ sa parayacchati

हिन्दी अर्थ

सभार्यों मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्पहम्

English

The lord of gods said that cow's milk is nectar; therefore he who gives a cow gives nectar.

अध्याय 13

श्लोक 65.45

अग्नीनाम अव्ययं हय एतद धौम्यं वेद विदॊ विदुः तस्माद ददाति यॊ धेनुं स हौम्यं संप्रयच्छति

agnīnāma avyayaṃ haya etada dhaumyaṃ veda vidò viduḥ tasmāda dadāti yò dhenuṃ sa haumyaṃ saṃprayacchati

हिन्दी अर्थ

क्रीडारथोस्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथ: तैयार किया जाय या युद्धके उपयोगमें आनेवाला रथ?”

English

Knowers of the Veda know it as the imperishable offering of the fires; therefore he who gives a cow gives an offering.

अध्याय 13

श्लोक 65.46

सवर्गॊ वै मूर्तिमान एष वृषभं यॊ गवां पतिम विप्रे गुणयुते दद्यात स वै सवर्गे महीयते

savargò vai mūrtimāna eṣa vṛṣabhaṃ yò gavāṃ patima vipre guṇayute dadyāta sa vai savarge mahīyate

हिन्दी अर्थ

च्यवन: प्रत्युवाचेदं हृष्ट: परपुरंजयम्

English

This is heaven embodied: one who gives a bull, lord of cows, to a brahmana of qualities is honoured in heaven.

अध्याय 13

श्लोक 65.47

पराणा वै पराणिनाम एते परॊच्यन्ते भरतर्षभ तस्माद ददाति यॊ धेनुं पराणान वै स परयच्छति

parāṇā vai parāṇināma ete paròcyante bharatarṣabha tasmāda dadāti yò dhenuṃ parāṇāna vai sa parayacchati

हिन्दी अर्थ

सायुथध: सपताकश्न शक्तीकनकयष्टिमान् अस्त्र-शस्त्र रखे रहें। पताका, शक्ति और सुवर्णदण्ड विद्यमान हों

English

These are called the breaths of living beings, bull of the Bharatas; therefore he who gives a cow gives breaths.

अध्याय 13

श्लोक 65.48

गावः शरण्या भूतानाम इति वेद विदॊ विदुः तस्माद ददाति यॊ धेनुं शरणं संप्रयच्छति

gāvaḥ śaraṇyā bhūtānāma iti veda vidò viduḥ tasmāda dadāti yò dhenuṃ śaraṇaṃ saṃprayacchati

हिन्दी अर्थ

जाम्बूनदनिबद्ध श्व परमेषुशतान्वित:

English

Knowers of the Veda know cows to be the refuge of beings; therefore he who gives a cow gives refuge.

अध्याय 13

श्लोक 65.49

न वधार्थं परदातव्या न कीनाशे न नास्तिके गॊजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ

na vadhārthaṃ paradātavyā na kīnāśe na nāstike gòjīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

भार्या वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा बायीं ओरका बोझ ढोनेके लिये रानीको लगाकर स्वयं वे दाहिनी ओर जुट गये

English

A cow should not be given for killing, nor to a miser, nor a non-believer, nor to one who lives by cows, bull among men.

अध्याय 13

श्लोक 65.50

ददाति तादृशानां वै नरॊ गाः पापकर्मणाम अक्षयं नरकं यातीत्य एवम आहुर मनीषिणः

dadāti tādṛśānāṃ vai narò gāḥ pāpakarmaṇāma akṣayaṃ narakaṃ yātītya evama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इत:ः प्रभूति यातव्यं पदक पदर्क शनै: ब्राह्मणेभ्यश्न ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि

English

A man who gives cows to such sinful people goes to imperishable hell, so say the wise.

अध्याय 13

श्लोक 65.51

न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रॊगान्वितां तथा न वयङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद गां बराह्मणाय वै

na kṛśāṃ pāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rògānvitāṃ tathā na vayaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyāda gāṃ barāhmaṇāya vai

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण मुझसे जिस वस्तुकी प्रार्थना करेंगे मैं उनको वही वस्तु प्रदान करूँगा

English

One should not give a cow to a brahmana that is lean, with a bad calf, barren, diseased, deformed or exhausted.

अध्याय 13

श्लोक 65.52

दश गॊसहस्रदः सम्यक शक्रेण सह मॊदते अक्षयाँल लभते लॊकान नरः शतसहस्रदः

daśa gòsahasradaḥ samyaka śakreṇa saha mòdate akṣayā~la labhate lòkāna naraḥ śatasahasradaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव यद् यद् ब्रूयान्मुनिस्तत्तत् सर्व देयमशड्कितै:

English

The giver of ten thousand cows rejoices rightly with Shakra; a man who gives a hundred thousand gains imperishable worlds.

अध्याय 13

श्लोक 65.53

इत्य एतद गॊप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत

itya etada gòpradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitama tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata

हिन्दी अर्थ

हाहाभूतं च तत् सर्वमासीन्नगरमार्तवत्

English

Thus the gift of cows, the gift of sesame and the gift of land have been told; now hear of food, Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 65.54

अन्नदानं परधानं हि कौन्तेय परिचक्षते अन्नस्य हि परदनेन रन्तिदेवॊ दिवं गतः सवायम्भुवं महाभागं स पश्यति नराधिप

annadānaṃ paradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate annasya hi paradanena rantidevò divaṃ gataḥ savāyambhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipa

हिन्दी अर्थ

कथंचिदूहतुर्वीरी दम्पती तं रथोत्तमम् ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ

English

The gift of food is called the chief, Kaunteya; by giving food Rantideva went to heaven; he sees the greatly fortunate Svayambhuva, lord of men.

अध्याय 13

श्लोक 65.55

न हिरण्यैर न वासॊभिर नाश्वदानेन भारत पराप्नुवन्ति नराः शरेयॊ यथेहान्न परदाः परभॊ

na hiraṇyaira na vāsòbhira nāśvadānena bhārata parāpnuvanti narāḥ śareyò yathehānna paradāḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

था। सब लोग मुनिके शापसे डरते थे; इसलिये कोई कुछ बोल नहीं रहा था

English

Not by gold, garments or the gift of a horse, Bharata, do men gain the good as those who give food here, lord.

अध्याय 13

श्लोक 65.56

अन्नं वै परमं दरव्यम अन्नं शरीश च परा मता अन्नात पराणः परभवति तेजॊ वीर्यं बलं तथा

annaṃ vai paramaṃ daravyama annaṃ śarīśa ca parā matā annāta parāṇaḥ parabhavati tejò vīryaṃ balaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठ॑ वीक्षितुं नेह शकनुम: आँख उठाकर देख भी नहीं सकते

English

Food is the highest wealth, and Shri is held greater; from food breath arises, and splendour, vigour and strength.

अध्याय 13

श्लोक 65.57

सद्भ्यॊ ददाति यश चान्नं सदैकाग्र मना नरः न स दुर्गाण्य अवाप्नॊतीत्य एवम आह पराशरः

sadbhyò dadāti yaśa cānnaṃ sadaikāgra manā naraḥ na sa durgāṇya avāpnòtītya evama āha parāśaraḥ

हिन्दी अर्थ

राज्ञश्नापि सभार्यस्य धैर्य पश्यत यादृशम्

English

The man who always gives food to the good with one-pointed mind does not meet hard places: so said Parashara.

अध्याय 13

श्लोक 65.58

अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्यॊ ऽननं निवेदयेत यदन्नॊ हि नरॊ राजंस तदन्नास तस्य देवताः

arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyò 'nanaṃ nivedayeta yadannò hi narò rājaṃsa tadannāsa tasya devatāḥ

हिन्दी अर्थ

न चैतयोरविंकारं वै ददर्श भूगुनन्दन: वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा

English

Having honoured by rule, one should offer food to the gods; the king whose food a man eats, his gods eat the same.

अध्याय 13

श्लोक 65.59

कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु यॊ ऽननदानं करॊत्य उत

kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yò 'nanadānaṃ karòtya uta

हिन्दी अर्थ

विमोच्य चैतौ विधिवत् ततो वाक्यमुवाच ह

English

Whoever makes a gift of food on the Kaumudi day in the bright fortnight,

अध्याय 13

श्लोक 65.60

स संतरति दुर्गाणि परेत्य चानन्त्यम अश्नुते

sa saṃtarati durgāṇi paretya cānantyama aśnute

हिन्दी अर्थ

तुम दोनोंको उत्तम वर देना चाहता हूँ, बतलाओ क्‍या दूँ?”

English

crosses hard places and gains endlessness after death.

अध्याय 13

श्लोक 65.61

अभुक्त्वातिथये चान्नं परयच्छेद यः समाहितः स वै बरह्म विदां लॊकान पराप्नुयाद भरतर्षभ

abhuktvātithaye cānnaṃ parayaccheda yaḥ samāhitaḥ sa vai barahma vidāṃ lòkāna parāpnuyāda bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

राजदम्पतिकी पीठपर स्नेहवश अमृतके समान कोमल हाथ फेरने लगे विश्रान्ती च प्रभावात् ते ऊचतुस्तौ तु भार्गवम्

English

One who, composed, gives food to a guest without eating first, bull of the Bharatas, gains the worlds of the knowers of Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 65.62

सुकृच्छ्राम आपदं पराप्तश चान्नदः पुरुषस तरेत पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति

sukṛcchrāma āpadaṃ parāptaśa cānnadaḥ puruṣasa tareta pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati

हिन्दी अर्थ

न वृथा व्यादह्वतं पूर्व यन्मया तद् भविष्यति

English

A giver of food who has fallen into a very hard calamity crosses it; he crosses sin here and draws off misdeed.

अध्याय 13

श्लोक 65.63

इत्य एतद अन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह भूमिदानस्य च फलं गॊदानस्य च कीर्तितम

itya etada annadānasya tiladānasya caiva ha bhūmidānasya ca phalaṃ gòdānasya ca kīrtitama

हिन्दी अर्थ

किंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव व्रतपरायण होकर यहीं रहूँगा

English

Thus the fruit of the gifts of food, sesame, land and cows has been told.

अध्याय 13

श्लोक 66.1

[य] शरुतं दानफलं तात यत तवया परिकीर्तितम अन्नं तु ते विशेषेण परशस्तम इह भारत

[ya] śarutaṃ dānaphalaṃ tāta yata tavayā parikīrtitama annaṃ tu te viśeṣeṇa paraśastama iha bhārata

हिन्दी अर्थ

संवृती यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्ती बलान्वितौ तान् न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थो5स्मि सह भार्यया

English

Arupa is of the form of multifarious acts or operations or effects in the universe. Adyarupa is

अध्याय 13

श्लोक 66.2

पानीय दानं परमं कथं चेह महाफलम इत्य एतच छरॊतुम इच्छामि विस्तरेण पितामह

pānīya dānaṃ paramaṃ kathaṃ ceha mahāphalama itya etaca charòtuma icchāmi vistareṇa pitāmaha

हिन्दी अर्थ

पुष्पितान् कर्णिकारांश्व तत्र तत्र ददर्श ह

English

[Yudhishthira said:] The gift of drinking water is the highest; how is it of great fruit here? I wish to hear this at length, grandfather.

अध्याय 13

श्लोक 66.3

[भ] हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद भरतर्षभ गदतस तन ममाध्येह शृणु सत्यपराक्रम पानीय दानात परभृति सर्वं वक्ष्यामि ते ऽनघ

[bha] hanta te vartayiṣyāmi yathāvada bharatarṣabha gadatasa tana mamādhyeha śṛṇu satyaparākrama pānīya dānāta parabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te 'nagha

हिन्दी अर्थ

तत्र तत्र परिक्लृप्ता ददर्श स महीपति: विमानप्रतिमांश्वापि प्रासादान् शैलसंनिभान्

English

[Bhishma said:] Come, I shall tell you duly, bull of the Bharatas; hear from me as I tell, truth-valiant one, I shall tell you everything beginning with the gift of drinking water, sinless one.

अध्याय 13

श्लोक 66.4

यदन्नं यच च पानीयं संप्रदायाश्नुते नरः न तस्मात परमं दानं किं चिद अस्तीति मे मतिः

yadannaṃ yaca ca pānīyaṃ saṃpradāyāśnute naraḥ na tasmāta paramaṃ dānaṃ kiṃ cida astīti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तमोत्तम शय्याएँ बिछी हुई थीं

English

Having given food and drink, a man gains; there is no gift higher than that, I think.

अध्याय 13

श्लोक 66.5

अन्नात पराणभृतस तात परवर्तन्ते हि सर्वशः तस्माद अन्नं परं लॊके सर्वदानेषु कथ्यते

annāta parāṇabhṛtasa tāta paravartante hi sarvaśaḥ tasmāda annaṃ paraṃ lòke sarvadāneṣu kathyate

हिन्दी अर्थ

भक्ष्यं भोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम् अनन्त भक्ष्य, भोज्य पदार्थ रखे गये थे

English

From food, dear one, all breathing beings proceed; therefore food is called the highest of all gifts in the world.

अध्याय 13

श्लोक 66.6

अन्नाद बलं च तेजश च पराणिनां वर्धते सदा अन्नदानम अतस तस्माच छरेष्ठम आह परजापतिः

annāda balaṃ ca tejaśa ca parāṇināṃ vardhate sadā annadānama atasa tasmāca chareṣṭhama āha parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

कोकिलान् शतपपत्रांशक्ष सकोयष्टिककुक्कुभान्

English

From food strength and splendour of beings always grow; therefore the Prajapati called the gift of food the best.

अध्याय 13

श्लोक 66.7

सावित्र्या हय अपि कौन्तेय शरुतं ते वचनं शुभम यतश चैतद यथा चैतद देव सत्रे महामते

sāvitryā haya api kaunteya śarutaṃ te vacanaṃ śubhama yataśa caitada yathā caitada deva satre mahāmate

हिन्दी अर्थ

क्वचिदप्सरसां संघान् गन्धर्वाणां च पार्थिव न ददर्श च तान् भूयो ददर्श च पुनर्नुप:

English

You have heard Savitri's good words too, Kaunteya, whence this is and how, great-minded one, in the sacrifice of the gods.

अध्याय 13

श्लोक 66.8

अन्ने दत्ते नरेणेह पराणा दत्ता भवन्त्य उत पराणदानाद धि परमं न दानम इह विद्यते

anne datte nareṇeha parāṇā dattā bhavantya uta parāṇadānāda dhi paramaṃ na dānama iha vidyate

हिन्दी अर्थ

कानोंमें पड़ता और कभी हंसोंकी मीठी वाणी उन्हें सुनायी देती थी

English

When food is given by a man here, breaths are given; and there is here no higher gift than the gift of life.

अध्याय 13

श्लोक 66.9

शरुतं हि ते महाबाहॊ लॊमशस्यापि तद वचः पराणान दत्त्वा कपॊताय यत पराप्तं शिविना पुरा

śarutaṃ hi te mahābāhò lòmaśasyāpi tada vacaḥ parāṇāna dattvā kapòtāya yata parāptaṃ śivinā purā

हिन्दी अर्थ

उत्तरान् वा कुरून् पुण्यानथवाप्यमरावतीम् एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम्

English

You have heard, mighty-armed, Lomasha's word about what Shibi formerly gained by giving his life to a dove.

अध्याय 13

श्लोक 66.10

तां गतिं लभते दत्त्वा दविजस्यान्नं विशां पते गतिं विशिष्टां गच्छन्ति पराणदा इति नः शरुतम

tāṃ gatiṃ labhate dattvā davijasyānnaṃ viśāṃ pate gatiṃ viśiṣṭāṃ gacchanti parāṇadā iti naḥ śarutama

हिन्दी अर्थ

नैतच्चित्र॑ तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम

English

he is the several cases of which Jiva is made up while in his unemancipate state, viz., the Annamaya kosha, the pranamaya kosha, the Manomaya kosha, and the Vijnanmaya kosha. What is meant by Yogatman is that he is the Soul or essence of Yoga of the Chidachidgranthi, i.e., the Anandamaya kosha. By Yogasanjnita is meant that he is Yoga or the Twam padarthah.

अध्याय 13

श्लोक 66.11

अन्नं चापि परभवति पानीयात कुरुसत्तम नीर जातेन हि विना न किं चित संप्रवर्तते

annaṃ cāpi parabhavati pānīyāta kurusattama nīra jātena hi vinā na kiṃ cita saṃpravartate

हिन्दी अर्थ

आगच्छेथा: सभार्यश्न त्वमिहेति नराधिप अपनी पत्नीके साथ कल यहाँ आना”

English

to misery. His distress will know no bounds. To think that such a man has reached the lowest depth of misery only when from want of food he has to live upon water or air would not be correct.

अध्याय 13

श्लोक 66.12

नीर जातश च भगवान सॊमॊ गरहगणेश्वरः अमृतं च सुधा चैव सवाहा चैव वषट तथा

nīra jātaśa ca bhagavāna sòmò garahagaṇeśvaraḥ amṛtaṃ ca sudhā caiva savāhā caiva vaṣaṭa tathā

हिन्दी अर्थ

प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्

English

e., all the living creatures.

अध्याय 13

श्लोक 66.13

अन्नौषध्यॊ महाराज वीरुधश च जलॊद्भवाः यतः पराणभृतां पराणाः संभवन्ति विशां पते

annauṣadhyò mahārāja vīrudhaśa ca jalòdbhavāḥ yataḥ parāṇabhṛtāṃ parāṇāḥ saṃbhavanti viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

बलस्था गणिकायुक्ता: सर्वा: प्रकृतयस्तथा नगरमें प्रवेश किया। उस समय वन्दीजन उनके गुण गा रहे थे

English

object which the Sankhya system has in view, flows from Him, and the object also which the Yogins have in view has its origin in Him.

अध्याय 13

श्लोक 66.14

देवानाम अमृतं चान्नं नागानां च सुधा तथा पितॄणां च सवधा परॊक्ता पशूनां चापि वीरुधः

devānāma amṛtaṃ cānnaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā pitṝṇāṃ ca savadhā paròktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ

हिन्दी अर्थ

पत्नीसहित भोजन करके उन महातेजस्वी नरेशने रातको महलमें निवास किया

English

the material with which everything else was created. Having filled Space as it were with creative energy, he created the primeval egg and placed Brahma or the Grandsire of the universe within it.

अध्याय 13

श्लोक 66.15

अन्नम एव मनुष्याणां पराणान आहुर मनीषिणः तच च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात संप्रवर्तते

annama eva manuṣyāṇāṃ parāṇāna āhura manīṣiṇaḥ taca ca sarvaṃ naravyāghra pānīyāta saṃpravartate

हिन्दी अर्थ

श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तदा ससर्ज यन्न पुरि शतक्रतोरपि

English

Vishnu, and Rudra, derived his power to create from Mahadeva. Thus Mahadeva is Unmanifest Brahma.

अध्याय 13

श्लोक 66.16

तस्मात पाणीय दानाद वै न परं विद्यते कव चित तच्च दद्यान नरॊ नित्यं य इच्छेद भूतिम आत्मनः

tasmāta pāṇīya dānāda vai na paraṃ vidyate kava cita tacca dadyāna narò nityaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

कृतपूर्वालह्निकः प्रायात् सभार्यस्तद् वनं प्रति

English

taken as yabartha or lyablope.

अध्याय 13

श्लोक 66.17

धन्यं यशस्यम आयुष्यं जलदानं विशां पते शत्रूंश चाप्य अधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तॊयदः

dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ jaladānaṃ viśāṃ pate śatrūṃśa cāpya adhi kaunteya sadā tiṣṭhati tòyadaḥ

हिन्दी अर्थ

तपोवनकी ओर चल दिये मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्

English

words; chatanachetanani would include all animate and inanimate existences. The word adi following implies heaven and all unseen entities. Avyaktamuktakesa is a periphrasis for jiva; avyaktam aspashtam yathasyattatha muktah bhanti tirohitam nitya-muktatwama sya is the explanation offered. This is, no

अध्याय 13

श्लोक 66.18

सर्वकामान अवाप्नॊति कीर्तिं चैवेह शाश्वतीम परेत्य चानन्त्यम आप्नॊति पापेभ्यश च परमुच्यते

sarvakāmāna avāpnòti kīrtiṃ caiveha śāśvatīma paretya cānantyama āpnòti pāpebhyaśa ca paramucyate

हिन्दी अर्थ

पर्वतान् रूप्यसानूंश्न नलिनीश्व सपड़कजा:

English

He gains all desires and everlasting fame here, and after death endlessness, and is freed from sins.

अध्याय 13

श्लोक 66.19

तॊयदॊ मनुजव्याघ्रस्वर्गं गत्वा महाद्युते अक्षयान समवाप्नॊति लॊकान इत्य अब्रवीन मनुः

tòyadò manujavyāghrasvargaṃ gatvā mahādyute akṣayāna samavāpnòti lòkāna itya abravīna manuḥ

हिन्दी अर्थ

शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम् अशोकान् सहकुन्दांश्व फुल्लांश्वैवातिमुक्तकान्

English

The giver of water, tiger among men, going to heaven gains imperishable worlds, so Manu said.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।