Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 4/87 · श्लोक 5.1–6.49

पूर्ण अध्याय पाठ80 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 5.1

[य] आनृशंसस्य धर्मस्य गुणान भक्त जनस्य च शरॊतुम इच्छामि कार्त्स्न्येन तन मे बरूहि पितामह

[ya] ānṛśaṃsasya dharmasya guṇāna bhakta janasya ca śaròtuma icchāmi kārtsnyena tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

चण्डालयोनौ जातो हि कथं ब्राह्मण्यमाप्तवान्

English

serpent, do not absolve thee from all blame. Mrityu and thyself are the causes of the child's death. I consider both of you to be the cause and I do not call that to be the cause which is not truly so. Accursed be the wicked and vengeful Mrityu that causes affliction to the good. Thee too I shall kill that art sinful and engaged, in sinful acts!'

अध्याय 13

श्लोक 5.2

[भ] विषये काशिराजस्य गरामान निष्क्रम्य लुब्धकः स विषं काण्डम आदाय मृगयाम आस वै मृगम

[bha] viṣaye kāśirājasya garāmāna niṣkramya lubdhakaḥ sa viṣaṃ kāṇḍama ādāya mṛgayāma āsa vai mṛgama

हिन्दी अर्थ

तपस्यामें संलग्न रहते थे। उन्होंने राजा गाधिसे उस कन्याको माँगा

English

[Bhishma said:] In the realm of the king of Kashi, a hunter went out of a village, took a poisoned arrow and hunted a deer.

अध्याय 13

श्लोक 5.3

तत्र चामिष लुब्धेन लुब्धकेन महावने अविदूरे मृगं दृष्ट्वा बाणः परतिसमाहितः

tatra cāmiṣa lubdhena lubdhakena mahāvane avidūre mṛgaṃ dṛṣṭvā bāṇaḥ paratisamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ददौ तां समलंकृत्य कन्यां भगुसुताय वै

English

There in a great forest the hunter, greedy for meat, seeing a deer not far away, set his arrow ready.

अध्याय 13

श्लोक 5.4

तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा महान वनतरुर विद्धॊ मृगं तत्र जिघांसता

tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā mahāna vanatarura viddhò mṛgaṃ tatra jighāṃsatā

हिन्दी अर्थ

अथ तामब्रवीन्माता सुतां किंचिदवाड्मुखी

English

By that arrow of unstoppable weapon and uncertain aim, a great forest tree was pierced as he tried to kill the deer.

अध्याय 13

श्लोक 5.5

स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणाति बलात्कृतः उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शॊषम आगतः

sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇāti balātkṛtaḥ utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śòṣama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

सुनकर उसकी माताने संकोचसे सिर नीचे करके पुत्रीसे कहा--

English

Struck with force by the arrow smeared with sharp poison, the tree gave up fruit and leaves and withered.

अध्याय 13

श्लोक 5.6

तस्मिन वृक्षे तथा भूते कॊटरेषु चिरॊषितः न जहाति शुकॊ वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः

tasmina vṛkṣe tathā bhūte kòṭareṣu ciròṣitaḥ na jahāti śukò vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ

हिन्दी अर्थ

अपत्यस्य प्रदानेन समर्थश्न महातपा:

English

In that tree so affected, a parrot who had long lived in its hollows did not leave his home, out of devotion to the forest tree.

अध्याय 13

श्लोक 5.7

निष्प्रचारॊ निराहारॊ गलानः शिथिल वाग अपि कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा स वयशुष्यत

niṣpracārò nirāhārò galānaḥ śithila vāga api kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sa vayaśuṣyata

हिन्दी अर्थ

मातुश्चिकीर्षितं राजनचीकस्तामथाब्रवीत्

English

Without moving about, without food, weak, with slack voice, the grateful, righteous-souled one withered along with the tree.

अध्याय 13

श्लोक 5.8

तम उदारं महासत्त्वम अतिमानुष चेष्टितम समदुःखसुखं जञात्वा विस्मितः पाकशासनः

tama udāraṃ mahāsattvama atimānuṣa ceṣṭitama samaduḥkhasukhaṃ jañātvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

की। तब ऋचीकने उससे कहा--

English

Knowing that noble, great-hearted bird of superhuman conduct, equal in pain and pleasure, Pakashasana was astonished.

अध्याय 13

श्लोक 5.9

ततश चिन्ताम उपगतः शक्रः कथम अयं दविजः तिर्यग्यॊनाव असंभाव्यम आनृशंस्यं समास्थितः

tataśa cintāma upagataḥ śakraḥ kathama ayaṃ davijaḥ tiryagyònāva asaṃbhāvyama ānṛśaṃsyaṃ samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

मम प्रसादात् कल्याणि माभूत् ते प्रणयो5न्यूथा

English

Then Shakra fell into thought: "How has this bird, in an animal womb, resorted to a non-cruelty that seems impossible?"

अध्याय 13

श्लोक 5.10

अथ वा नात्र चित्रं हीत्य अभवद वासवस्य तु पराणिनाम इह सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते

atha vā nātra citraṃ hītya abhavada vāsavasya tu parāṇināma iha sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणत्वं गतस्तात ब्रद्मूर्षित्वं तथैव च

English

"Mrityu said, 'We both are not free agents, but are dependent on Kala, and ordained to do our appointed work. Thou shouldst not find fault with us if thou dost consider this matter thoroughly.'

अध्याय 13

श्लोक 5.11

ततॊ बराह्मण वेषेण मानुषं रूपम आस्थितः अवतीर्य महीं शक्रस तं पक्षिणम उवाच ह

tatò barāhmaṇa veṣeṇa mānuṣaṃ rūpama āsthitaḥ avatīrya mahīṃ śakrasa taṃ pakṣiṇama uvāca ha

हिन्दी अर्थ

बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभूतां वर:

English

"The fowler said, 'If ye both, O serpent and Mrityu, be dependent on Kala, I am curious to know how pleasure (arising from doing good) and anger (arising from doing evil) are caused.'

अध्याय 13

श्लोक 5.12

शुकभॊः पक्षिणां शरेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास तवया पृच्छे तवा शुष्कम एतं वै कस्मान न तयजसि दरुमम

śukabhòḥ pakṣiṇāṃ śareṣṭha dākṣeyī suprajāsa tavayā pṛcche tavā śuṣkama etaṃ vai kasmāna na tayajasi darumama

हिन्दी अर्थ

यज्ञकर्ता एवं धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ थे

English

"Mrityu said, 'Whatever is done is done under the influence of Kala. I have said it before, O fowler, that Kala is the cause of all and that for this reason we both, acting under the inspiration of Kala, do our appointed work and therefore, O fowler, we two do not deserve censure from thee in any way!'

अध्याय 13

श्लोक 5.13

अथ पृष्टः शुकः पराह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम सवागतं देवराजाय विज्ञातस तपसा मया

atha pṛṣṭaḥ śukaḥ parāha mūrdhnā samabhivādya tama savāgataṃ devarājāya vijñātasa tapasā mayā

हिन्दी अर्थ

दुहितृत्वमनुप्राप्ता गड़ा यस्य महात्मन:

English

"Bhishma continued, 'Then Kala arrived at that scene of disputation on this point of morality, and spoke thus to the serpent and Mrityu and the fowler Arjunaka assembled together.'

अध्याय 13

श्लोक 5.14

ततॊ दशशताक्षेण साधु साध्व इति भाषितम अहॊ विज्ञानम इत्य एवं तपसा पूजितस ततः

tatò daśaśatākṣeṇa sādhu sādhva iti bhāṣitama ahò vijñānama itya evaṃ tapasā pūjitasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिबलाकाश्वो महाबल:

English

"Kala said, 'Neither Mrityu, nor this serpent, nor I, O fowler, am guilty of the death of any creature. We are merely the immediate exciting causes of the event. O Arjunaka, the Karma of this child formed the exciting cause of our action in this matter. There was no other cause by which this child came by its death. It was killed as a result of its own Karma. It has met with death as the result of its Karma in the past. Its Karma has been the cause of its destruction. We all are subject to the influence of our respective Karma. Karma is an aid to salvation even as sons are, and Karma also is an indicator of virtue and vice in man. We urge one another even as acts urge one another. As men make from a lump of clay whatever they wish to make, even so do men attain to various results determined by Karma. As light and shadow are related to each other, so are men related to Karma through their own actions. Therefore, neither art thou, nor am I, nor Mrityu, nor the serpent, nor this old Brahmana lady, is the cause of this child's death. He himself is the cause here. Upon Kala, O king, expounding the matter in this way, Gautami, convinced in her mind that men suffer according to their actions, spoke thus to Arjunaka.'

अध्याय 13

श्लोक 5.15

तम एवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम विजानन्न अपि ताम्प्राप्तिं पप्रच्छ बलसूदनः

tama evaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikama vijānanna api tāmprāptiṃ papraccha balasūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

सिन्धुद्वीपसे महाबली राजा बलाकाश्वका जन्म हुआ था

English

"Gautami said, 'Neither Kala, nor Mrityu, nor the serpent, is the cause in this matter. This child has met with death as the result of its own Karma. I too so acted (in the past) that my son has died (as its consequence). Let now Kala and Mrityu retire from this place, and do thou too, O Arjunaka, release this

अध्याय 13

श्लोक 5.16

निष्पत्रम अफलं शुष्कम अशरण्यं पतत्रिणाम किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महद इदं वनम

niṣpatrama aphalaṃ śuṣkama aśaraṇyaṃ patatriṇāma kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahada idaṃ vanama

हिन्दी अर्थ

कुशिकस्तस्य तनय: सहस्राक्षसमद्युति:

English

"Bhishma continued, 'Then Kala and Mrityu and the serpent went back to their respective destinations, and Gautami became consoled in mind as

अध्याय 13

श्लोक 5.17

अन्ये ऽपि बहवॊ वृक्षाः पत्रसंछन्न कॊटराः शुभाः पर्याप्तसंचारा विद्यन्ते ऽसमिन महावने

anye 'pi bahavò vṛkṣāḥ patrasaṃchanna kòṭarāḥ śubhāḥ paryāptasaṃcārā vidyante 'samina mahāvane

हिन्दी अर्थ

अपुत्र: प्रसवेनार्थी वनवासमुपावसत्

English

also the fowler. Having heard all this, O king, do thou forego all grief, and attain to peace of mind. Men

अध्याय 13

श्लोक 5.18

गतायुषम असामर्थ्यं कषीणसारं हतश्रियम विमृश्य परज्ञया धीरजहीमं हय अस्थिरं दरुमम

gatāyuṣama asāmarthyaṃ kaṣīṇasāraṃ hataśriyama vimṛśya parajñayā dhīrajahīmaṃ haya asthiraṃ darumama

हिन्दी अर्थ

इच्छासे पुण्यकर्म करनेके लिये वे वनमें रहने लगे

English

Having considered with wisdom this tree, whose life had gone, without strength, its essence gone, its beauty destroyed, shameless, unsteady,

अध्याय 13

श्लोक 5.19

तद उपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शुक्रेण भाषितम सुदीर्घम अभिनिःश्वस्य दीनॊ वाक्यम उवाच ह

tada upaśrutya dharmātmā śukaḥ śukreṇa bhāṣitama sudīrghama abhiniḥśvasya dīnò vākyama uvāca ha

हिन्दी अर्थ

भूतलपर कहीं भी उसके रूप और सौन्दर्यकी तुलना नहीं थी

English

hearing what Shakra said, the righteous-souled parrot sighed very long and spoke in distress:

अध्याय 13

श्लोक 5.20

अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते यत्राभवस तत्र भवस तन निबॊध सुराधिप

anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate yatrābhavasa tatra bhavasa tana nibòdha surādhipa

हिन्दी अर्थ

शुल्कं॑ प्रदीयतां महं ततो वत्स्यसि मे सुताम्

English

"The gods, lord of Shachi, are not to be transgressed; where you are, there is being; hear that, lord of gods.

अध्याय 13

श्लोक 5.21

अस्मिन्न अहं दरुमे जातः साधुभिश च गुणैर युतः बालभावे च संगुप्तः शत्रिभिश च न धर्षितः

asminna ahaṃ darume jātaḥ sādhubhiśa ca guṇaira yutaḥ bālabhāve ca saṃguptaḥ śatribhiśa ca na dharṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

दुहितुर्ब्रह्यासंसक्तो माभूत् तत्र विचारणा

English

I was born in this tree, joined with good qualities, protected in childhood and not harmed by enemies.

अध्याय 13

श्लोक 5.22

किम अनुक्रॊश वैफल्यम उत्पादयसि मे ऽनघ आनृशंस्ये ऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च

kima anukròśa vaiphalyama utpādayasi me 'nagha ānṛśaṃsye 'nuraktasya bhaktasyānugatasya ca

हिन्दी अर्थ

एकतः: श्यामकर्णानां सहस््रं देहि भार्गव

English

Why do you make my compassion fruitless, sinless one, when I am devoted to non-cruelty, a devotee, and a follower?

अध्याय 13

श्लोक 5.23

अनुक्रॊशॊ हि साधूनां सुमहद धर्मलक्षणम अनुक्रॊशश च साधूनां सदा परीतिं परयच्छति

anukròśò hi sādhūnāṃ sumahada dharmalakṣaṇama anukròśaśa ca sādhūnāṃ sadā parītiṃ parayacchati

हिन्दी अर्थ

अब्रवीद् वरुण देवमादित्यं पतिमम्भसाम्

English

Compassion of the good is a very great mark of dharma, and compassion always gives joy to the good.

अध्याय 13

श्लोक 5.24

तवम एव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान अतस तवं देवदेवानाम आधिपत्ये परतिष्ठितः

tavama eva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayāna atasa tavaṃ devadevānāma ādhipatye paratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

हजार ऐसे घोड़ोंकी भिक्षा माँगता हूँ जिनका एक ओरका कान श्याम रंगका हो”

English

You are asked about doubts of dharma by all the gods; therefore you are established in sovereignty over the gods of gods.

अध्याय 13

श्लोक 5.25

नार्हसि तवं सहस्राक्ष तयाजयित्वेह भक्तितः समर्थम उपजीव्येमं तयजेयं कथम अद्य वै

nārhasi tavaṃ sahasrākṣa tayājayitveha bhaktitaḥ samarthama upajīvyemaṃ tayajeyaṃ kathama adya vai

हिन्दी अर्थ

उवाच यत्र ते छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिन:

English

You ought not, thousand-eyed, to make me abandon one able here out of devotion; relying on it, how should I abandon it today?"

अध्याय 13

श्लोक 5.26

तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः शुकं परॊवाच धर्मज्ञम आनृशंस्येन तॊषितः

tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ śukaṃ paròvāca dharmajñama ānṛśaṃsyena tòṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छा होगी, वहींसे इस तरहके घोड़े प्रकट हो जायँगे”

English

Delighted by his gentle word, Pakashasana, pleased with his non-cruelty, said to the parrot, knower of dharma:

अध्याय 13

श्लोक 5.27

वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः आनृशंस्य परॊ नित्यं तस्य वृक्षस्य संभवम

varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ ānṛśaṃsya parò nityaṃ tasya vṛkṣasya saṃbhavama

हिन्दी अर्थ

गड्ाजलात् समुत्तस्थी सहस्नं विपुलौजसाम्

English

"Choose a boon." Then the parrot chose a boon: the tree's coming back to life, ever intent on non-cruelty.

अध्याय 13

श्लोक 5.28

विदित्वा च दृढां शक्रस तां शुके शीलसंपदम परीतः कषिप्रम अथॊ वृक्षम अमृतेनावसिक्तवान

viditvā ca dṛḍhāṃ śakrasa tāṃ śuke śīlasaṃpadama parītaḥ kaṣiprama athò vṛkṣama amṛtenāvasiktavāna

हिन्दी अर्थ

एक हजार तेजस्वी घोड़े प्रकट हो गये

English

Knowing his firm wealth of conduct in the parrot, Shakra, pleased, quickly sprinkled the tree with nectar.

अध्याय 13

श्लोक 5.29

ततः फलानि पत्राणि शाखाश चापि मनॊरमाः शुकस्य दृढभक्तित्वाच छरीमत्त्वं चापस दरुमः

tataḥ phalāni patrāṇi śākhāśa cāpi manòramāḥ śukasya dṛḍhabhaktitvāca charīmattvaṃ cāpasa darumaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋचीक: प्रददौ प्रीत: शुल्कार्थ तपतां वर:

English

Then the tree gained fruit, leaves and lovely branches, and splendour, by the parrot's firm devotion.

अध्याय 13

श्लोक 5.30

शुकश च कर्मणा तेन आनृशंस्य कृतेन ह आयुषॊ ऽनते महाराज पराप शक्र सलॊकताम

śukaśa ca karmaṇā tena ānṛśaṃsya kṛtena ha āyuṣò 'nate mahārāja parāpa śakra salòkatāma

हिन्दी अर्थ

छन्‍्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम्

English

And the parrot, by that deed done out of non-cruelty, at the end of his life, great king, reached Shakra's world.

अध्याय 13

श्लोक 5.31

एवम एव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं पराप्य यथा दरुमः

evama eva manuṣyendra bhaktimantaṃ samāśritaḥ sarvārthasiddhiṃ labhate śukaṃ parāpya yathā darumaḥ

हिन्दी अर्थ

सुन्दरी पत्नीको मनोवांछित वर देनेकी इच्छा प्रकट की

English

Even so, lord of men, one who relies on a devoted person gains the success of every aim, as the tree did by reaching the parrot.

अध्याय 13

श्लोक 6.1

[य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद दैवे पुरुषकारे च किं सविच छरेष्ठतरं भवेत

[ya] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada daive puruṣakāre ca kiṃ savica chareṣṭhataraṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

प्रेमपूर्ण अनुरोध असफल नहीं होगा

English

attain to heaven or hell as the result of their own Karma. This evil has neither been of thy own creation, nor of Duryodhana's. Know this that these lords of Earth have all been slain (in this war) as a result of acts of Kalas.'"

अध्याय 13

श्लोक 6.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वसिष्ठस्य च संवादं बरह्मणश च युधिष्ठिर

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ barahmaṇaśa ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

क्षत्रवीर्य च सकल॑ चरौ तस्या निवेशितम्

English

[Bhishma said:] On this too they recite this ancient Itihasa, the conversation of Vasishtha and Brahma, Yudhishthira.

अध्याय 13

श्लोक 6.3

दैवमानुषयॊः किं सवित कर्मणॊः शरेष्ठम इत्य उत पुरा वसिष्ठॊ भगवान पितामहम अपृच्छत

daivamānuṣayòḥ kiṃ savita karmaṇòḥ śareṣṭhama itya uta purā vasiṣṭhò bhagavāna pitāmahama apṛcchata

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय: सोडप्यथ तथा ब्रह्म॒वंशस्य कारक:

English

Long ago the blessed Vasishtha asked the grandfather, "Which is better, divine action or human action?"

अध्याय 13

श्लोक 6.4

ततः पद्मॊद्भवॊ राजन देवदेवः पितामहः उवाच मधुरं वाक्यम अर्थवद धेतु भूषितम

tataḥ padmòdbhavò rājana devadevaḥ pitāmahaḥ uvāca madhuraṃ vākyama arthavada dhetu bhūṣitama

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे संशयका निवारण करूँगा

English

Then the lotus-born, god of gods, grandfather, O king, spoke sweet words adorned with meaning and reason:

अध्याय 13

श्लोक 6.5

नाबीजं जायते किं चिन न बीजेन विना फलम बीजाद बीजं परभवति बीजाद एव फलं समृतम

nābījaṃ jāyate kiṃ cina na bījena vinā phalama bījāda bījaṃ parabhavati bījāda eva phalaṃ samṛtama

हिन्दी अर्थ

समदुःखसुखं दृष्टवा विस्मित: पाकशासन:

English

"Nothing is born without a seed, nor fruit without a seed; from seed seed arises, and from seed alone fruit is remembered.

अध्याय 13

श्लोक 6.6

यादृशं वपते बीजं कषेत्रम आसाद्य कर्षकः सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम

yādṛśaṃ vapate bījaṃ kaṣetrama āsādya karṣakaḥ sukṛte duṣkṛte vāpi tādṛśaṃ labhate phalama

हिन्दी अर्थ

तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्यमवस्थित:

English

What seed a farmer sows, reaching a field, whether in good or bad, he gets fruit of that kind.

अध्याय 13

श्लोक 6.7

यथा बीजं विना कषेत्रम उप्तं भवति निष्फलम तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति

yathā bījaṃ vinā kaṣetrama uptaṃ bhavati niṣphalama tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati

हिन्दी अर्थ

पक्षीकी योनिमें प्रायः असम्भव है

English

As a field without seed, sown, is fruitless, so fate is not accomplished without human effort.

अध्याय 13

श्लोक 6.8

कषेत्रं पुरुषकारस तु दैवं बीजम उदाहृतम कषृत्र बीजसमायॊगात ततः सस्यसमृध्यते

kaṣetraṃ puruṣakārasa tu daivaṃ bījama udāhṛtama kaṣṛtra bījasamāyògāta tataḥ sasyasamṛdhyate

हिन्दी अर्थ

प्राणिनामपि सर्वेषां सर्व सर्वत्र दृश्यते

English

Human effort is the field, fate is called the seed; from the union of field and seed the crop flourishes.

अध्याय 13

श्लोक 6.9

कर्मणः फलनिर्वृत्तिं सवयम अश्नाति कारकः परत्यक्षं दृश्यते लॊके कृतस्याप्य अकृतस्य च

karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ savayama aśnāti kārakaḥ paratyakṣaṃ dṛśyate lòke kṛtasyāpya akṛtasya ca

हिन्दी अर्थ

अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह

English

The doer himself enjoys the fruit of action; this is seen directly in the world, of what is done and not done.

अध्याय 13

श्लोक 6.10

शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते कव चित

śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kava cita

हिन्दी अर्थ

अस्मद्बंशकर: श्रीमान् सत्यमेतद् ब्रवीमि ते

English

Vaisampayana said, "Having heard all this, the powerful and virtuous Yudhishthira became consoled in mind, and again enquired as follows."

अध्याय 13

श्लोक 6.11

कृती सर्वत्र लभते परतिष्ठां भाग्यविक्षतः अकृती लभते भरष्टः कषते कषारावसेचनम

kṛtī sarvatra labhate paratiṣṭhāṃ bhāgyavikṣataḥ akṛtī labhate bharaṣṭaḥ kaṣate kaṣārāvasecanama

हिन्दी अर्थ

त्वंच सा चोपभुज्जीतं ततः पुत्राववाप्स्थथ:

English

produced by the intermediate act of raising the axe by some sentient agent, but that in the case of the burning of a forest, the fire is produced by the friction of the dry branches of trees without the intervention of any sentient agent.

अध्याय 13

श्लोक 6.12

तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च पराप्यते कर्मणा सर्वं न दैवाद अकृतात्मना

tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca parāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivāda akṛtātmanā

हिन्दी अर्थ

पुत्रि पूर्वोपपन्नाया: कुरुष्व वचनं मम

English

By austerity beauty and good fortune and various jewels are got; everything is got by action, not by fate for one who has not acted.

अध्याय 13

श्लोक 6.13

तथा सवर्गश च भॊगश च निष्ठा या च मनीषिता सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहॊपपद्यते

tathā savargaśa ca bhògaśa ca niṣṭhā yā ca manīṣitā sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehòpapadyate

हिन्दी अर्थ

एनं प्रयच्छ महां त्वं मदीयं त्वं गृहाण च

English

So too heaven, enjoyment, and whatever goal is wished, all is attained here by action done by human effort.

अध्याय 13

श्लोक 6.14

जयॊतींषि तरिदशा नागा यक्षाश चन्द्रार्कमारुताः सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद देवतां गताः

jayòtīṃṣi taridaśā nāgā yakṣāśa candrārkamārutāḥ sarve puruṣakāreṇa mānuṣyāda devatāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्षोंमें भी अदल-बदल कर लें”

English

The luminaries, gods, nagas, yakshas, moon, sun and winds all went from human state to divinity by human effort.

अध्याय 13

श्लोक 6.15

अर्थॊ वा मित्रवर्गॊ वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम शरीश चापि दुर्लभा भॊक्तुं तथैवाकृत कर्मभिः

arthò vā mitravargò vā aiśvaryaṃ vā kulānvitama śarīśa cāpi durlabhā bhòktuṃ tathaivākṛta karmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्त भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यति

English

Wealth, a circle of friends, lordship or high family, and Shri are hard to enjoy, likewise, by those who have done no deeds.

अध्याय 13

श्लोक 6.16

शौचेन लभते विप्रः कषत्रियॊ विक्रमेण च वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया शरियम

śaucena labhate vipraḥ kaṣatriyò vikrameṇa ca vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śariyama

हिन्दी अर्थ

कथं विशिष्टो भ्राता मे भवेदित्येव चिन्तय

English

A brahmana gains prosperity by purity, a kshatriya by valour, a vaishya by effort, a shudra by service.

अध्याय 13

श्लोक 6.17

नादातारं भजन्त्य अर्था न कलीबं नापि निष्क्रियम नाकर्म शीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम

nādātāraṃ bhajantya arthā na kalībaṃ nāpi niṣkriyama nākarma śīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinama

हिन्दी अर्थ

अथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिछ्िर

English

Wealth does not serve the non-giver, the impotent, the inactive, one not given to action, the unheroic, nor one without austerity.

अध्याय 13

श्लोक 6.18

येन लॊकास तरयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश च देवताः स एष भगवान विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः

yena lòkāsa tarayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāśa ca devatāḥ sa eṣa bhagavāna viṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ

हिन्दी अर्थ

वस्तुओंका अदल-बदलकर उपयोग किया। फिर तो वे दोनों गर्भवती हो गयीं

English

He by whom the three worlds were made, the Daityas and all the gods, this blessed Vishnu practises austerity in the ocean.

अध्याय 13

श्लोक 6.19

सवं चेत कर्मफलं न सयात सर्वम एवाफलं भवेत लॊकॊ दैवं समालम्ब्य उदासीनॊ भवेन न तु

savaṃ ceta karmaphalaṃ na sayāta sarvama evāphalaṃ bhaveta lòkò daivaṃ samālambya udāsīnò bhavena na tu

हिन्दी अर्थ

उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भूगुसत्तम:

English

If there were no fruit of one's own action, everything would be fruitless; the world, relying on fate, would be indifferent, but it is not.

अध्याय 13

श्लोक 6.20

अकृत्वा मानुषं कर्म यॊ दैवम अनुवर्तते वृथा शराम्यति संप्राप्य पतिं कलीबम इवाङ्गना

akṛtvā mānuṣaṃ karma yò daivama anuvartate vṛthā śarāmyati saṃprāpya patiṃ kalībama ivāṅganā

हिन्दी अर्थ

साच क्षत्रं विशिष्ट वै तत एतत् कृतं मया

English

One who, without doing human action, follows fate toils in vain, like a woman who has got an impotent husband.

अध्याय 13

श्लोक 6.21

न तथा मानुषे लॊके भयम अस्ति शुभाशुभे यथा तरिदशलॊके हि भयम अल्पेन जायते

na tathā mānuṣe lòke bhayama asti śubhāśubhe yathā taridaśalòke hi bhayama alpena jāyate

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सा ब्राह्माणं श्रेष्ठ माता ते जनयिष्यति

English

In the human world there is not such fear in good and bad as in the world of the gods, where fear arises from little.

अध्याय 13

श्लोक 6.22

कृतः पुरुषकारस तु दैवम एवानुवर्तते न दैवम अकृते किं चित कस्य चिद दातुम अर्हति

kṛtaḥ puruṣakārasa tu daivama evānuvartate na daivama akṛte kiṃ cita kasya cida dātuma arhati

हिन्दी अर्थ

नहि ते तत् कृतं साधु मातृस्नेहेन भाविनि

English

Human effort once done, fate follows it; fate cannot give anything to anyone without action.

अध्याय 13

श्लोक 6.23

यदा सथानान्य अनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्व अपि कथं कर्म विना दैवं सथास्यते सथापयिष्यति

yadā sathānānya anityāni dṛśyante daivateṣva api kathaṃ karma vinā daivaṃ sathāsyate sathāpayiṣyati

हिन्दी अर्थ

मनोहर लताके समान मूर्च्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़ी

English

When abodes are seen to be impermanent even among the gods, how will fate stand or establish without action?

अध्याय 13

श्लोक 6.24

न दैवतानि लॊके ऽसमिन वयापारं यान्ति कस्य चित वयासङ्गं जनयन्त्य उग्रम आत्माभिभवशङ्कया

na daivatāni lòke 'samina vayāpāraṃ yānti kasya cita vayāsaṅgaṃ janayantya ugrama ātmābhibhavaśaṅkayā

हिन्दी अर्थ

उवाच भार्या भर्तरें गाधेयी भार्गवर्षभम्

English

Gods in this world do not engage in anyone's affairs; they produce fierce attachment in fear of harm to themselves.

अध्याय 13

श्लोक 6.25

ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः कस्य वाचा हय अदैवं सयाद यतॊ दैवं परवर्तते

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ kasya vācā haya adaivaṃ sayāda yatò daivaṃ paravartate

हिन्दी अर्थ

प्रसादं कुरु विप्रषें न मे स्यात् क्षत्रिय: सुत:

English

There is always quarrel between sages and gods; by whose word would there be no fate, from which fate proceeds?

अध्याय 13

श्लोक 6.26

कथं चास्य समुत्पत्तिर यथा दैवं परवर्तते एवं तरिदशलॊके ऽपि पराप्यन्ते बहवश छलाः

kathaṃ cāsya samutpattira yathā daivaṃ paravartate evaṃ taridaśalòke 'pi parāpyante bahavaśa chalāḥ

हिन्दी अर्थ

नतु मे स्यात् सुतो ब्रद्मन्नेष मे दीयतां वर:

English

And how does it arise, how does fate proceed? So even in the world of the gods many deceits are met.

अध्याय 13

श्लोक 6.27

आत्मैव हय आत्मनॊ बन्धुर आत्मैव रिपुर आत्मनः आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्य अकृतस्य च

ātmaiva haya ātmanò bandhura ātmaiva ripura ātmanaḥ ātmaiva cātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpya akṛtasya ca

हिन्दी अर्थ

मुझे यही वर दीजिये”

English

The self alone is the friend of the self, the self alone the enemy of the self; the self alone is witness of what is done and not done by the self.

अध्याय 13

श्लोक 6.28

कृतं च विकृतं किं चित कृते कर्मणि सिध्यति सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं परपद्यते

kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiṃ cita kṛte karmaṇi sidhyati sukṛte duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ parapadyate

हिन्दी अर्थ

ततः सा जनयामास जगदरग्निं सुतं शुभम्

English

Whatever is done or undone is accomplished in the deed done; in a well-done act a bad act does not reach its aim.

अध्याय 13

श्लोक 6.29

देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैर अवाप्यते पुण्यशीलं नरं पराप्य किं दैवं परकरिष्यति

devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyaira avāpyate puṇyaśīlaṃ naraṃ parāpya kiṃ daivaṃ parakariṣyati

हिन्दी अर्थ

ऋषे: प्रसादाद् राजेन्द्र ब्रद्मर्षेब्रह्मयवादिनम्

English

The refuge of the gods is merit; everything is obtained by merits; having got a man of meritorious conduct, what will fate do?

अध्याय 13

श्लोक 6.30

पुरा ययातिर विभ्रष्टश चयावितः पतितः कषितौ पुनर आरॊपितः सवर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः

purā yayātira vibhraṣṭaśa cayāvitaḥ patitaḥ kaṣitau punara āròpitaḥ savargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

उलूको यमदूतश्न तथर्षि: सैन्धवायन:

English

Long ago Yayati fell from heaven, was made to fall to earth, and was again raised to heaven by his daughters' sons of meritorious deeds.

अध्याय 13

श्लोक 6.31

पुरूरवाश च राजर्षिर दविजैर अभिहितः पुरा ऐल इत्य अभिविख्यातः सवर्गं पराप्तॊ महीपतिः

purūravāśa ca rājarṣira davijaira abhihitaḥ purā aila itya abhivikhyātaḥ savargaṃ parāptò mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

वादुलिमुसलश्नैव वक्षोग्रीवस्तथैव च

English

Pururavas the royal sage, long ago addressed by the twice-born, famed as Aila, the lord of the earth, reached heaven.

अध्याय 13

श्लोक 6.32

अश्वमेधादिभिर यज्ञैः सत्कृतः कॊसलाधिपः महर्षिशापात सौदासः पुरुषादत्वम आगतः

aśvamedhādibhira yajñaiḥ satkṛtaḥ kòsalādhipaḥ maharṣiśāpāta saudāsaḥ puruṣādatvama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

चक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नो5थाश्वलायन:

English

The lord of Kosala, honoured by horse sacrifices and others, Saudasa, became a man-eater by a great sage's curse.

अध्याय 13

श्लोक 6.33

अश्वत्थामा च रामश च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ न गच्छतः सवर्गलॊकं सुकृतेनेह कर्मणा

aśvatthāmā ca rāmaśa ca muniputrau dhanurdharau na gacchataḥ savargalòkaṃ sukṛteneha karmaṇā

हिन्दी अर्थ

कारीषिरथ संभश्रुत्य: परपौरवतन्तव:

English

Ashvatthama and Rama, sons of sages, bow-bearers, do not go to the world of heaven by good deeds done here.

अध्याय 13

श्लोक 6.34

वसुर यज्ञशतैर इष्ट्वा दवितीय इव वासवः मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः

vasura yajñaśataira iṣṭvā davitīya iva vāsavaḥ mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

तथैव चोपगहनस्तथर्षिश्वासुरायण:

English

Vasu, having sacrificed with hundreds of sacrifices, like a second Vasava, went to the nether world by one false statement.

अध्याय 13

श्लोक 6.35

बलिर वैरॊचनिर बद्धॊधर्मपाशेन दैवतैः विष्णॊः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः

balira vairòcanira baddhòdharmapāśena daivataiḥ viṣṇòḥ puruṣakāreṇa pātālaśayanaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भूतिर्विभूति: सूतश्न सुरकृत् तु तथैव च

English

Bali, son of Virochana, was bound by the gods with the noose of dharma and, by Vishnu's effort, was made to lie in Patala.

अध्याय 13

श्लोक 6.36

शक्रस्यॊदस्य चरणं परस्थितॊ जनमेजयः दविज सत्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः

śakrasyòdasya caraṇaṃ parasthitò janamejayaḥ davija satrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ

हिन्दी अर्थ

नवतनन्‍्तुर्बकनख: सेयनो यतिरेव च

English

Janamejaya, going to the foot of Shakra's sacrifice, having killed twice-born women, what did fate do to prevent it?

अध्याय 13

श्लोक 6.37

अज्ञानाद बराह्मणं हत्वा सपृष्टॊ बालवधेन च वैशम्पायन विप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः

ajñānāda barāhmaṇaṃ hatvā sapṛṣṭò bālavadhena ca vaiśampāyana viprarṣiḥ kiṃ daivena nivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्जयोनिरुदापेक्षी नारदी च महानृषि:

English

Vaishampayana, the brahmana sage, having killed a brahmana through ignorance, and touched by the killing of a child, what did fate prevent?

अध्याय 13

श्लोक 6.38

गॊप्रदानेन मिथ्या च बराह्मणेभ्यॊ महामखे पुरा नृगश च राजर्षिः कृकलासत्वम आगतः

gòpradānena mithyā ca barāhmaṇebhyò mahāmakhe purā nṛgaśa ca rājarṣiḥ kṛkalāsatvama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

एतत् ते सर्वमाख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ

English

And the royal sage Nriga, for falsely giving cows to brahmanas at the great sacrifice long ago, became a lizard.

अध्याय 13

श्लोक 6.39

धुन्धुमारश च राजर्षिः सत्रेष्व एव जरां गतः परीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे

dhundhumāraśa ca rājarṣiḥ satreṣva eva jarāṃ gataḥ parītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje

हिन्दी अर्थ

तत्र तत्र च मां ब्रूहि च्छेत्तास्मि तव संशयम्

English

The royal sage Dhundhumara grew old in sacrificial sessions; leaving the gift of joy, he slept at Girivraja.

अध्याय 13

श्लोक 6.40

पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर महाबलैः पुनः परत्याहृतं चैव न दैवाद भुजसंश्रयात

pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭraira mahābalaiḥ punaḥ paratyāhṛtaṃ caiva na daivāda bhujasaṃśrayāta

हिन्दी अर्थ

श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह

English

The kingdom of the Pandavas was taken by the mighty sons of Dhritarashtra and taken back again not by fate but by the strength of their arms.

अध्याय 13

श्लोक 6.41

तपॊ नियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः किं ते दैवबलाच छापम उत्सृजन्ते न कर्मणा

tapò niyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ kiṃ te daivabalāca chāpama utsṛjante na karmaṇā

हिन्दी अर्थ

चाहता हूँ; अत: कृपा करके मुझे उनके गुण ही बताइये

English

Do sages, joined with austerity and restraint, of sharp vows, cast curses by the strength of fate, not by action?

अध्याय 13

श्लोक 6.42

पापम उत्सृजते लॊके सर्वं पराप्य सुदुर्लभम लॊभमॊहसमापन्नं न दैवं तरायते नरम

pāpama utsṛjate lòke sarvaṃ parāpya sudurlabhama lòbhamòhasamāpannaṃ na daivaṃ tarāyate narama

हिन्दी अर्थ

निकला और शिकारके लिये किसी मृगको खोजने लगा

English

One casts off sin in the world, having obtained everything very hard to get; fate does not save the man overcome by greed and delusion.

अध्याय 13

श्लोक 6.43

यथाग्निः पवनॊद्धूतः सूक्ष्मॊ ऽपि भवते महान तथा कर्म समायुक्तं दैवं साधु विवर्धते

yathāgniḥ pavanòddhūtaḥ sūkṣmò 'pi bhavate mahāna tathā karma samāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate

हिन्दी अर्थ

अविदूरे मृगान् दृष्टवा बाण: प्रतिसमाहित:

English

As fire, fanned by wind, though small becomes great, so fate joined with action grows well.

अध्याय 13

श्लोक 6.44

यथा तैलक्षयाद दीपः परम्लानिम उपगच्छति तथा कर्म कषयाद दैवं परम्लानिम उपगच्छति

yathā tailakṣayāda dīpaḥ paramlānima upagacchati tathā karma kaṣayāda daivaṃ paramlānima upagacchati

हिन्दी अर्थ

महान् वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया

English

As a lamp fades from the exhaustion of oil, so fate fades from the exhaustion of action.

अध्याय 13

श्लोक 6.45

विपुलम अपि धनौघं पराप्य भॊगान सत्रियॊ वा; पुरुष इह न शक्तः कर्म हीनॊ ऽपि भॊक्तुम सुनिहितम अपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं; वययगुणम अपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते

vipulama api dhanaughaṃ parāpya bhògāna satriyò vā; puruṣa iha na śaktaḥ karma hīnò 'pi bhòktuma sunihitama api cārthaṃ daivatai rakṣyamāṇaṃ; vayayaguṇama api sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante

हिन्दी अर्थ

इच्छासे छोड़े गये उस बाणने एक विशाल वृक्षको वेध दिया

English

Even having got a great flood of wealth, enjoyments or women, a man without action here cannot enjoy; and though wealth is well placed and guarded by gods, the good, by action, rely on it even at loss.

अध्याय 13

श्लोक 6.46

भवति मनुजलॊकाद देवलॊकॊ विशिष्टॊ; बहुतर सुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां; न च फलति विकर्मा जीवलॊकेन दैवम

bhavati manujalòkāda devalòkò viśiṣṭò; bahutara susamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇāṃ; na ca phalati vikarmā jīvalòkena daivama

हिन्दी अर्थ

उत्सृज्य फलपत्राणि पादप: शोषमागत:

English

The world of the gods is more distinguished than the world of men; the houses of men are much more prosperous, while those of immortals are seen like a forest of the ancestors; and fate bears no fruit for a world without action.

अध्याय 13

श्लोक 6.47

वयपनयति विमार्गं नास्ति दैवे परभुत्वं; गुरुम इव कृतम अग्र्यं कर्म संयाति दैवम अनुपहतम अदीनं कामकारेण दैवं; नयति पुरुषकारः संचितस तत्र तत्र

vayapanayati vimārgaṃ nāsti daive parabhutvaṃ; guruma iva kṛtama agryaṃ karma saṃyāti daivama anupahatama adīnaṃ kāmakāreṇa daivaṃ; nayati puruṣakāraḥ saṃcitasa tatra tatra

हिन्दी अर्थ

फैल गया। उसके फल और पत्ते झड़ गये और धीरे-धीरे वह सूखने लगा

English

Fate removes no wrong path and has no lordship; as a done deed goes to the teacher, so fate goes to the chief deed; fate untouched and undiminished is led at will by stored human effort here and there.

अध्याय 13

श्लोक 6.48

एतत ते सर्वम आख्यातं मया वै मुनिसत्तम फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः

etata te sarvama ākhyātaṃ mayā vai munisattama phalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

न जहाति शुको वासं तस्य भक्‍त्या वनस्पते:

English

All this has been told to you by me, best of sages, always seeing in truth the fruit of human effort.

अध्याय 13

श्लोक 6.49

अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा विधिना कर्मणा चैव सवर्गमार्गम अवाप्नुयात

abhyutthānena daivasya samārabdhena karmaṇā vidhinā karmaṇā caiva savargamārgama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

कृतज्ञ: सह वृक्षेण धर्मात्मा सो5प्यशुष्यत

English

By rising up, by action begun, by rule and by action, one would gain the path to heaven."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।