Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 58/87 · श्लोक 107.1–107.97

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 107.1

[य] शतायुर उक्तः पुरुषः शतवीर्यश च वैदिके कस्मान मरियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह

[ya] śatāyura uktaḥ puruṣaḥ śatavīryaśa ca vaidike kasmāna mariyante puruṣā bālā api pitāmaha

हिन्दी अर्थ

विनीतमाचार्यकुले सुयुक्त गुरुकर्मणि न मे विक्रोशतो राजन् हर्तुमहसि कुज्जरम्

English

only, those that live upon vision only, those that restrain their speech, those that restrain their minds, those that are pure, those that are capable of assuming diverse forms through Yoga-puissance, those deities that live on touch (as their food), those deities that subsist on vision and those that subsist upon the butter poured in sacrifices, those beings that are competent to create by fiats of their will the objects they require, they that are regarded as the foremost ones among the deities, and all the other deities, O descendant of Ajamila, the Suparnas, the Gandharvas, the Pisachas, the Danavas, Yakshas, the Charanas, the snakes, all that is gross and all that is exceedingly subtile, all that is soft and all that is not subtile, all sorrows and all joys, all sorrows that come after joy and all joy that comes after sorrow, the Sankhya philosophy, Yoga, and that which transcends objects which are regarded as foremost and very superior,— all adorable things, all the deities, and all the protectors of the universe who entering into the physical forces sustain and uphold this ancient creation of that illustrious Deity,— have sprung from that Creator of all creatures. All this that I have mentioned is grosser than that which the wise think of with the aid of Penances. Indeed, that subtile Brahma is the cause of life. I bow my head in reverence to it. Let that immutable and indestructible Master, always adored by us, grant us desirable boons. That person who, subjugating his senses and purifying himself, recites this hymn, without interruption in respect of his vow, for one month, succeeds in obtaining the merit that is attached to a Horse-sacrifice. By reciting this hymn the Brahmana succeeds in acquiring all the Vedas; the Kshatriya becomes crowned with victory, O son of Pritha; the Vaisya becomes successful in obtaining wealth and cleverness; and the Sudra, in winning happiness here and a good end hereafter. Persons of great fame, by reciting this prince of hymns that is competent to cleanse every sin and that is highly sacred and purifying, set their hearts on Rudra. A man by reciting this prince of hymns succeeds in living in heaven for as many years as there are pores in his body.'"

अध्याय 13

श्लोक 107.2

आयुष्मान केन भवति सवल्पायुर वापि मानवः केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते शरियम

āyuṣmāna kena bhavati savalpāyura vāpi mānavaḥ kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śariyama

हिन्दी अर्थ

कितने ही मनुष्य बचपनमें ही मर जाते हैं। ऐसा क्‍यों होता है? केन वा लभते कीर्ति केन वा लभते श्रियम्

English

By what does a man become long-lived, or short-lived? By what does he gain fame, or gain prosperity?

अध्याय 13

श्लोक 107.3

तपसा बरह्मचर्येण जपैर हॊमैस तथौषधैः जन्मना यदि वाचारात तन मे बरूहि पितामह

tapasā barahmacaryeṇa japaira hòmaisa tathauṣadhaiḥ janmanā yadi vācārāta tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

नित्योच्छिष्ट: संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्

English

By austerity, by celibacy, by prayers, oblations and herbs, by birth or by conduct? Tell me that, Grandsire.

अध्याय 13

श्लोक 107.4

[भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि यन मां तवम अनुपृच्छसि अल्पायुर येन भवति दीर्घायुर वापि मानवः

[bha] atra te vartayiṣyāmi yana māṃ tavama anupṛcchasi alpāyura yena bhavati dīrghāyura vāpi mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वश: आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्

English

[Bhishma] I shall tell you on this what you ask me: by what a man becomes short-lived or long-lived,

अध्याय 13

श्लोक 107.5

येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते शरियम यथा च वर्तन पुरुषः शरेयसा संप्रयुज्यते

yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śariyama yathā ca vartana puruṣaḥ śareyasā saṃprayujyate

हिन्दी अर्थ

उदड़्मुखश्नव सततं शौचं कुर्यात् समाहित:

English

by what he gains fame or prosperity, and how a man by his conduct is joined to what is best.

अध्याय 13

श्लोक 107.6

आचाराल लभते हयायुर आचाराल लभते शरियम आचारात कीर्तिम आप्नॊति पुरुषः परेत्य चेह च

ācārāla labhate hayāyura ācārāla labhate śariyama ācārāta kīrtima āpnòti puruṣaḥ paretya ceha ca

हिन्दी अर्थ

धन्यं पश्चान्मुखो भुड्क्ते ऋतं भुड्क्ते उदडमुख: गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा

English

By conduct one gains long life, by conduct one gains prosperity, by conduct a man attains fame, in this world and after death.

अध्याय 13

श्लोक 107.7

दुराचारॊ हि पुरुषॊ नेहायुर विन्दते महत तरसन्ति यस्माद भूतानि तथा परिभवन्ति च

durācārò hi puruṣò nehāyura vindate mahata tarasanti yasmāda bhūtāni tathā paribhavanti ca

हिन्दी अर्थ

यश्चानध्यायकाले5पि मोहादभ्यस्यति द्विज:

English

A man of bad conduct does not gain great length of life here; beings fear him and so too they despise him.

अध्याय 13

श्लोक 107.8

तस्मात कुर्याद इहाचारं य इच्छेद भूतिम आत्मनः अपि पापशरीरस्य आचारॊ हन्त्य अलक्षणम

tasmāta kuryāda ihācāraṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ api pāpaśarīrasya ācārò hantya alakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

अन्यदेव भवेद् वास: शयनीये नरोत्तम घूमनेके लिये दूसरा और देवताओंकी पूजाके लिये दूसरा ही वस्त्र रखना चाहिए

English

Therefore he who desires his own well-being should practise right conduct here; conduct removes the bad marks even of a sinful body.

अध्याय 13

श्लोक 107.9

आचार लक्षणॊ धर्मः सन्तश चाचार लक्षणाः साधूनां च यथावृत्तम एतद आचार लक्षणम

ācāra lakṣaṇò dharmaḥ santaśa cācāra lakṣaṇāḥ sādhūnāṃ ca yathāvṛttama etada ācāra lakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

दधि चाप्यनुपान वै न कर्तव्यं भवार्थिना

English

Dharma is marked by conduct, and the good are marked by conduct; the way the good live is the mark of conduct.

अध्याय 13

श्लोक 107.10

अप्य अदृष्टं शरुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते परियम

apya adṛṣṭaṃ śarutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇama bhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate pariyama

हिन्दी अर्थ

कि ब्राह्मणस्येह गजेन कृत्यम्

English

Even a man unseen, known only by report, who follows dharma and does works of prosperity, people hold dear.

अध्याय 13

श्लोक 107.11

ये नास्तिका निष्क्रियाश च गुरु शास्त्रातिलङ्घिनः अधर्मज्ञा दुराचारास ते भवन्ति गतायुषः

ye nāstikā niṣkriyāśa ca guru śāstrātilaṅghinaḥ adharmajñā durācārāsa te bhavanti gatāyuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये नित्योत्थिता गुरुकर्मस्वचोद्या:

English

Those who are unbelievers, inactive, who transgress teacher and scripture, ignorant of dharma and of bad conduct, become short-lived.

अध्याय 13

श्लोक 107.12

विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्ण मैथुनाः अल्पायुषॊ भवन्तीह नरा निरयगामिनः

viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇa maithunāḥ alpāyuṣò bhavantīha narā nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

अश्रोंद्वारा यात्रा करता है, वहाँ जाकर मैं तुमसे अपना हाथी वापस लूँगा

English

Men of bad character, who break bounds, who always mix in sexual union, are short-lived here and go to hell.

अध्याय 13

श्लोक 107.13

सर्वलक्षणहीनॊ ऽपि समुदाचारवान नरः शरद्दधानॊ ऽनसूयुश च शतं वर्षाणि जीवति

sarvalakṣaṇahīnò 'pi samudācāravāna naraḥ śaraddadhānò 'nasūyuśa ca śataṃ varṣāṇi jīvati

हिन्दी अर्थ

भी लाँघकर ब्रह्मलोकमें जा पहुँचे कथं भगीरथागास्त्वमिमं लोकं॑ दुरासदम्

English

Even a man lacking all marks, if he has proper conduct, is faithful and free of envy, lives a hundred years.

अध्याय 13

श्लोक 107.14

अक्रॊधनः सत्यवादी भूतानाम अविहिंसकः अनसूयुर अजिह्मश च शतं वर्षाणि जीवति

akròdhanaḥ satyavādī bhūtānāma avihiṃsakaḥ anasūyura ajihmaśa ca śataṃ varṣāṇi jīvati

हिन्दी अर्थ

विजित्य भूपतीन् सर्वानर्थरिष्टवा पितामह

English

One who is free of anger, truthful, harmless to beings, free of envy and straightforward, lives a hundred years.

अध्याय 13

श्लोक 107.15

लॊष्ट मर्दी तृणच छेदी नखखादी च यॊ नरः नित्यॊच्छिष्टः संकुसुकॊ नेहायुर विन्दते महत

lòṣṭa mardī tṛṇaca chedī nakhakhādī ca yò naraḥ nityòcchiṣṭaḥ saṃkusukò nehāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्

English

The man who crushes clods, cuts grass, bites his nails, is always unclean from leavings and unsteady, does not gain long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.16

बराह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः

barāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayeta utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत् ते5त्र विचारणा पूजयामास पूजा विधिदृष्टेन कर्मणा

English

He should wake in the Brahma muhurta, reflect on dharma and wealth, rise, rinse his mouth, and stand with folded hands for the morning twilight prayer.

अध्याय 13

श्लोक 107.17

एवम एवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः नेक्षेतादित्यम उद्यन्तं नास्तं यान्तं कदा चन

evama evāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ nekṣetādityama udyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोक्त विधिसे आदरणीय नरेशका विशेष आदर-सत्कार किया

English

In the same way he should attend the evening twilight, in silence. He should never gaze at the rising or the setting sun.

अध्याय 13

श्लोक 107.18

ऋषयॊ दीर्घसंध्यत्वाद दीर्घम आयुर अवाप्नुवन तस्मात तिष्ठेत सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः

ṛṣayò dīrghasaṃdhyatvāda dīrghama āyura avāpnuvana tasmāta tiṣṭheta sadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

विप्राणां वचनात् सर्व परत्रेह च सिध्यति एतदेव परं गुह्मामलो भेन समाचर

English

The sages gained long life through long twilight devotions; therefore he should always attend both twilights in silence.

अध्याय 13

श्लोक 107.19

ये च पूर्वाम उपासन्ते दविजाः संध्यां न पश्चिमाम सर्वांस तान धार्मिकॊ राजा शूद्र कर्माणि कारयेत

ye ca pūrvāma upāsante davijāḥ saṃdhyāṃ na paścimāma sarvāṃsa tāna dhārmikò rājā śūdra karmāṇi kārayeta

हिन्दी अर्थ

कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह

English

A righteous king should make those twice-born who attend the morning twilight but not the evening one do a shudra's work.

अध्याय 13

श्लोक 107.20

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हि चित न हीदृशम अनायुष्यं लॊके किं चन विद्यते यादृशं पुरुषस्येह परदारॊपसेवनम

paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhi cita na hīdṛśama anāyuṣyaṃ lòke kiṃ cana vidyate yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāròpasevanama

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा तने ब्रूहि पितामह

English

He should never go to another man's wife, in any class. Nothing in the world shortens life like a man's resorting to another's wife.

अध्याय 13

श्लोक 107.21

परसाधनं च केशानाम अञ्जनं दन्तधावनम पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम

parasādhanaṃ ca keśānāma añjanaṃ dantadhāvanama pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanama

हिन्दी अर्थ

आदिमेंसे किसका आश्रय ले, जिससे वह श्रेयका भागी हो, वह मुझे बताइये अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानव:

English

Dressing the hair, applying collyrium, cleaning the teeth, and worshipping the gods he should do in the forenoon.

अध्याय 13

श्लोक 107.22

पुरीष मूत्रे नॊदीक्षेन नाधितिष्ठेत कदा चन उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदा चन

purīṣa mūtre nòdīkṣena nādhitiṣṭheta kadā cana udakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadā cana

हिन्दी अर्थ

यथा वर्तयन् पुरुष: श्रेयसा सम्प्रयुज्यते

English

He should not look at faeces or urine, nor stand upon them; nor should he ever converse with a menstruating woman.

अध्याय 13

श्लोक 107.23

नॊत्सृजेत पुरीषं च कषेत्रे गरामस्य चान्तिके उभे मूत्र पुरीषे तु नाप्सु कुर्यात कदा चन

nòtsṛjeta purīṣaṃ ca kaṣetre garāmasya cāntike ubhe mūtra purīṣe tu nāpsu kuryāta kadā cana

हिन्दी अर्थ

आचारात् कीर्तिमाप्नोति पुरुष: प्रेत्य चेह च तथा सदाचारसे ही उसे इहलोक और परलोकमें भी कीर्तिकी प्राप्ति होती है

English

He should not pass faeces in a field or near a village; and never pass both urine and faeces in water.

अध्याय 13

श्लोक 107.24

पराङ्मुखॊ नित्यम अश्नीयाद वाग्यतॊ ऽननम अकुत्सयन परस्कन्दयेच च मनसा भुक्त्वा चाग्निम उपस्पृशेत

parāṅmukhò nityama aśnīyāda vāgyatò 'nanama akutsayana paraskandayeca ca manasā bhuktvā cāgnima upaspṛśeta

हिन्दी अर्थ

त्रसन्ति यस्माद् भूतानि तथा परिभवन्ति च

English

He should always eat facing east, in silence, not disparaging the food; he should offer a portion mentally and, having eaten, touch fire.

अध्याय 13

श्लोक 107.25

आयुष्यं पराङ्मुखॊ भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः धन्यं पश्चान मुखॊ भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः

āyuṣyaṃ parāṅmukhò bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ dhanyaṃ paścāna mukhò bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् करे तो वह उसके शरीर और मनके बुरे लक्षणोंको दबा देता है

English

Eating facing east gives long life, facing south, fame; eating facing west gives wealth, and eating facing north gives truth.

अध्याय 13

श्लोक 107.26

नाधितिष्ठेत तुषाञ जातु केशभस्म कपालिकाः अन्यस्य चाप्य उपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत

nādhitiṣṭheta tuṣāña jātu keśabhasma kapālikāḥ anyasya cāpya upasthānaṃ dūrataḥ parivarjayeta

हिन्दी अर्थ

साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्

English

He should never sit on husks, hair, ashes or skulls, and should avoid from afar attending on another's seat.

अध्याय 13

श्लोक 107.27

शान्ति हॊमांश च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत निषण्णश चापि खादेत न तु गच्छन कथं चन

śānti hòmāṃśa ca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayeta niṣaṇṇaśa cāpi khādeta na tu gacchana kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

जैसा बर्ताव करते हैं; वही सदाचारका स्वरूप अथवा लक्षण है अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुष:

English

He should perform pacifying oblations and have the Savitri rites performed; he may eat sitting, but never while walking.

अध्याय 13

श्लोक 107.28

मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गॊव्रजे

mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na gòvraje

हिन्दी अर्थ

श्रद्दधानो5नसूयुश्च॒ शतं वर्षाणि जीवति

English

He should not pass urine standing, nor on ashes, nor in a cow pen.

अध्याय 13

श्लोक 107.29

आर्द्र पादस तु भुञ्जीत नार्द्र पादस तु संविशेत आर्द्र पादस तु भुञ्जानॊ वर्षाणां जीवते शतम

ārdra pādasa tu bhuñjīta nārdra pādasa tu saṃviśeta ārdra pādasa tu bhuñjānò varṣāṇāṃ jīvate śatama

हिन्दी अर्थ

दोषदृष्टिसे रहित होता है, वह सौ वर्षोतक जीवित रहता है कपटशून्य है, वह सौ वर्षोतक जीवित रहता है

English

He should eat with wet feet but not go to bed with wet feet; eating with wet feet, he lives a hundred years.

अध्याय 13

श्लोक 107.30

तरीणि तेजांसि नॊच्छिष्ट आलभेत कदा चन अगिं गां बराह्मणं चैव तथास्यायुर न रिष्यते

tarīṇi tejāṃsi nòcchiṣṭa ālabheta kadā cana agiṃ gāṃ barāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyura na riṣyate

हिन्दी अर्थ

उत्थायाचम्य तिषछेत पूर्वा संध्यां कृताज्जलि: हुए प्रात:कालकी संध्या करे

English

When unclean from leavings, he should never touch the three radiant things: fire, a cow and a brahmin; so his life will not be harmed.

अध्याय 13

श्लोक 107.31

तरीणि तेजांसि नॊच्छिष्ट उदीक्षेत कदा चन सूर्या चन्द्रमसौ चैव नक्षताणि च सर्वशः

tarīṇi tejāṃsi nòcchiṣṭa udīkṣeta kadā cana sūryā candramasau caiva nakṣatāṇi ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन

English

Unclean from leavings, he should never look at the three radiant things: the sun and moon, and the stars everywhere.

अध्याय 13

श्लोक 107.32

ऊर्ध्वं पराणा हय उत्क्रामन्ति यूनः सथविर आयति परत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस तान परतिपद्यते

ūrdhvaṃ parāṇā haya utkrāmanti yūnaḥ sathavira āyati paratyutthānābhivādābhyāṃ punasa tāna paratipadyate

हिन्दी अर्थ

सूर्यकी ओर कदापि न देखे ऋषयो नित्यसंध्यत्वाद् दीर्घमायुरवाप्रुवन्

English

The vital breaths of a young man rise upward when an elder approaches; by rising and greeting he recovers them.

अध्याय 13

श्लोक 107.33

अभिवादयेत वृद्धांश च आसनं चैव दापयेत कृताञ्जलिर उपासीत गच्छन्तं पृष्ठतॊ ऽनवियात

abhivādayeta vṛddhāṃśa ca āsanaṃ caiva dāpayeta kṛtāñjalira upāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhatò 'naviyāta

हिन्दी अर्थ

ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजा: संध्यां न पश्चिमाम्

English

He should greet the aged, offer them a seat, wait on them with folded hands, and follow behind them as they go.

अध्याय 13

श्लोक 107.34

न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत नैकवस्त्रेण भॊक्तव्यं न नग्नः सनातुम अर्हति सवप्तव्यं नैव नग्नेन न चॊच्छिष्टॊ ऽपि संविशेत

na cāsītāsane bhinne bhinnaṃ kāṃsyaṃ ca varjayeta naikavastreṇa bhòktavyaṃ na nagnaḥ sanātuma arhati savaptavyaṃ naiva nagnena na còcchiṣṭò 'pi saṃviśeta

हिन्दी अर्थ

परदारा न गन्तव्या सर्ववर्णेषु कहिचित् यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्

English

He should not sit on a broken seat and should avoid a broken bronze vessel; he should not eat in one garment, nor bathe naked, nor sleep naked, nor go to bed unclean from leavings.

अध्याय 13

श्लोक 107.35

उच्छिष्टॊ न सपृशेच छीर्षं सर्वे पराणास तदाश्रयाः केशग्रहान परहारांश च शिरस्य एतान विवर्जयेत

ucchiṣṭò na sapṛśeca chīrṣaṃ sarve parāṇāsa tadāśrayāḥ keśagrahāna parahārāṃśa ca śirasya etāna vivarjayeta

हिन्दी अर्थ

नरकमें रहना पड़ता है

English

Unclean, he should not touch the head, in which all the vital breaths rest; he should avoid pulling the hair and blows on the head.

अध्याय 13

श्लोक 107.36

न पाणिभ्याम उभाभ्यां च कण्डूयेज जातु वैश इरः न चाभीक्ष्णं शिरः सनायात तथास्यायुर न रिष्यते

na pāṇibhyāma ubhābhyāṃ ca kaṇḍūyeja jātu vaiśa iraḥ na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ sanāyāta tathāsyāyura na riṣyate

हिन्दी अर्थ

पूर्वाह्न एव कार्याणि देवतानां च पूजनम् नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यन्दिने स्थिते

English

He should never scratch the head with both hands, nor bathe the head too often; thus his life will not be harmed.

अध्याय 13

श्लोक 107.37

शिरःस्नातश च तैलेन नाङ्गं किं चिद उपस्पृशेत तिलपिष्टं न चाश्नीयात तथायुर विन्दते महत

śiraḥsnātaśa ca tailena nāṅgaṃ kiṃ cida upaspṛśeta tilapiṣṭaṃ na cāśnīyāta tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

यात्रा करे, न शूद्रोंके साथ और न अकेला ही

English

After bathing the head with oil he should not touch any other limb with it, nor eat sesame paste; so he gains long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.38

नाध्यापयेत तथॊच्छिष्टॊ नाधीयीत कदा चन वाते च पूति गन्धे च मनसापि न चिन्तयेत

nādhyāpayeta tathòcchiṣṭò nādhīyīta kadā cana vāte ca pūti gandhe ca manasāpi na cintayeta

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान् वनस्पतीन् मध्यन्दिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा

English

Unclean, he should not teach nor ever study; in wind and foul smells he should not think of it even in mind.

अध्याय 13

श्लोक 107.39

अत्र गाथा यमॊद्गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः आयुर अस्य निकृन्तामि परजाम अस्याददे तथा

atra gāthā yamòdgītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ āyura asya nikṛntāmi parajāma asyādade tathā

हिन्दी अर्थ

उपानहौ च वस्त्र च धृतमन्यैर्न धारयेत्

English

On this the wise of old recite verses sung by Yama: "I cut off his life, and take his offspring."

अध्याय 13

श्लोक 107.40

य उच्छिष्टः परवदति सवाध्यायं चाधिगच्छति यश चानध्याय काले ऽपि मॊहाद अभ्यस्यति दविजः तस्माद युक्तॊ ऽपय अनध्याये नाधीयीत कदा चन

ya ucchiṣṭaḥ paravadati savādhyāyaṃ cādhigacchati yaśa cānadhyāya kāle 'pi mòhāda abhyasyati davijaḥ tasmāda yuktò 'paya anadhyāye nādhīyīta kadā cana

हिन्दी अर्थ

नतां वदेद् रुशतीं पापलोक्याम्

English

The twice-born who recites the Veda while unclean, or through folly studies even in a time of no study, therefore even if diligent should never study when study is forbidden.

अध्याय 13

श्लोक 107.41

परत्य आदित्यं परत्य अनिलं परति गां च परति दविजान ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः

paratya ādityaṃ paratya anilaṃ parati gāṃ ca parati davijāna ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेवाली होती है। अतः वैसी बात कभी न बोले तान् पण्डितो नावसूजेत् परेषु

English

Those who urinate toward the sun, the wind, a cow or the twice-born, or on the road, become short-lived.

अध्याय 13

श्लोक 107.42

उभे मूत्र पुरीषे तु दिवा कुर्याद उदङ्मुखः दक्षिणाभिमुखॊ रात्रौ तथास्यायुर न रिष्यते

ubhe mūtra purīṣe tu divā kuryāda udaṅmukhaḥ dakṣiṇābhimukhò rātrau tathāsyāyura na riṣyate

हिन्दी अर्थ

वाचा दुरुक्त बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्

English

He should pass both urine and faeces facing north by day and facing south by night; so his life will not be harmed.

अध्याय 13

श्लोक 107.43

तरीन कृशान नावजानीयाद दीर्घम आयुर जिजीविषुः बराह्मणं कषत्रियं सर्पं सर्वे हय आशीविषास तरयः

tarīna kṛśāna nāvajānīyāda dīrghama āyura jijīviṣuḥ barāhmaṇaṃ kaṣatriyaṃ sarpaṃ sarve haya āśīviṣāsa tarayaḥ

हिन्दी अर्थ

शस्त्रसे किया हुआ भयंकर घाव कभी नहीं भरता है हृदयके भीतर चुभा होता है

English

One who wishes to live long should not despise three slender things: a brahmin, a kshatriya and a snake; for all three are venomous.

अध्याय 13

श्लोक 107.44

दहत्य आशीविषः करुद्धॊ यावत पश्यति चक्षुषा कषत्रियॊ ऽपि दहेत करुद्धॊ यावत सपृशति तेजसा

dahatya āśīviṣaḥ karuddhò yāvata paśyati cakṣuṣā kaṣatriyò 'pi daheta karuddhò yāvata sapṛśati tejasā

हिन्दी अर्थ

रूपद्रविणहीनांश्व सत्त्वहीनांश्व नाक्षिपेत्

English

An angry snake burns as far as it sees with its eye; a kshatriya, angered, burns as far as he touches with his might.

अध्याय 13

श्लोक 107.45

बराह्मणस तु कुलं हन्याद धयानेनावेक्षितेन च तस्माद एतत तरयं यत्नाद उपसेवेत पण्डितः

barāhmaṇasa tu kulaṃ hanyāda dhayānenāvekṣitena ca tasmāda etata tarayaṃ yatnāda upaseveta paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

देषस्तम्भो5भिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत् अन्यत्र पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थ ताडनं स्मृतम्

English

A brahmin destroys a family by meditation and a glance; therefore a wise man should serve these three with care.

अध्याय 13

श्लोक 107.46

गुरुणा वैरनिर्बन्धॊ न कर्तव्यः कदा चन अनुमान्यः परसाद्यश च गुरुः करुद्धॊ युधिष्ठिर

guruṇā vairanirbandhò na kartavyaḥ kadā cana anumānyaḥ parasādyaśa ca guruḥ karuddhò yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

ही गिरावे। हाँ, शिक्षाके लिये पुत्र या शिष्यको ताड़ना देना उचित माना गया है

English

One should never hold a feud against a teacher; an angry teacher, Yudhishthira, is to be honoured and appeased.

अध्याय 13

श्लोक 107.47

सम्यङ मिथ्या परवृत्ते ऽपि वर्तितव्यं गुराव इह गुरु निन्दा दहत्य आयुर मनुष्याणां न संशयः

samyaṅa mithyā paravṛtte 'pi vartitavyaṃ gurāva iha guru nindā dahatya āyura manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पादप्रक्षालनं कुर्यात् स्वाध्याये भोजने तथा आत्मार्थ न प्रकर्तव्यं देवार्थ तु प्रकल्पयेत्

English

Whether he acts rightly or wrongly, one must behave well toward the teacher here; reviling the teacher burns away men's lives, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 107.48

दूराद आवसथान मूत्रं दूरात पादावसेचनम उच्छिष्टॊत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा

dūrāda āvasathāna mūtraṃ dūrāta pādāvasecanama ucchiṣṭòtsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

वाग्यतो दन्तकाषछं च नित्यमेव समाचरेत्

English

One who wishes his own good should put urine far from the dwelling, foot-washing far, and the casting away of leavings far.

अध्याय 13

श्लोक 107.49

नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यं दिने सथिते नाज्ञातैः सह गच्छेत नैकॊ न वृषलैः सह

nātikalpaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃ dine sathite nājñātaiḥ saha gaccheta naikò na vṛṣalaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत् वर्जयेद् दन्‍तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यश:

English

He should not travel too early, too late, or at noon, nor with strangers, nor alone, nor with low-born men.

अध्याय 13

श्लोक 107.50

पन्था देयॊ बराह्मणाय गॊभ्यॊ राजस्य एव च वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च

panthā deyò barāhmaṇāya gòbhyò rājasya eva ca vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र तु गुरुं वृद्ध धार्मिक वा विचक्षणम् अपरिचित तथा गर्भिणी स्त्रीके पास भी न जाय

English

Way should be given to a brahmin, to cows, to a king, to the old, to one carrying a burden, to a pregnant woman and to the weak.

अध्याय 13

श्लोक 107.51

परदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान वनस्पतीन चतुष्पथान परकुर्वीत सर्वान एव परदक्षिणान

paradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātāna vanaspatīna catuṣpathāna parakurvīta sarvāna eva paradakṣiṇāna

हिन्दी अर्थ

प्राकृशिरास्तु स्वपेद् विद्वानथवा दक्षिणाशिरा:

English

He should circle trees known to him, and should circle all crossroads, keeping them to his right.

अध्याय 13

श्लोक 107.52

मध्यं दिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदा चतुष्पथान न सेवेत उभे संध्ये तथैव च

madhyaṃ dine niśākāle madhyarātre ca sarvadā catuṣpathāna na seveta ubhe saṃdhye tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

ओर सिर करके ही सोना चाहिए उनके साथ यात्रा न करे। आसनको पैरसे खींचकर मनुष्य उसपर न बैठे

English

He should not resort to crossroads at noon, at night, at midnight, or at either twilight.

अध्याय 13

श्लोक 107.53

उपानहौ च वस्त्रं च धृतम अन्यैर न धारयेत बरह्म चारी च नित्यं सयात पादं पादेन नाक्रमेत

upānahau ca vastraṃ ca dhṛtama anyaira na dhārayeta barahma cārī ca nityaṃ sayāta pādaṃ pādena nākrameta

हिन्दी अर्थ

स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षण:

English

He should not wear shoes or clothes worn by others. He should always be a celibate student and not step on one foot with another.

अध्याय 13

श्लोक 107.54

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः अष्टम्यां सर्वपक्षाणां बरह्म चारी सदा भवेत

amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca sarvaśaḥ aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ barahma cārī sadā bhaveta

हिन्दी अर्थ

अपने अंगोंमें तैल आदिकी मालिश न करावे न चैवार्द्राणि वासांसि नित्यं सेवेत मानव:

English

On the new moon, the full moon, the fourteenth, and the eighth of every fortnight, he should always be a celibate.

अध्याय 13

श्लोक 107.55

वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव च आक्रॊशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत

vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca ākròśaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayeta

हिन्दी अर्थ

वस्त्र न झटकारे। मनुष्य भीगे वस्त्र कभी न पहने

English

He should not eat meat for no reason, nor eat it from behind; he should avoid abuse, slander and backbiting.

अध्याय 13

श्लोक 107.56

नारुं तुदः सयान न नृशंसवादी; न हीनतः परम अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद रुशतीं पापलॊक्याम

nāruṃ tudaḥ sayāna na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ parama abhyādadīta yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadeda ruśatīṃ pāpalòkyāma

हिन्दी अर्थ

उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन सत्रीके साथ कभी बातचीत न करे

English

He should not be wounding, nor cruel in speech, nor take from a lowly man what is another's; he should not speak the harsh word by which another is distressed, which belongs to the sinful worlds.

अध्याय 13

श्लोक 107.57

वाक सायका वदनान निष्पतन्ति; यैर आहतः शॊचति रात्र्यहानि परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषु

vāka sāyakā vadanāna niṣpatanti; yaira āhataḥ śòcati rātryahāni parasya nāmarmasu te patanti; tāna paṇḍitò nāvasṛjeta pareṣu

हिन्दी अर्थ

उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात् कदाचन

English

Arrows of speech fly from the mouth; struck by them one grieves night and day. They strike another's vital places; the wise man does not loose them on others.

अध्याय 13

श्लोक 107.58

रॊहते सायकैर विद्धं वनं परशुना हतम वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरॊहति वाक कषतम

ròhate sāyakaira viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatama vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃròhati vāka kaṣatama

हिन्दी अर्थ

भुक्‍त्वा चान्न॑ तथैव त्रिर्द्धि: पुनः परिमार्जयेत् प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्

English

A forest pierced by arrows grows again, and one cut by an axe; but a wound of ill words, ugly, does not heal.

अध्याय 13

श्लोक 107.59

हीनाङ्गान अतिरिक्ताङ्गान विद्या हीनान वयॊ ऽधिकान रूपद्रविण हीनांश च सत्त्वहीनांश च नाक्षिपेत

hīnāṅgāna atiriktāṅgāna vidyā hīnāna vayò 'dhikāna rūpadraviṇa hīnāṃśa ca sattvahīnāṃśa ca nākṣipeta

हिन्दी अर्थ

भोजन करके मन-ही-मन अग्निका स्मरण करे

English

He should not mock the maimed, those with extra limbs, the unlearned, the aged, the poor or ugly, or the weak.

अध्याय 13

श्लोक 107.60

नास्तिक्यं वेद निन्दां च देवतानां च कुत्सनम दवेषस्तम्भाभिमानांश च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत

nāstikyaṃ veda nindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanama daveṣastambhābhimānāṃśa ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayeta

हिन्दी अर्थ

अन्यस्य चाप्यवस्नातं॑ दूरत: परिवर्जयेत्

English

He should avoid unbelief, abuse of the Veda, contempt of the gods, hatred, stubbornness, arrogance and harshness.

अध्याय 13

श्लोक 107.61

परस्य दण्डं नॊद्यच्छेत करॊद्धॊ नैनं निपातयेत अन्यत्र पुत्राच छिष्याद वा शिक्षार्थं ताडनं समृतम

parasya daṇḍaṃ nòdyaccheta karòddhò nainaṃ nipātayeta anyatra putrāca chiṣyāda vā śikṣārthaṃ tāḍanaṃ samṛtama

हिन्दी अर्थ

जलका दूरसे ही त्याग कर दे निषण्णश्नापि खादेत न तु गच्छन् कदाचन

English

He should not raise the rod against another, nor strike him down in anger; except for a son or a pupil, beating for instruction is held proper.

अध्याय 13

श्लोक 107.62

न बराह्मणान परिवदेन नक्षत्राणि न निर्दिशेत तिथिं पक्षस्य न बरूयात तथास्यायुर न रिष्यते

na barāhmaṇāna parivadena nakṣatrāṇi na nirdiśeta tithiṃ pakṣasya na barūyāta tathāsyāyura na riṣyate

हिन्दी अर्थ

करे, चलते-फिरते कदापि भोजन नहीं करना चाहिए

English

He should not speak ill of brahmins, nor point out the stars, nor mention the lunar day or fortnight; so his life will not be harmed.

अध्याय 13

श्लोक 107.63

कृत्वा मूत्र पुरीषे तु रथ्याम आक्रम्य वा पुनः पादप्रक्षालनं कुर्यात सवाध्याये भॊजने तथा

kṛtvā mūtra purīṣe tu rathyāma ākramya vā punaḥ pādaprakṣālanaṃ kuryāta savādhyāye bhòjane tathā

हिन्दी अर्थ

आर्द्रपादस्तु भुंजीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् भोजन तो करे, परंतु शयन न करे

English

After passing urine or faeces, or after walking on a road, he should wash his feet, and before study and before eating.

अध्याय 13

श्लोक 107.64

तरीणि देवाः पवित्राणि बराह्मणानाम अकल्पयन अदृष्टम अद्भिर निर्णिक्तं यच च वाचा परशस्यते

tarīṇi devāḥ pavitrāṇi barāhmaṇānāma akalpayana adṛṣṭama adbhira nirṇiktaṃ yaca ca vācā paraśasyate

हिन्दी अर्थ

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन

English

The gods ordained three purifiers for brahmins: what is unseen, what is cleansed by water, and what is praised by speech.

अध्याय 13

श्लोक 107.65

संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथा आत्मार्थं न परकर्तव्यं देवार्थं तु परकल्पयेत

saṃyāvaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī pāyasaṃ tathā ātmārthaṃ na parakartavyaṃ devārthaṃ tu parakalpayeta

हिन्दी अर्थ

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत्र कदाचन ऊर्ध्व प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यून: स्थविर आयति

English

Samyava, krisara, meat, shashkuli and payasa should not be prepared for oneself, but be prepared for the gods.

अध्याय 13

श्लोक 107.66

नित्यम अग्निं परिचरेद भिक्षां दद्याच च नित्यदा वाग्यतॊ दन्तकाष्ठं च नित्यम एव समाचरेत न चाभ्युदित शायी सयात परायश्चित्ती तथा भवेत

nityama agniṃ paricareda bhikṣāṃ dadyāca ca nityadā vāgyatò dantakāṣṭhaṃ ca nityama eva samācareta na cābhyudita śāyī sayāta parāyaścittī tathā bhaveta

हिन्दी अर्थ

अभिवादयीत वृद्धांश्व॒ दद्याच्चैवासनं स्वयम्

English

He should always tend the fire, always give alms, always practise silence and the use of the tooth-stick, and should not be one over whom the sun rises while he sleeps; if so, he should do penance.

अध्याय 13

श्लोक 107.67

माता पितरम उत्थाय पूर्वम एवाभिवादयेत आचार्यम अथ वाप्य एनं तथायुर विन्दते महत

mātā pitarama utthāya pūrvama evābhivādayeta ācāryama atha vāpya enaṃ tathāyura vindate mahata

हिन्दी अर्थ

न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत् स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोडपि संविशेत्

English

The mother should rise and greet the father first, or the teacher; so he gains long life.

अध्याय 13

श्लोक 107.68

वर्जयेद दन्तकाष्टानि वर्जनीयानि नित्यशः भक्षयेच छास्त्र दृष्टानि पर्वस्व अपि च वर्जयेत

varjayeda dantakāṣṭāni varjanīyāni nityaśaḥ bhakṣayeca chāstra dṛṣṭāni parvasva api ca varjayeta

हिन्दी अर्थ

करे; क्योंकि समस्त प्राण मस्तकके ही आश्रित हैं

English

He should avoid tooth-sticks that are always to be avoided, and use those seen in the scriptures, avoiding them on the parva days.

अध्याय 13

श्लोक 107.69

उदङ्मुखश च सततं शौचं कुर्यात समाहितः

udaṅmukhaśa ca satataṃ śaucaṃ kuryāta samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

न चाभीक्ष्णं शिर: स्नायात् तथास्यायुर्न रिष्यते वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत्

English

Facing north, he should always perform purification, attentive.

अध्याय 13

श्लोक 107.70

अकृत्वा देवता पूजां नान्यं गच्छेत कदा चन अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम

akṛtvā devatā pūjāṃ nānyaṃ gaccheta kadā cana anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇama

हिन्दी अर्थ

तस्माद् युक्तो हानध्याये नाधीयीत कदाचन ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुष:

English

Without worshipping the gods he should never go to another, except to an old teacher, a righteous man or a wise one.

अध्याय 13

श्लोक 107.71

अवलॊक्यॊ न चादर्शॊ मलिनॊ बुद्धिमत्तरैः न चाज्ञातां सत्रियं गच्छेद गर्भिणीं वा कदा चन

avalòkyò na cādarśò malinò buddhimattaraiḥ na cājñātāṃ satriyaṃ gaccheda garbhiṇīṃ vā kadā cana

हिन्दी अर्थ

दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा हायुर्न रिष्यते

English

The very wise should not look at a dirty mirror, nor ever approach an unknown woman or a pregnant one.

अध्याय 13

श्लोक 107.72

उदक्शिरा न सवपेत तथा परत्यक्शिरा न च पराक्शिरास तु सवपेद विद्वान अथ वा दक्षिणा शिराः

udakśirā na savapeta tathā paratyakśirā na ca parākśirāsa tu savapeda vidvāna atha vā dakṣiṇā śirāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेसे आयुका नाश नहीं होता ब्राह्मण क्षत्रियं सर्प सर्वे ह्याशीविषास्त्रय:

English

He should not sleep with head to the north, nor to the west; the wise man should sleep with head to the east or the south.

अध्याय 13

श्लोक 107.73

न भग्ने नावदीर्णे वा शयने परस्वपेत च नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक कदा चन

na bhagne nāvadīrṇe vā śayane parasvapeta ca nāntardhāne na saṃyukte na ca tiryaka kadā cana

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियोडपि दहेत् क्रुद्धो यावत् स्पृशति तेजसा

English

He should not lie on a broken or cracked bed, nor with something between, nor with another, nor ever crosswise.

अध्याय 13

श्लोक 107.74

न नग्नः कर्हि चित सनायान न निशायां कदा चन सनात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः

na nagnaḥ karhi cita sanāyāna na niśāyāṃ kadā cana sanātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादेतत् त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डित: अनुमान्य: प्रसाद्यश्न गुरु: क्रुद्धो युधिष्ठिर

English

He should never bathe naked, nor at night; and having bathed, the very wise should not rub his limbs.

अध्याय 13

श्लोक 107.75

न चानुलिम्पेद अस्नात्वा सनात्वा वासॊ न निर्धुनेत आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः सरजश च नावकर्षेत न बहिर धारयेत च

na cānulimpeda asnātvā sanātvā vāsò na nirdhuneta ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ sarajaśa ca nāvakarṣeta na bahira dhārayeta ca

हिन्दी अर्थ

गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशय:

English

He should not anoint himself without bathing, nor shake out his clothes after bathing; a man should always wear damp garments, not drag a garland, nor wear it outside.

अध्याय 13

श्लोक 107.76

रक्तमाल्यं न धार्यं सयाच छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभॊ

raktamālyaṃ na dhāryaṃ sayāca chuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

क्योंकि गुरुनिन्दा मनुष्योंकी आयुको दग्ध कर देती है, इसमें संशय नहीं है उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्य हितैषिणा

English

A red garland should not be worn; the wise wear white, excepting the lotus and the blue water-lily, O lord.

अध्याय 13

श्लोक 107.77

रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयम इत्य अपि काञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हि चित सनातस्य वर्णकं नित्यम आर्द्रं दद्याद विशां पते

raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyama itya api kāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhi cita sanātasya varṇakaṃ nityama ārdraṃ dadyāda viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

कांचनीयापि माला या न सा दुष्यति कहिचित्

English

Red may be worn on the head, and also wild flowers; a golden garland never defiles. After bathing one should always apply moist unguent, O lord of the people.

अध्याय 13

श्लोक 107.78

विपर्ययं न कुर्वीत वाससॊ बुद्धिमान नरः तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशम एव च

viparyayaṃ na kurvīta vāsasò buddhimāna naraḥ tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśama eva ca

हिन्दी अर्थ

पहननेसे कभी अशुद्ध नहीं होती विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान् नर:

English

A wise man should not wear his clothes inside out, nor wear what others have worn, nor a garment without a fringe.

अध्याय 13

श्लोक 107.79

अन्यद एव भवेद वासः शयनीये नरॊत्तम अन्यद रथ्यासु देवानाम अर्चायाम अन्यद एव हि

anyada eva bhaveda vāsaḥ śayanīye naròttama anyada rathyāsu devānāma arcāyāma anyada eva hi

हिन्दी अर्थ

अधोवस्त्रके स्थानमें और अधोवस्त्रको उत्तरीयके स्थानमें न पहने

English

One garment should be for the bed, O best of men, another for the roads, and another for the worship of the gods.

अध्याय 13

श्लोक 107.80

परियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च पृथग एवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान

pariyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena tagareṇa ca pṛthaga evānulimpeta kesareṇa ca buddhimāna

हिन्दी अर्थ

प्रियंगुचन्दना भ्यां च बिल्वेन तगरेण च

English

The wise man should anoint himself separately with priyangu and sandal, with bilva, with tagara and with saffron.

अध्याय 13

श्लोक 107.81

उपवासं च कुर्वीत सनातः शुचिर अलंकृतः पर्वकालेषु सर्वेषु बरह्म चारी सदा भवेत

upavāsaṃ ca kurvīta sanātaḥ śucira alaṃkṛtaḥ parvakāleṣu sarveṣu barahma cārī sadā bhaveta

हिन्दी अर्थ

उपवासं च कुर्वीत स्नात: शुचिरलंकृत: समानमेकपात्रे तु भुउ्जेन्नान्नं जनेश्वर

English

He should fast, bathed, pure and adorned; at all parva times he should always be celibate.

अध्याय 13

श्लोक 107.82

नालीढया परिहतं भक्षयीत कदा चन तथा नॊद्धृत साराणि पेक्षतां नाप्रदाय च

nālīḍhayā parihataṃ bhakṣayīta kadā cana tathā nòddhṛta sārāṇi pekṣatāṃ nāpradāya ca

हिन्दी अर्थ

तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्ष्यते नाप्रदाय च

English

He should never eat what has been licked, nor what has had its essence removed, nor in front of those who watch without giving.

अध्याय 13

श्लोक 107.83

न संनिकृष्टॊ मेधावी नाशुचिर न च सत्सु च परतिषिद्धान न धर्मेषु भक्षान भुञ्जीत पृष्ठतः

na saṃnikṛṣṭò medhāvī nāśucira na ca satsu ca paratiṣiddhāna na dharmeṣu bhakṣāna bhuñjīta pṛṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिषिद्धान् नधर्मेषु भक्ष्यान् भुज्जीत पृष्ठत: पीठ पीछे छिपाकर भी न खाय

English

A wise man should not eat near another, nor when unclean, nor among the good; he should not eat from behind forbidden foods contrary to dharma.

अध्याय 13

श्लोक 107.84

पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च उदुम्बरं न खादेच च भवार्थी पुरुषॊत्तमः

pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca udumbaraṃ na khādeca ca bhavārthī puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तम:

English

A man who wishes well-being should not eat the pipal, the banyan, the hemp-leaf vegetable, or the udumbara.

अध्याय 13

श्लोक 107.85

आजं गव्यं च यन मांसं मायूरं चैव वर्जयेत वर्जयेच छुष्क मांसं च तथा पर्युषितं च यत

ājaṃ gavyaṃ ca yana māṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayeta varjayeca chuṣka māṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yata

हिन्दी अर्थ

सागका सेवन नहीं करना चाहिए दधिसक्तून् न भुज्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत्

English

He should avoid goat meat, beef and peacock; he should avoid dried meat, and what is stale.

अध्याय 13

श्लोक 107.86

न पाणौ लवणं विद्वान पराश्नीयान न च रात्रिषु दधि सक्तून न भुञ्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत

na pāṇau lavaṇaṃ vidvāna parāśnīyāna na ca rātriṣu dadhi saktūna na bhuñjīta vṛthā māṃsaṃ ca varjayeta

हिन्दी अर्थ

वालेन तु न भुज्जीत परश्राद्धं तथैव च

English

A wise man should not take salt from his hand, nor eat curds and barley-meal at night; he should avoid meat without cause.

अध्याय 13

श्लोक 107.87

वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च सायंप्रातश च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः

vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca sāyaṃprātaśa ca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमौ सहैव नाश्नरीयान्नानासीनो न शब्दवत् बातचीत करते हुए कभी भोजन नहीं करना चाहिए

English

He should not eat in a pledged state nor at another's shraddha; he should eat attentively morning and evening, not between.

अध्याय 13

श्लोक 107.88

वाग्यतॊ नैकवस्त्रश च नासंविष्टः कदा चन भूमौ सदैव नाश्नीयान नानासीनॊ न शब्दवत

vāgyatò naikavastraśa ca nāsaṃviṣṭaḥ kadā cana bhūmau sadaiva nāśnīyāna nānāsīnò na śabdavata

हिन्दी अर्थ

पश्चाद् भुज्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नर:

English

He should not eat in silence in one garment, nor unseated, nor ever on the ground, nor standing, nor with noise.

अध्याय 13

श्लोक 107.89

तॊयपूर्वं परदायान्नम अतिथिभ्यॊ विशां पते पश्चाद भुञ्जीत मेधावी न चाप्य अन्यमना नरः

tòyapūrvaṃ paradāyānnama atithibhyò viśāṃ pate paścāda bhuñjīta medhāvī na cāpya anyamanā naraḥ

हिन्दी अर्थ

सुहृदजनोंको न देकर अकेला ही भोजन करता है, वह हालाहल विष ही खाता है निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित्

English

O lord of the people, he should give food first to guests with water, and then the wise man should eat, and not with his mind elsewhere.

अध्याय 13

श्लोक 107.90

समानम एकपङ्क्त्यां तु भॊज्यम अन्नं नरेश्वर विषं हालाहलं भुङ्क्ते यॊ ऽपरदाय सुहृज्जने

samānama ekapaṅktyāṃ tu bhòjyama annaṃ nareśvara viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yò 'paradāya suhṛjjane

हिन्दी अर्थ

अंगुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत् ज्ञातिश्रैष्ठयमवाप्रोति प्रयोगकुशलो नर:

English

Food to be shared in one row, O lord of men, he who eats without giving to his friends eats the Halahala poison.

अध्याय 13

श्लोक 107.91

पानीयं पायसं सर्पिर दधि सक्तु मधून्य अपि निरस्य शेषम एतेषां न परदेयं तु कस्य चित

pānīyaṃ pāyasaṃ sarpira dadhi saktu madhūnya api nirasya śeṣama eteṣāṃ na paradeyaṃ tu kasya cita

हिन्दी अर्थ

पश्चादभाग (अग्रभाग) देवतीर्थ कहा जाता है

English

Water, payasa, ghee, curds, barley-meal and honey, having set aside the remainder, should not be given to anyone.

अध्याय 13

श्लोक 107.92

भुञ्जानॊ मनुजव्याघ्रनैव शङ्कां समाचरेत दधि चाप्य अनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना

bhuñjānò manujavyāghranaiva śaṅkāṃ samācareta dadhi cāpya anupānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā

हिन्दी अर्थ

तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्टवापो न्‍न्यायत: सदा संसर्ग च न गच्छेत तथायुर्विन्दते महत्

English

While eating, O tiger among men, he should not entertain doubt; and one who seeks well-being should not drink curds as an after-drink.

अध्याय 13

श्लोक 107.93

आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथॊदकम अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत

ācamya caiva hastena parisrāvya tathòdakama aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayeta

हिन्दी अर्थ

त्रिःपीत्वा5पो द्वि: प्रमूज्य कृतशौचो भवेन्नर:

English

Having rinsed his mouth, and let the water run off his hand, he should sprinkle the big toe of the right foot.

अध्याय 13

श्लोक 107.94

पाणिं मूर्ध्नि समाधाय सपृष्ट्वा चाग्निं समाहितः जञातिश्रैष्ठ्यम अवाप्नॊति परयॊग कुशलॊ नरः

pāṇiṃ mūrdhni samādhāya sapṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ jañātiśraiṣṭhyama avāpnòti parayòga kuśalò naraḥ

हिन्दी अर्थ

बार ओठोंको पोंछ ले--ऐसा करनेसे मनुष्य शुद्ध हो जाता है कुर्वीत पित्र्यं हैवं च वेददृष्टेन कर्मणा

English

Placing his hand on his head and touching fire, attentive, a man skilled in practice gains pre-eminence among kinsmen.

अध्याय 13

श्लोक 107.95

अद्भिः पराणान समालभ्य नाभिं पाणितलेन च सपृशंश चैव परतिष्ठेत न चाप्य आर्द्रेण पाणिना

adbhiḥ parāṇāna samālabhya nābhiṃ pāṇitalena ca sapṛśaṃśa caiva paratiṣṭheta na cāpya ārdreṇa pāṇinā

हिन्दी अर्थ

निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्त्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्

English

Touching the vital breaths with water and the navel with the palm, he should stand touching, and not with a wet hand.

अध्याय 13

श्लोक 107.96

अङ्गुष्ठस्यान्तराले च बराह्मं तीर्थम उदाहृतम कनिष्ठिकायाःपश्चात तु देव तीर्थम इहॊच्यते

aṅguṣṭhasyāntarāle ca barāhmaṃ tīrthama udāhṛtama kaniṣṭhikāyāḥpaścāta tu deva tīrthama ihòcyate

हिन्दी अर्थ

गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिका:

English

The part between the thumb is called the Brahma tirtha; behind the little finger is the Deva tirtha here.

अध्याय 13

श्लोक 107.97

अङ्गुष्ठस्य च यन मध्यं परदेशिन्याश च भारत तेन पित्र्याणि कुर्वीत सपृष्ट्वापॊ नयायतस तथा

aṅguṣṭhasya ca yana madhyaṃ paradeśinyāśa ca bhārata tena pitryāṇi kurvīta sapṛṣṭvāpò nayāyatasa tathā

हिन्दी अर्थ

अमंगल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम्

English

With the middle of the thumb and forefinger, O Bharata, he should perform the ancestral rites, touching water properly.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।