Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 62/87 · श्लोक 110.99–110.137

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 110.99

पञ्चविंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु पुष्कलं यानम आरुहेत

pañcaviṃśe tu divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu puṣkalaṃ yānama āruheta

हिन्दी अर्थ

श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम् मनुष्योंकी संसारयात्राके निर्वाहकी उत्तम विधि सुनना चाहता हूँ

English

One who eats once on the twenty-fifth day, always for twelve months, mounts a splendid vehicle.

अध्याय 13

श्लोक 110.100

सिंहव्याघ्र परयुक्तैश च मेघस्वननिनादितैः रथैः स नन्दिघॊषैश च पृष्ठतः सॊ ऽनुगम्यते

siṃhavyāghra parayuktaiśa ca meghasvananināditaiḥ rathaiḥ sa nandighòṣaiśa ca pṛṣṭhataḥ sò 'nugamyate

हिन्दी अर्थ

उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते ऋषयश्न परां सिद्धिमुपवासैरवाप्रुवन्

English

He is followed from behind by chariots yoked with lions and tigers, thundering like clouds, with the sound of Nandi's drums,

अध्याय 13

श्लोक 110.101

देवकन्या समारूढै राजतैर विमलैः शुभैः विमानम उत्तमं दिव्यम आस्थाय सुमनॊहरम

devakanyā samārūḍhai rājataira vimalaiḥ śubhaiḥ vimānama uttamaṃ divyama āsthāya sumanòharama

हिन्दी अर्थ

उपवाससे ही सिद्धि प्राप्त हुई है

English

ridden by divine maidens, silver, spotless and fair, having mounted a divine and most charming car.

अध्याय 13

श्लोक 110.102

तत्र कल्पसहस्रं वै वसते सत्री शतावृते सुधा रसं चॊपजीवन्न अमृताव उपमम उत्तमम

tatra kalpasahasraṃ vai vasate satrī śatāvṛte sudhā rasaṃ còpajīvanna amṛtāva upamama uttamama

हिन्दी अर्थ

क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागत: सर्व एव दिवं प्राप्ता: क्षमावन्तो महर्षय:

English

There he lives a thousand kalpas surrounded by hundreds of women, living on the essence of nectar, supreme, like ambrosia.

अध्याय 13

श्लोक 110.103

षड्विंशे दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु नियतॊ नियताशनः

ṣaḍviṃśe divase yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu niyatò niyatāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्लुते

English

One who eats once on the twenty-sixth day, always for twelve months, restrained and restrained in food,

अध्याय 13

श्लोक 110.104

जितेन्द्रियॊ वीतरागॊ जुह्वानॊ जातवेदसम स पराप्नॊति महाभागः पूम्यमानॊ ऽपसरॊगणैः

jitendriyò vītarāgò juhvānò jātavedasama sa parāpnòti mahābhāgaḥ pūmyamānò 'pasarògaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम् ध्रुवां च कीर्ति लभते नरोत्तम:

English

master of his senses, free of passion, offering to Agni Jatavedas, attains greatness, honoured by hosts of apsarases.

अध्याय 13

श्लोक 110.105

सप्तानां मरुतां लॊकान वसूनां चापि शॊ ऽशनुते विमाने सफाटिके दिव्ये सर्वरत्नैर अलंकृते

saptānāṃ marutāṃ lòkāna vasūnāṃ cāpi śò 'śanute vimāne saphāṭike divye sarvaratnaira alaṃkṛte

हिन्दी अर्थ

गुणाश्रैषां यथातथ्यं प्रेत्य चेह च सर्वश:

English

He gains the worlds of the seven Maruts and of the Vasus too, in a divine crystal car adorned with all jewels.

अध्याय 13

श्लोक 110.106

गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च पूज्यमानः परमॊदते दवे युगानां सहस्रे तु दिव्ये दिव्येन तेजसा

gandharvaira apsaròbhiśa ca pūjyamānaḥ paramòdate dave yugānāṃ sahasre tu divye divyena tejasā

हिन्दी अर्थ

बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तरा: नार्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतै:

English

Honoured by gandharvas and apsarases, he rejoices for two thousand yugas with divine radiance.

अध्याय 13

श्लोक 110.107

सप्तविंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम

saptaviṃśe tu divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

अर्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतै:

English

One who eats once on the twenty-seventh day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय 13

श्लोक 110.108

फलं पराप्नॊति विपुलं देवलॊके च पूज्यते अमृताशी वसंस तत्र स वितृप्तः परमॊदते

phalaṃ parāpnòti vipulaṃ devalòke ca pūjyate amṛtāśī vasaṃsa tatra sa vitṛptaḥ paramòdate

हिन्दी अर्थ

षड्भिरेव स वर्षैस्तु सिध्यते नाज संशय: देवस्त्रीणामधीवासे नृत्यगीतनिनादिते

English

obtains vast fruit and is honoured in the world of the gods; living there on nectar, he rejoices, fully sated.

अध्याय 13

श्लोक 110.109

देवर्षिचरितं राजन राजर्षिभिर अधिष्ठितम अध्यावसति दिव्यात्मा विमानवरम आस्थितः

devarṣicaritaṃ rājana rājarṣibhira adhiṣṭhitama adhyāvasati divyātmā vimānavarama āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रीणि वर्षाणि य: प्राशेत् सततं त्वेकभोजनम्

English

O king, seated in an excellent car, he dwells in the place frequented by divine sages and royal sages, divine of soul.

अध्याय 13

श्लोक 110.110

सत्रीभिर मनॊऽभिरामाभी रममाणॊ मदॊत्कटः युगकक्ल्प सहस्राणि तरीण्य आवसति वै सुखम

satrībhira manò'bhirāmābhī ramamāṇò madòtkaṭaḥ yugakaklpa sahasrāṇi tarīṇya āvasati vai sukhama

हिन्दी अर्थ

क्षान्तो दान्तो जितक्रोध: स गच्छति परां गतिम्

English

Delighting with charming women, proud and excited, he dwells happily three thousand yugas and kalpas.

अध्याय 13

श्लोक 110.111

यॊ ऽषटाविंशे तु दिवसे पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जितात्मा विजितेन्द्रियः

yò 'ṣaṭāviṃśe tu divase parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu jitātmā vijitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वे समाप्ते ततः पद्मे सो5प्सरोभिवसेत् सह सदा द्वादशमासांस्तु जुह्मानो जातवेदसम्

English

One who eats once on the twenty-eighth day, always for twelve months, self-controlled and master of his senses,

अध्याय 13

श्लोक 110.112

फलं देवर्षिचरितं विपुलं समुपाश्नुते भॊगवांस तेजसा भाति सहस्रांशुर इवामलः

phalaṃ devarṣicaritaṃ vipulaṃ samupāśnute bhògavāṃsa tejasā bhāti sahasrāṃśura ivāmalaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोति मानव:

English

obtains the vast fruit frequented by divine sages, enjoys pleasures, and shines with splendour like the spotless thousand-rayed sun.

अध्याय 13

श्लोक 110.113

सुकुमार्यश च नार्यस तं रममाणाः सुवर्चसः पीनस्तनॊरु जघना दिव्याभरणभूषिताः

sukumāryaśa ca nāryasa taṃ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ pīnastanòru jaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रलोके च वसते वरस्त्रीभि: समावृत: सदा द्वादशमासांस्तु जुह्ॉलानो जातवेदसम्

English

Delicate women of fine radiance, with full breasts and thighs, adorned with divine ornaments, delight him.

अध्याय 13

श्लोक 110.114

रमयन्ति मनःकान्ता विमाने सूर्यसंनिभे सर्वकामगमे दिव्ये कल्पायुत शतं समाः

ramayanti manaḥkāntā vimāne sūryasaṃnibhe sarvakāmagame divye kalpāyuta śataṃ samāḥ

हिन्दी अर्थ

अतितात्रस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोत्यनुत्तमम्

English

They delight him, beloved of heart, in a car like the sun, divine and going wherever one wishes, for a hundred ayutas of kalpa-years.

अध्याय 13

श्लोक 110.115

एकॊनत्रिंशे दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सत्यव्रतपरायणः

ekònatriṃśe divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai satyavrataparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तर्षीणां सदा लोके सो5प्सरोभिव॑सेत् सह दिवसे यश्नतुर्थे तु प्राश्नीयादेकभोजनम्

English

One who eats once on the twenty-ninth day, always for twelve months, devoted to truthful vows,

अध्याय 13

श्लोक 110.116

तस्य लॊकाः शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः विमानं चन्द्र शुभाभं दिव्यं समधिगच्छति

tasya lòkāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ vimānaṃ candra śubhābhaṃ divyaṃ samadhigacchati

हिन्दी अर्थ

वाजपेयस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोत्यनुत्तमम्

English

has fair, divine worlds honoured by gods and royal sages, and reaches a divine car bright as the moon.

अध्याय 13

श्लोक 110.117

जातरूपमयं युक्तं सर्वरत्नविभूषितम अप्सरॊगणसंपूर्णं गन्धर्वैर अभिनादितम

jātarūpamayaṃ yuktaṃ sarvaratnavibhūṣitama apsarògaṇasaṃpūrṇaṃ gandharvaira abhināditama

हिन्दी अर्थ

सागरस्य च पर्यन्ते वासवं लोकमावसेत् दिवसे पञ्चमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम्

English

It is made of gold, well yoked, adorned with all jewels, full of hosts of apsarases and resounding with gandharvas.

अध्याय 13

श्लोक 110.118

तत्र चैनं शुभा नार्यॊ दिव्याभरणभूषिताः मनॊऽभिरामा मधुरा रमयन्ति मदॊत्कटाः

tatra cainaṃ śubhā nāryò divyābharaṇabhūṣitāḥ manò'bhirāmā madhurā ramayanti madòtkaṭāḥ

हिन्दी अर्थ

अलुब्ध: सत्यवादी च ब्रह्मण्यश्वाविहिंसक:

English

There fair women adorned with divine ornaments, charming, sweet and ardent, delight him.

अध्याय 13

श्लोक 110.119

भॊगवांस तेजसा युक्तॊ वैश्वानरसमप्रभः दिव्यॊ दिव्येन वपुषा भराजमान इवामरः

bhògavāṃsa tejasā yuktò vaiśvānarasamaprabhaḥ divyò divyena vapuṣā bharājamāna ivāmaraḥ

हिन्दी अर्थ

आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि द्वादशश दिवसे यस्तु षषछ्े वै मुनि: प्राशेत भोजनम्

English

Enjoying pleasures, endowed with splendour, bright as Vaishvanara, divine, shining with a divine form like an immortal,

अध्याय 13

श्लोक 110.120

वसूनां मरुतां चैव साध्यानाम अश्विनॊस तथा रुद्राणां च तथा लॊकान बरह्मलॊकं च गच्छति

vasūnāṃ marutāṃ caiva sādhyānāma aśvinòsa tathā rudrāṇāṃ ca tathā lòkāna barahmalòkaṃ ca gacchati

हिन्दी अर्थ

अग्निज्वालासमाभासं हंसबर्हिणसेवितम् कोटीसहसंरं वर्षाणां त्रीणि कोटिशतानि च

English

he goes to the worlds of the Vasus, the Maruts, the Sadhyas, the Ashvins and the Rudras, and to Brahma's world.

अध्याय 13

श्लोक 110.121

यस तु मासे गते भुङ्क्ते एकभक्तं शमात्मकः सदा दवादश मासान वै बरह्मलॊकम अवाप्नुयात

yasa tu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṃ śamātmakaḥ sadā davādaśa māsāna vai barahmalòkama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

अयुतानि च पञ्चाशदृक्षचर्मशतस्य च

English

One who, serene in soul, eats one meal when a month has passed, always for twelve months, would attain Brahma's world.

अध्याय 13

श्लोक 110.122

सुधा रसकृताहारः शरीमान सर्वमनॊहरः तेजसा वपुषा लक्ष्म्या भराजते रश्मिवान इव

sudhā rasakṛtāhāraḥ śarīmāna sarvamanòharaḥ tejasā vapuṣā lakṣmyā bharājate raśmivāna iva

हिन्दी अर्थ

दिवसे सप्तमे यस्तु प्राश्नलीयादेकभोजनम् सरस्वती गोपयानो ब्रह्मचर्य समाचरन्

English

Fed on the essence of nectar, glorious and charming to all, he shines with splendour, form and beauty like one with rays.

अध्याय 13

श्लोक 110.123

दिव्यमाल्याम्बरधरॊ दिव्यगन्धानुलेपनः सुखेष्व अभिरतॊ यॊगी दुःखानाम अविजानकः

divyamālyāmbaradharò divyagandhānulepanaḥ sukheṣva abhiratò yògī duḥkhānāma avijānakaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषो मरुतां लोकमिन्द्रलोक॑ च गच्छति

English

Wearing divine garlands and robes, anointed with divine scents, devoted to pleasures, a yogin ignorant of sorrows,

अध्याय 13

श्लोक 110.124

सवयंप्रभाभिर नारीभिर विमानस्थॊ महीयते रुद्र देवर्षिकन्याभिः सततं चाभिपूज्यते

savayaṃprabhābhira nārībhira vimānasthò mahīyate rudra devarṣikanyābhiḥ satataṃ cābhipūjyate

हिन्दी अर्थ

फलं॑ बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नर: यस्तु संवत्सरं क्षान्तो भुड्क्तेडहन्यष्टमे नर:

English

seated in his car he is honoured by self-radiant women, and constantly worshipped by Rudra's and the divine sages' maidens.

अध्याय 13

श्लोक 110.125

नानाविध सुरूपाभिर नाना रागाभिर एव च नाना मधुरभाषाभिर नाना रतिभिर एव च

nānāvidha surūpābhira nānā rāgābhira eva ca nānā madhurabhāṣābhira nānā ratibhira eva ca

हिन्दी अर्थ

पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोत्यनुत्तमम्

English

By women of many fair forms and many passions, of many sweet speeches and many delights,

अध्याय 13

श्लोक 110.126

विमाने नगराकारे सूर्यवत सूर्यसंनिभे पृष्ठतः सॊमसंकाशे उदक चैवाभ्र संनिभे

vimāne nagarākāre sūryavata sūryasaṃnibhe pṛṣṭhataḥ sòmasaṃkāśe udaka caivābhra saṃnibhe

हिन्दी अर्थ

कृष्णा: कनकगोर्यश्न नार्य: श्यामास्तथापरा: यस्तु संवत्सरं भुड्क्ते नवमे नवमे5हनि

English

in a car shaped like a city, bright as the sun, behind like the moon, to the north like a cloud,

अध्याय 13

श्लोक 110.127

दक्षिणायां तु रक्ताभे अधस्तान निल मण्डले ऊर्ध्वं चित्राभिसंकाशे नैकॊ वसति पूजितः

dakṣiṇāyāṃ tu raktābhe adhastāna nila maṇḍale ūrdhvaṃ citrābhisaṃkāśe naikò vasati pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधसहस्रस्य फल प्राप्रोत्यनुत्तमम्

English

red to the south, a blue circle below, above resembling varied colours, he lives alone, honoured.

अध्याय 13

श्लोक 110.128

यावद वर्षसहस्रं तु जम्बूद्वीपे परवर्षति तावत संवत्सराः परॊक्ता बरह्मलॊकस्य धीमतः

yāvada varṣasahasraṃ tu jambūdvīpe paravarṣati tāvata saṃvatsarāḥ paròktā barahmalòkasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

दीप्तसूर्याग्नितेजोभिर्दिव्यमालाभिरेव च यस्तु संवत्सरं भुड्क्ते दशाहे वै गते गते

English

As many years as there are in a thousand years of rain falling on Jambudvipa, so many years are declared for the wise one of Brahma's world.

अध्याय 13

श्लोक 110.129

विप्रुषश चैव यावन्त्यॊ निपतन्ति नभस्तलात वर्षासु वर्षतस तावन निवसत्य अमरप्रभः

vipruṣaśa caiva yāvantyò nipatanti nabhastalāta varṣāsu varṣatasa tāvana nivasatya amaraprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मकन्यानिवासे च सर्वभूतमनोहरे

English

As many drops as fall from the sky in the rainy season, so long does he dwell, radiant as an immortal.

अध्याय 13

श्लोक 110.130

मासॊपवासी वर्षैस तु दशभिर सवर्गम उत्तमम महर्षित्वम अथासाद्य स शरीरगतिर भवेत

māsòpavāsī varṣaisa tu daśabhira savargama uttamama maharṣitvama athāsādya sa śarīragatira bhaveta

हिन्दी अर्थ

विचित्रमणिमालाभिननदितं शंखनि:स्वनै:

English

One who fasts a month at a time, after ten years attains the highest heaven; having reached the state of a great sage, he goes with his body.

अध्याय 13

श्लोक 110.131

मुनिर दान्तॊ जितक्रॊधॊ जितशिश्नॊदरः सदा जुह्वन्न अग्नींश च नियतः संध्यॊपासनसेविता

munira dāntò jitakròdhò jitaśiśnòdaraḥ sadā juhvanna agnīṃśa ca niyataḥ saṃdhyòpāsanasevitā

हिन्दी अर्थ

आरोहति महद् यानं॑ हंससारसनादितम् सदा द्वादशमासांस्तु जुह्ॉनानो जातवेदसम्

English

A sage, self-controlled, with anger conquered, master of belly and sex, always offering to the fires, restrained, attending to the twilight prayers,

अध्याय 13

श्लोक 110.132

बहुभिर नियमैर एवं मासान अश्नाति यॊ नरः अभ्रावकाश शीलश च तस्य वासॊ निरुच्यते

bahubhira niyamaira evaṃ māsāna aśnāti yò naraḥ abhrāvakāśa śīlaśa ca tasya vāsò nirucyate

हिन्दी अर्थ

अनृतं च न भाषेत मातापित्रो: कृतेपि वा

English

who in this way, with many observances, eats by the month and lives under the open sky, his dwelling is declared.

अध्याय 13

श्लोक 110.133

दिवं गत्वा शरीरेण सवेन राजन यथामरः सवर्गं पुण्यं यथाकामम उपभुङ्क्ते यथाविधि

divaṃ gatvā śarīreṇa savena rājana yathāmaraḥ savargaṃ puṇyaṃ yathākāmama upabhuṅkte yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधसहस्रस्य फल प्राप्नोत्यनुत्तमम् कुमार्य: काउ्चनाभासा रूपवत्यो नयन्ति तम्

English

Having gone to heaven in his own body, O king, like an immortal, he enjoys holy heaven as he wishes, by rule.

अध्याय 13

श्लोक 110.134

एष ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिर उत्तमः वयाख्यातॊ हय आनुपूर्व्येण उपवासफलात्मकः

eṣa te bharataśreṣṭha yajñānāṃ vidhira uttamaḥ vayākhyātò haya ānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षाण्यपरिमेयानि युगान्ताग्निसमप्र भ:

English

This, best of the Bharatas, is the supreme rule of sacrifices, explained in order, whose substance is the fruit of fasting.

अध्याय 13

श्लोक 110.135

दरिद्रैर मनुजैः पार्थ पराप्यं यज्ञफलं यथा उपवासम इमं कृत्वा गच्छेच च परमां गतिम देवद्विजातिपूजायां रतॊ भरतसत्तम

daridraira manujaiḥ pārtha parāpyaṃ yajñaphalaṃ yathā upavāsama imaṃ kṛtvā gaccheca ca paramāṃ gatima devadvijātipūjāyāṃ ratò bharatasattama

हिन्दी अर्थ

रुद्रं नित्यं प्रणमते देवदानवसम्मतम् दिवसे द्वादशे यस्तु प्राप्ते वै प्राशते हवि:

English

Thus, Partha, poor men can obtain the fruit of sacrifice; having kept this fast, one may go to the highest goal, devoted to the worship of gods and the twice-born, O best of the Bharatas.

अध्याय 13

श्लोक 110.136

उपवासविधिस तव एष विस्तरेण परकीर्तितः नियतेष्व अप्रमत्तेषु शौचवत्सु महात्मसु

upavāsavidhisa tava eṣa vistareṇa parakīrtitaḥ niyateṣva apramatteṣu śaucavatsu mahātmasu

हिन्दी अर्थ

आदित्यद्वादशं तस्य विमान संविधीयते

English

This rule of fasting has been told in detail for the self-controlled, the heedful, the pure and the great-souled,

अध्याय 13

श्लोक 110.137

दम्भद्रॊह निवृत्तेषु कृतबुद्धिषु भारत अचलेष्व अप्रकम्पेषु मा ते भूद अत्र संशयः

dambhadròha nivṛtteṣu kṛtabuddhiṣu bhārata acaleṣva aprakampeṣu mā te bhūda atra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अट्टैर्महद्धि: संयुक्त ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम् ऋषिरेवं महाभागस्त्वड्रिरा प्राह धर्मवित्

English

for those turned from hypocrisy and malice, of resolved mind, steady and unshaken; let there be no doubt in you about this.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।