Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 78/87 · श्लोक 134.1–134.57

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 134.1

[म] परावरज्ञे धर्मज्ञे तपॊवननिवासिनि साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे

[ma] parāvarajñe dharmajñe tapòvananivāsini sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje

हिन्दी अर्थ

यथायोग्य दान देता और धर्मानुष्ठानमें तत्पर रहता है

English

" Yudhishthira said, 'O royal son of Bharata's race, it behoveth thee to answer this question of mine truly and in detail. What are those circumstances under which a person may become guilty of Brahmanicide without actually slaying a Brahmana!'

अध्याय 13

श्लोक 134.2

दक्षे शम दमॊपेते निर्ममे धर्मचारिणि पृच्छामि तवां वरारॊहे पृष्टा वद ममेप्षितम

dakṣe śama damòpete nirmame dharmacāriṇi pṛcchāmi tavāṃ varāròhe pṛṣṭā vada mamepṣitama

हिन्दी अर्थ

तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति ह रोगातस्ति भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिण:

English

[Maheshvara] You are skilled, calm, self-controlled, without possessiveness, practising dharma. I ask you, fair one; being asked, tell me what I want.

अध्याय 13

श्लोक 134.3

सावित्री बरह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती मार्तण्डजस्य धूमॊर्णा ऋद्धिर वैश्रवणस्य च

sāvitrī barahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī mārtaṇḍajasya dhūmòrṇā ṛddhira vaiśravaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयस्य धूमोर्णा ऋद्धिवैश्रवणस्य च

English

Savitri of Brahma, the virtuous Shachi of Kaushika, Dhumorna of Yama, and Riddhi of Vaishravana,

अध्याय 13

श्लोक 134.4

वरुणस्य ततॊ गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला रॊहिणी शशिनः साध्वी सवाहा चैव विभावसॊः

varuṇasya tatò gaurī sūryasya ca suvarcalā ròhiṇī śaśinaḥ sādhvī savāhā caiva vibhāvasòḥ

हिन्दी अर्थ

शतद्रूदेंविका सिन्धु: कौशिकी गौतमी तथा गगनाद् गां गता देवी गज्जा सर्वसरिद्वरा

English

Gauri of Varuna, Suvarchala of Surya, Rohini of the Moon, the virtuous Svaha of Fire,

अध्याय 13

श्लोक 134.5

अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास ताः पतिदेवताः पृष्टाश चॊपासिताश चैव तास तवया देवि नित्यशः

aditiḥ kaśyapasyātha sarvāsa tāḥ patidevatāḥ pṛṣṭāśa còpāsitāśa caiva tāsa tavayā devi nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

देववत् सततं साध्वी या भर्तरें प्रपश्यति

English

and Aditi of Kashyapa: all these have the husband as god; and you, goddess, always ask and attend them.

अध्याय 13

श्लोक 134.6

तेन तवां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि सत्री धर्मं शरॊतुम इच्छामि तवयॊदाहृतम आदितः

tena tavāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini satrī dharmaṃ śaròtuma icchāmi tavayòdāhṛtama āditaḥ

हिन्दी अर्थ

बिभर्त्यन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी

English

Therefore I ask you, knower and speaker of dharma, I wish to hear the dharma of women declared by you from the beginning.

अध्याय 13

श्लोक 134.7

सहधर्मचरी मे तवं समशीला समव्रता समानसार वीर्या च तपस तीव्रं कृतं च ते तवया हय उक्तॊ विशेषेण परणाणत्वम उपैष्यति

sahadharmacarī me tavaṃ samaśīlā samavratā samānasāra vīryā ca tapasa tīvraṃ kṛtaṃ ca te tavayā haya uktò viśeṣeṇa paraṇāṇatvama upaiṣyati

हिन्दी अर्थ

या नारी भर्त॒परमा भवेद् भर्त॒व्रता सती

English

[Uma] You are my partner in dharma, of equal character and equal vows, of equal strength and valour, and you have done fierce austerity; what is said by you in particular will be authority.

अध्याय 13

श्लोक 134.8

सत्रियश चैव विशेषेण सत्रीजनस्य गतिः सदा गौर गां गच्छति सुश्रॊणिलॊकेष एषा सथितिः सदा

satriyaśa caiva viśeṣeṇa satrījanasya gatiḥ sadā gaura gāṃ gacchati suśròṇilòkeṣa eṣā sathitiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

यह कार्य महान् पुण्य, बड़ी भारी तपस्या और सनातन स्वर्गका साधन है पत्या समा गतिर्नास्ति हैवतं वा यथा पति:

English

Women especially are the refuge of the female sex always; a cow goes to a cow, fair-hipped one; such is the standing always in the worlds.

अध्याय 13

श्लोक 134.9

मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद विनिः सृता सुरकार्यकरी च तवं लॊकसंतान कारिणी

mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhāda viniḥ sṛtā surakāryakarī ca tavaṃ lòkasaṃtāna kāriṇī

हिन्दी अर्थ

लिये पतिके समान न दूसरा कोई सहारा है और न दूसरा कोई देवता

English

You are half of my body and issued from my half, you do the gods' work and produce the descent of the world.

अध्याय 13

श्लोक 134.10

तव सर्वः सुविदितः सत्री धर्मः शाश्वतः शुभे तस्माद अशेषतॊ बरूहि सत्री धर्मं विस्तरेण मे

tava sarvaḥ suviditaḥ satrī dharmaḥ śāśvataḥ śubhe tasmāda aśeṣatò barūhi satrī dharmaṃ vistareṇa me

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मफलमाप्रोति स्वयमेव नर: सदा इस प्रकार मनुष्य अपने कर्मोका फल सदा स्वयं ही भोगता है

English

"Bhishma said, 'Formerly, O monarch, I had one day requested Vyasa to explain to me this very subject. I shall now narrate to thee what Vyasa told me on that occasion. Do thou listen to it with undivided attention. Repairing to the presence of Vyasa, I addressed him, saying,— Thou, O great ascetic, art the fourth in descent from Vasishtha. Do thou explain to me this. What are those circumstances under which one becomes guilty of Brahmanicide without actually slaying a Brahmana,— Thus addressed by me, the son of Parasara's loins, O king, well-skilled 'n the science of morality, made me the following answer, at once excellent and fraught with certainty, Thou shouldst know that man as guilty of Brahmanicide who having of his own will invited a Brahmana of righteous conduct to his house for giving him alms subsequently refuses to give anything to him on the pretence of there being nothing in the house. Thou shouldst, O Bharata, know that man as guilty of Brahmanicide who destroys

अध्याय 13

श्लोक 134.11

[उ] भगवन सर्वभूतेश भूतभव्य भवॊद्भव तवत परभावाद इयं देव वाक चैव परतिभाति मे

[u] bhagavana sarvabhūteśa bhūtabhavya bhavòdbhava tavata parabhāvāda iyaṃ deva vāka caiva paratibhāti me

हिन्दी अर्थ

एष धर्मों मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयमीरित:

English

the means of living of a Brahmana learned in the Vedas and all their branches, and who is freed from attachments to worldly creatures and goods. Thou shouldst, O king, know that man to be guilty of Brahmanicide, who causes obstructions in the way of thirsty kine while employed in quenching that thirst. Thou shouldst take that man as guilty of Brahmanicide who, without studying the Srutis that have flowed from preceptor to pupil for ages and ages together, finds fault with the Srutis or with those scriptures that have been composed by the Rishis. Thou shouldst know that man as guilty of Brahmanicide who does not bestow upon a suitable bride-groom his daughter possessed of beauty and other excellent accomplishments. Thou shouldst know that foolish and sinful person to be guilty of Brahmanicide who inflicts such grief upon Brahmanas as afflict the very core of their hearts. Thou shouldst know that man to be guilty of Brahmanicide who robs the blind, the lame, and idiots of their all. Thou shouldst know that man to be guilty of Brahmanicide who sets fire to the retreats of ascetics or to woods or to a village or a town.'"

अध्याय 13

श्लोक 134.12

इमास तु नद्यॊ देवेश सर्वतीर्थॊदकैर युताः उपस्पर्शन हेतॊस तवा समीपस्था उपासते

imāsa tu nadyò deveśa sarvatīrthòdakaira yutāḥ upasparśana hetòsa tavā samīpasthā upāsate

हिन्दी अर्थ

है। यह साक्षात् ब्रह्माजीके बताये हुए धर्मका मैंने वर्णन किया है हिंसार्थ निकृतिप्रज्ञ: प्रोद्ेजशयति चैव ह

English

[Uma] These rivers, god of gods, with the waters of all tirthas, stand near you for the sake of touching you.

अध्याय 13

श्लोक 134.13

एताभिः सह संमन्त्र्य परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः परभवन यॊ ऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते

etābhiḥ saha saṃmantrya paravakṣyāmya anupūrvaśaḥ parabhavana yò 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

एवंशीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते

English

Having consulted them, I shall speak in order. One who, having power, does not say "I", is truly called a man.

अध्याय 13

श्लोक 134.14

सत्री च भूतेश सततं सत्रियम एवानुधावति मया संमानिताश चैव भविष्यन्ति सरिद वराः

satrī ca bhūteśa satataṃ satriyama evānudhāvati mayā saṃmānitāśa caiva bhaviṣyanti sarida varāḥ

हिन्दी अर्थ

बह्दाबाधपरिक्लिष्टे जायते सोडधमे कुले हस्तपाहै: सुनियतैरविश्वास्य: सर्वजन्तुषु

English

A woman, lord of beings, always runs after a woman, and these best rivers will be honoured by me.

अध्याय 13

श्लोक 134.15

एषा सरस्वती पुण्या नदीनाम उत्तमा नदी परथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी

eṣā sarasvatī puṇyā nadīnāma uttamā nadī parathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī

हिन्दी अर्थ

अल्पाबाधो निरातड्क: स जात: सुखमेधते

English

This is the holy Sarasvati, best of rivers, the first of all rivers, flowing to the sea.

अध्याय 13

श्लोक 134.16

विपाशा च वितस्ता च चन्द्र भागा इरावती शतद्रुर देविका सिन्धुः कौशिकी गॊमती तथा

vipāśā ca vitastā ca candra bhāgā irāvatī śatadrura devikā sindhuḥ kauśikī gòmatī tathā

हिन्दी अर्थ

एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते मनुष्य कौन-सा विशेष कर्म करनेसे बुद्धिमान हो सकता है?

English

Vipasha, Vitasta, Chandrabhaga, Iravati, Shatadru, Devika, Sindhu, Kaushiki and Gomati,

अध्याय 13

श्लोक 134.17

तथा देव नदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता गगनाद गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा

tathā deva nadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā gaganāda gāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā

हिन्दी अर्थ

इसका क्या कारण है? यह मुझे बताइये

English

and this divine river Ganga, surrounded by all tirthas, goddess, who came from the sky to earth, best of all rivers.

अध्याय 13

श्लोक 134.18

इत्य उक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा समितपूर्वम इवाभाष्य सर्वास ताः सरितस तदा

itya uktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā samitapūrvama ivābhāṣya sarvāsa tāḥ saritasa tadā

हिन्दी अर्थ

परिपृच्छन्त्यहरह: कुशला: कुशलं तथा लभमन्ते स्वर्गतिं नित्यमिहलोके तथा सुखम्

English

Having said this, the wife of the god of gods, best of those who uphold dharma, addressed all those rivers with a smile.

अध्याय 13

श्लोक 134.19

अपृच्छद देवमहिषी सत्री धर्मं धर्मवत्सला सत्री धर्मकुशलास ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः

apṛcchada devamahiṣī satrī dharmaṃ dharmavatsalā satrī dharmakuśalāsa tā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य कल्याणमुपजायते

English

The queen of the gods, a woman fond of dharma, asked those best of rivers, Ganga and the rest, skilled in women's dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.20

अयं भगवता दत्तः परश्नः सत्री धर्मसंश्रितः तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर वक्तुम इच्छामि शंकरे

ayaṃ bhagavatā dattaḥ paraśnaḥ satrī dharmasaṃśritaḥ taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhira vaktuma icchāmi śaṃkare

हिन्दी अर्थ

पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञा क्लीबत्वमुपयान्ति ते

English

This question given by the blessed one concerns women's dharma; having consulted you, I wish to speak on it, auspicious ones.

अध्याय 13

श्लोक 134.21

न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्य चित दिवि वा सागरगमास तेन वॊ मानयाम्य अहम

na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasya cita divi vā sāgaragamāsa tena vò mānayāmya ahama

हिन्दी अर्थ

मनुष्य कल्याणका भागी होता है? मेधावी धारणायुक्त: प्रायस्तत्राभिजायते

English

I see no knowledge in the world that can be accomplished by one alone, nor in heaven; therefore I honour you who go to the sea.

अध्याय 13

श्लोक 134.22

[भ] एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः ततॊ देव नदी गङ्गा नियुक्ता परतिपूज्य ताम

[bha] evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ tatò deva nadī gaṅgā niyuktā paratipūjya tāma

हिन्दी अर्थ

धारण शक्तिसे सम्पन्न होता है

English

[Bhishma] So all the best rivers, the most holy and auspicious, were asked. Then the divine river Ganga was appointed and honoured her.

अध्याय 13

श्लोक 134.23

बह्वीभिर बुद्धिभिः सफीता सत्री धर्मज्ञा शुचिस्मिता शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम

bahvībhira buddhibhiḥ saphītā satrī dharmajñā śucismitā śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivāma

हिन्दी अर्थ

नृणां हितार्थाय मया तव वै समुदाह्ृत: ब्राह्मणान् वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम्

English

Rich in many insights, a woman who knew dharma, pure-smiling, holy, the remover of sin, she addressed the mountain king's daughter, the auspicious goddess.

अध्याय 13

श्लोक 134.24

बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदा स समितं बहु बुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनम अब्रवीत

buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradā sa samitaṃ bahu buddhyāḍhyā gaṅgā vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे

English

Endowed with modesty and wisdom, skilled in all knowledge, Ganga, rich in understanding, smiled and spoke.

अध्याय 13

श्लोक 134.25

धन्याः समॊ ऽनुगृहीताः समॊ देवि धर्मपरायणा या तवं सर्वजगन मान्या नदीर मानयसे ऽनघे

dhanyāḥ samò 'nugṛhītāḥ samò devi dharmaparāyaṇā yā tavaṃ sarvajagana mānyā nadīra mānayase 'naghe

हिन्दी अर्थ

प्रामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते च दूढब्रता: अव्रता नष्टमर्यादास्ते प्रोक्ता ब्रह्म॒राक्षसा:

English

We are blessed and favoured, goddess, devoted to dharma, since you, honoured by the whole world, honour the rivers, blameless one.

अध्याय 13

श्लोक 134.26

परभवन पृच्छते यॊ हि संमानयति वा पुनः नूनं जनम अदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति

parabhavana pṛcchate yò hi saṃmānayati vā punaḥ nūnaṃ janama aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

नि्होमा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमा:

English

One who, having power, asks and honours a person, surely of undefiled soul, comes to be called wise.

अध्याय 13

श्लोक 134.27

जञानविज्ञानसंपन्नान ऊहापॊह विशारदान परवक्तॄन पृच्छते यॊ ऽनयान स वै ना पदम अर्च्छति

jañānavijñānasaṃpannāna ūhāpòha viśāradāna paravaktṝna pṛcchate yò 'nayāna sa vai nā padama arcchati

हिन्दी अर्थ

वषट्कारसे रहित तथा नराधम होते हैं पज्चचत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

One who asks others, speakers endowed with knowledge and wisdom, skilled in argument, attains a true station.

अध्याय 13

श्लोक 134.28

अन्यथा बहु बुद्ध्याढ्यॊ वाक्यं वदति संसदि अन्यथैव हय अहं मानी दुर्बलं वदते वचः

anyathā bahu buddhyāḍhyò vākyaṃ vadati saṃsadi anyathaiva haya ahaṃ mānī durbalaṃ vadate vacaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुकूलां प्रियां भार्या पारश्वस्थां समभाषत

English

Otherwise one rich in understanding speaks one thing in an assembly, while a conceited man speaks a weak word differently.

अध्याय 13

श्लोक 134.29

दिव्यज्ञाने दिवि शरेष्ठे दिव्यपुण्ये सदॊत्थिते तवम एवार्हसि नॊ देवि सत्री धर्मम अनुशासितुम

divyajñāne divi śareṣṭhe divyapuṇye sadòtthite tavama evārhasi nò devi satrī dharmama anuśāsituma

हिन्दी अर्थ

अनुकूल भार्या पार्वतीसे कहा साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे

English

Of divine knowledge, best in heaven, divinely holy, always rising up, you alone, goddess, are fit to instruct us in women's dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.30

[भ] ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर गुणैः पराह सर्वम अशेषेण सत्री धर्मं सुरसुन्दरी

[bha] tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhira guṇaiḥ parāha sarvama aśeṣeṇa satrī dharmaṃ surasundarī

हिन्दी अर्थ

रोहिणी शशिन: साध्वी स्वाहा चैव विभावसो: पृष्टाश्नोपासिताश्वैव तास्त्वया देवि नित्यश:

English

[Bhishma] Then the goddess, honoured by Ganga with many virtues, the beautiful woman of the gods, told all of women's dharma in full.

अध्याय 13

श्लोक 134.31

सत्री धर्मॊ मां परति यथा परतिभाति यथाविधि तम अहं कीर्तयिष्यामि तथैव परथितॊ भवेत

satrī dharmò māṃ parati yathā paratibhāti yathāvidhi tama ahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva parathitò bhaveta

हिन्दी अर्थ

स्त्रीधर्म श्रोतुमिच्छामि त्वयोदाह्ृतमादित:

English

As women's dharma appears to me, rightly, I shall tell it, so that it may be renowned.

अध्याय 13

श्लोक 134.32

सत्री धर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः सहधर्मचरी भर्तुर भवत्य अग्निसमीपतः

satrī dharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ sahadharmacarī bhartura bhavatya agnisamīpataḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णित नारीधर्म आद्योपान्त सुनना चाहता हूँ समानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च ते

English

This women's dharma was first performed by relatives at the marriage: she becomes her husband's partner in dharma before the fire.

अध्याय 13

श्लोक 134.33

सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना अनन्यचित्तसु मुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी

susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanā ananyacittasu mukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

लोके चैव त्वया देवि प्रमाणत्वमुपैष्यति

English

Of good nature, good speech, good conduct and pleasant to see, with undivided mind and fair face, she is her husband's companion in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.34

सा भवेद धर्मपरमा सा भवेद धर्मभागिणी देव वत्स ततं साध्वी या भर्तारं परपश्यति

sā bhaveda dharmaparamā sā bhaveda dharmabhāgiṇī deva vatsa tataṃ sādhvī yā bhartāraṃ parapaśyati

हिन्दी अर्थ

गौर्या गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा गति: सदा सुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी

English

She is supreme in dharma and shares in dharma, a woman of virtue who, child, regards her husband as a god.

अध्याय 13

श्लोक 134.35

शुश्रूषां परिचारं च देववद या करॊति च नान्यभावा हय अविमनाः सुव्रता सुखदर्शना

śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavada yā karòti ca nānyabhāvā haya avimanāḥ suvratā sukhadarśanā

हिन्दी अर्थ

करनेवाली तथा लोक-संततिका विस्तार करनेवाली हो

English

She who gives service and attendance as to a god, with no other thought, undismayed, of good vows and pleasant to see,

अध्याय 13

श्लोक 134.36

पुत्र वक्त्रम इवाभीक्ष्णं भर्तुर वदनम ईक्षते या साध्वी नियताचारा सा भवेद धर्मचारिणी

putra vaktrama ivābhīkṣṇaṃ bhartura vadanama īkṣate yā sādhvī niyatācārā sā bhaveda dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

तस्मादशेषतो ब्रूहि स्वधर्म विस्तरेण मे पूर्णरूपसे विस्तारपूर्वक मेरे आगे वर्णन करो

English

who looks at her husband's face again and again as at a son's face, the virtuous woman of restrained conduct, is the one who practises dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.37

शरुत्वा दम्पति धर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी

śarutvā dampati dharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubhama ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

उपस्पर्शनहेतोस्त्वामुपयान्ति समीपत:

English

Having heard the auspicious dharma of a couple, made as partners in dharma, with undivided mind and fair face, she is her husband's companion in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.38

परुषाण्य अपि चॊक्ता या दृष्टा वा करूर चक्षुषा सुप्रसन्नमुखी भर्तुर या नारी सा पतिव्रता

paruṣāṇya api còktā yā dṛṣṭā vā karūra cakṣuṣā suprasannamukhī bhartura yā nārī sā pativratā

हिन्दी अर्थ

प्रभवन् यो5नहंवादी स वै पुरुष उच्यते मया सम्मानिताश्रैव भविष्यन्ति सरिद्वरा:

English

The woman who, even when spoken to harshly or looked at with a cruel eye, keeps a serene face toward her husband, is devoted to her husband.

अध्याय 13

श्लोक 134.39

न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नॊ या निरीक्षते भर्तृवर्जं वरारॊहा सा भवेद धर्मचारिणी

na candrasūryau na taruṃ puṃnāmnò yā nirīkṣate bhartṛvarjaṃ varāròhā sā bhaveda dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी

English

The fair-hipped one who looks at neither moon, sun nor tree with a male name, apart from her husband, is the one who practises dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.40

दरिद्रं वयाधितं दीनम अध्वना परिकर्शितम पतिं पुत्रम इवॊपास्ते सा नारी धर्मभागिनी

daridraṃ vayādhitaṃ dīnama adhvanā parikarśitama patiṃ putrama ivòpāste sā nārī dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

आकाशसे पृथ्वीपर उतरी हैं, यहाँ विराजमान हैं

English

The woman who tends a husband poor, sick, wretched or worn by travel as she would a son shares in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.41

या नारी परयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी

yā nārī parayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhaveta patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

तं तु सम्मन्त्रय युष्माभिवरक्तुमिच्छामि शंकरम् दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम्

English

The woman who is restrained and skilled, who is a mother of sons, dear to her husband, her husband her life, shares in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.42

शुश्रूषां परिचर्यां च करॊत्य अविमनाः सदा सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी

śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karòtya avimanāḥ sadā supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

शैलराजसूुतां देवीं पुण्या पापभयापहा

English

She who always gives service and attendance undismayed, cheerful and modest, shares in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.43

न कामेषु न भॊगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा सपृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी

na kāmeṣu na bhògeṣu naiśvarye na sukhe tathā sapṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

सस्मितं बहुबुद्धयाढद्या गड़ा वचनमत्रवीत् या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीं मानयसे5नघे

English

A woman who has no longing for pleasures, enjoyments, lordship or happiness apart from her husband shares in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.44

कल्यॊत्थान रता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता सुसंमृष्टक्षया चैव गॊशकृत कृतलेपना

kalyòtthāna ratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā susaṃmṛṣṭakṣayā caiva gòśakṛta kṛtalepanā

हिन्दी अर्थ

नूनं जनमदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति

English

Always rising at dawn, devoted to serving elders, with the house well swept, and plastered with cow dung,

अध्याय 13

श्लोक 134.45

अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलि परदा देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह

agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabali paradā devatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha

हिन्दी अर्थ

प्रवक्तून् पृच्छते योडन्यान् स वै नापदमृच्छति त्वमेवा्हसि नो देवि स्त्रीधर्माननुभाषितुम्

English

always devoted to the fire rite, ever giving flowers and offerings, setting aside portions for gods, guests and servants with her husband,

अध्याय 13

श्लोक 134.46

शेषान्नम उपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते

śeṣānnama upabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi tuṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate

हिन्दी अर्थ

प्राह सर्वमशेषेण स्त्रीधर्म सुरसुन्दरी

English

eating what remains, rightly and by rule, keeping her people content and nourished, a woman is joined with dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.47

शवश्रू शवशुरयॊः पादौ तॊषयन्ती गुणान्विता माता पितृपरा नित्यं या नारी सा तपॊधना

śavaśrū śavaśurayòḥ pādau tòṣayantī guṇānvitā mātā pitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapòdhanā

हिन्दी अर्थ

उमाने सम्पूर्ण स्त्री-धर्मका पूर्णतः: वर्णन किया तमहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रश्निता भव

English

She who pleases the feet of her mother-in-law and father-in-law, virtuous, always devoted to mother and father, is rich in austerity.

अध्याय 13

श्लोक 134.48

बराह्मणान दुर्बलानाथान दीनान्ध कृपणांस तथा बिभर्त्य अन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी

barāhmaṇāna durbalānāthāna dīnāndha kṛpaṇāṃsa tathā bibhartya annena yā nārī sā pativratabhāginī

हिन्दी अर्थ

बताऊँगी। तुम विनय और उत्सुकतासे युक्त होकर इसे सुनो

English

The woman who supports with food brahmins, the weak, the helpless, the wretched, the blind and the needy shares in the devoted wife's vow.

अध्याय 13

श्लोक 134.49

वरतं चरति या नित्यं दुश्चरं लभु सत्त्वया पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी

varataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ labhu sattvayā paticittā patihitā sā pativratabhāginī

हिन्दी अर्थ

सहधर्मचरी भर्तुर्भवत्यग्निसमीपत: अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तु: सा धर्मचारिणी

English

She who always keeps the hard-to-keep vow with a light heart, her mind on her husband and her good, shares in the devoted wife's vow.

अध्याय 13

श्लोक 134.50

पुण्यम एतत तपश चैव सवर्गश चैष सनातनः या नारी भर्तृपरमा भवेद भर्तृव्रता शिवा

puṇyama etata tapaśa caiva savargaśa caiṣa sanātanaḥ yā nārī bhartṛparamā bhaveda bhartṛvratā śivā

हिन्दी अर्थ

नान्यभावा हाविमना: सुव्रता सुखदर्शना या साध्वी नियताहारा सा भवेद् धर्मचारिणी

English

This is merit and austerity, and this is eternal heaven: the woman whose supreme is her husband, devoted to her husband, is auspicious.

अध्याय 13

श्लोक 134.51

पतिर हि देवॊ नारीणां पतिर बन्धुः पतिर गतिः पत्या समा गतिर नास्ति दैवतं वा यथा पतिः

patira hi devò nārīṇāṃ patira bandhuḥ patira gatiḥ patyā samā gatira nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ

हिन्दी अर्थ

या भवेद् धर्मपरमा नारी भर्तृसमव्रता

English

For a husband is a woman's god, a husband her kin, a husband her refuge; there is no refuge equal to a husband, nor deity like a husband.

अध्याय 13

श्लोक 134.52

पतिप्रसादः सवर्गॊ वा तुल्यॊ नार्या न वा भवेत अहं सवर्गं न हीच्छेयं तवय्य अप्रीते महेश्वरे

patiprasādaḥ savargò vā tulyò nāryā na vā bhaveta ahaṃ savargaṃ na hīccheyaṃ tavayya aprīte maheśvare

हिन्दी अर्थ

दम्पत्योरेष वै धर्म: सहधर्मकृत: शुभ: अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तु: सा धर्मचारिणी

English

Whether or not heaven is equal to a husband's favour for a woman, I would not wish for heaven if you, Maheshvara, were displeased.

अध्याय 13

श्लोक 134.53

यद्य अकार्यम अधर्मं वा यदि वा पराणनाशनम पतिर बरूयाद दरिद्रॊ वा वयाधितॊ वा कथं चन

yadya akāryama adharmaṃ vā yadi vā parāṇanāśanama patira barūyāda daridrò vā vayādhitò vā kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

सुप्रसन्नमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता

English

If a husband, poor or sick, were somehow to command what should not be done, or unrighteousness, or even the destruction of life,

अध्याय 13

श्लोक 134.54

आपन्नॊ रिपुसंस्थॊ वा बरह्मशापार्दितॊ ऽपि वा आपद धर्मान अनुप्रेक्ष्य तत कार्यम अविशङ्कया

āpannò ripusaṃsthò vā barahmaśāpārditò 'pi vā āpada dharmāna anuprekṣya tata kāryama aviśaṅkayā

हिन्दी अर्थ

पतिं पुत्रमिवोषपास्ते सा नारी धर्मभागिनी पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी

English

or if he were in distress, among enemies, or afflicted by a brahmin's curse, considering the dharmas of distress, it should be done without hesitation.

अध्याय 13

श्लोक 134.55

एष देव मया परॊक्तः सत्री धर्मॊ वचनात तव या तव एवं भाविनी नारी सा भवेद धर्मभागिनी

eṣa deva mayā paròktaḥ satrī dharmò vacanāta tava yā tava evaṃ bhāvinī nārī sā bhaveda dharmabhāginī

हिन्दी अर्थ

सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी

English

This, god, is the women's dharma as I have told it at your word; the woman who is so shares in dharma.

अध्याय 13

श्लोक 134.56

[भ] इत्य उक्तः स तु देवेशः परतिपूज्य गिरेः सुताम लॊकान विसर्जयाम आस सर्वैर अनुचरैः सह

[bha] itya uktaḥ sa tu deveśaḥ paratipūjya gireḥ sutāma lòkāna visarjayāma āsa sarvaira anucaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

नहीं होती। वह स्त्री पातिव्रतरर्मकी भागिनी होती है सुसम्मृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना

English

[Bhishma] Thus addressed, the lord of the gods honoured the mountain's daughter and dismissed the worlds with all his attendants.

अध्याय 13

श्लोक 134.57

ततॊ ययुर भूतगणाः सरितश च यथागतम गन्धर्वाप्सरसश चैव परणम्य शिरसा भवम

tatò yayura bhūtagaṇāḥ saritaśa ca yathāgatama gandharvāpsarasaśa caiva paraṇamya śirasā bhavama

हिन्दी अर्थ

मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना

English

Then the hosts of spirits and the rivers went as they had come, and the gandharvas and apsarases, bowing their heads to Bhava.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।