Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 60/87 · श्लोक 108.1–109.69

पूर्ण अध्याय पाठ88 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 108.1

[य] यथा जयेष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभ कनिष्ठाश च यथा जयेष्ठे वर्तेरंस तद बरवीहि मे

[ya] yathā jayeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha kaniṣṭhāśa ca yathā jayeṣṭhe varteraṃsa tada baravīhi me

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम् संध्यायां न स्वपेद् राजन् विद्यां न च समाचरेत्

English

" Yudhishthira said, 'I ask, O chief of Bharata's race, what is the origin of the saying, about discharging all duties jointly at the time of a person's taking the hand of his spouse in marriage? Is that saying in respect of discharging all duties together, due only to what is laid down by the great Rishis in days of yore, or does it refer to the duty of begetting offspring from religious motives, or has it reference to only the carnal pleasure that is expected from such union? I he doubt that fills my mind in this respect is very great. What is spoken of as joint duties by the sages is in my

अध्याय 13

श्लोक 108.2

[भ] जयेष्ठवत तात वर्तस्व जयेष्ठॊ हि सततं भवान गुरॊर गरीयसी वृत्तिर या चेच छिष्यस्य भारत

[bha] jayeṣṭhavata tāta vartasva jayeṣṭhò hi satataṃ bhavāna guròra garīyasī vṛttira yā ceca chiṣyasya bhārata

हिन्दी अर्थ

श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर

English

[Bhishma] Behave, dear child, like an elder, for you are always the eldest; and the conduct of a pupil toward a teacher, O Bharata, is weightier.

अध्याय 13

श्लोक 108.3

न गुराव अकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम गुरॊर हि दीर्घदर्शित्वं यत तच छिष्यस्य भारत

na gurāva akṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartituma guròra hi dīrghadarśitvaṃ yata taca chiṣyasya bhārata

हिन्दी अर्थ

मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान् वोढुमहति उसीके साथ तुम्हें विवाह करना चाहिए

English

A pupil cannot behave toward a teacher who lacks understanding; the teacher's far-sightedness is the pupil's, O Bharata.

अध्याय 13

श्लोक 108.4

अन्धः सयाद अन्धवेलायां जडः सयाद अपि वा बुधः परिहारेण तद बरूयाद यस तेषां सयाद वयतिक्रमः

andhaḥ sayāda andhavelāyāṃ jaḍaḥ sayāda api vā budhaḥ parihāreṇa tada barūyāda yasa teṣāṃ sayāda vayatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

अवरा पतिता चैव न ग्राह्मा भूतिमिच्छता

English

One may be blind in a blind hour, or a fool, or even wise; when there is an offence among them, he should speak of it by way of avoidance.

अध्याय 13

श्लोक 108.5

परत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः शरियाभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास तथारयः

paratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ śariyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmāsa tathārayaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण वेदविहित क्रियाओंका यत्नपूर्वक अनुष्ठान करना चाहिए अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्या विवर्जयेत्

English

Openly, men with divided hearts may divide what has been made, O son of Kunti; enemies tormented by prosperity and wanting division do the same.

अध्याय 13

श्लोक 108.6

जयेष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः हन्ति सर्वम अपि जयेष्ठः कुलं यत्रावजायते

jayeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ hanti sarvama api jayeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate

हिन्दी अर्थ

प्रगे निशामाशु तथा नैवोच्छिष्टा: स्वपन्ति वै

English

An eldest son increases a family or destroys it again; an eldest son who is born into a family may destroy it all.

अध्याय 13

श्लोक 108.7

अथ यॊ विनिकुर्वीत जयेष्ठॊ भराता यवीयसः अज्येष्ठः सयाद अभागश च नियम्यॊ राजभिश च सः

atha yò vinikurvīta jayeṣṭhò bharātā yavīyasaḥ ajyeṣṭhaḥ sayāda abhāgaśa ca niyamyò rājabhiśa ca saḥ

हिन्दी अर्थ

होकर ध्यान एवं उपासना करनी चाहिए। दूसरा कोई कार्य नहीं करना चाहिए देवांश्व प्रणमेत् स्नातो गुरूंश्वाप्पभिवादयेत्

English

If an elder brother wrongs his younger, he ceases to be the eldest, loses his share, and is to be restrained by kings.

अध्याय 13

श्लोक 108.8

निकृती हि नरॊ लॊकान पापान गच्छत्य असंशयम विदुलस्येव तत पुष्पं मॊघं जनयितुः समृतम

nikṛtī hi narò lòkāna pāpāna gacchatya asaṃśayama vidulasyeva tata puṣpaṃ mòghaṃ janayituḥ samṛtama

हिन्दी अर्थ

अनर्चिते हानायुष्यं गमनं तत्र भारत

English

A deceitful man undoubtedly goes to sinful worlds; his flower is like that of the vidula, and is said to be fruitless to his begetter.

अध्याय 13

श्लोक 108.9

सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषः अकीर्तिं जनयत्य एव कीर्तिम अन्तर्दधाति च

sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ akīrtiṃ janayatya eva kīrtima antardadhāti ca

हिन्दी अर्थ

अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत् जाय तो संध्या होनेके पहले ही घर लौट आना चाहिए

English

In a family where a sinful man is born, bringing all misfortune, he brings only disgrace and buries its fame.

अध्याय 13

श्लोक 108.10

सर्वे चापि विकर्म सथा भागं नार्हन्ति सॊदराः नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यॊ जयेष्ठः कुर्वीत यौतकम

sarve cāpi vikarma sathā bhāgaṃ nārhanti sòdarāḥ nāpradāya kaniṣṭhebhyò jayeṣṭhaḥ kurvīta yautakama

हिन्दी अर्थ

भोजन ही करे। ऐसा करनेसे वह बड़ी आयुको प्राप्त होता है

English

consideration incorrect. That which is called in this world the union for practising all duties together ceases with death and is not to be seen to subsist hereafter. This union for practising all duties together leads to heaven. But heaven, O grandsire, is attained to by persons that are dead. Of a married couple it is seen that only one dies at a time. Where does the other then remain? Do tell me this. Men attain to diverse kinds of fruits by practising diverse kinds of duties. The occupations again, to which men betake themselves are of diverse kinds. Diverse, again, are the hells to which they go in consequence of such diversity of duties and acts. Women, in particular, the Rishis have said, are false in behaviour. When human beings are such, and when women in particular have been declared in the ordinances to be false, how, O sire, can there be a union between the sexes for purposes of practising all duties together? In the very Vedas one may read that women are false. The word 'Duty', as used in the Vedas, seems to have been coined in the first instance for general application (so that it is applied to practices that have no merit in them). Hence the application of that word to the rites of marriage is, instead of being correct, only a form of speech forcibly applied where application it has none. 1 The subject seems to me to be inexplicable although I reflect upon it incessantly. O grandsire, O thou of great wisdom, it behoveth thee to expound this to me in detail, clearly and according to what has been laid down in the Sruti. In fact, do thou explain to me what its characteristics are, and the way in which it has come to pass!'

अध्याय 13

श्लोक 108.11

अनुजं हि पितुर दायॊ जङ्घाश्रमफलॊ ऽधवगः सवयम ईहित लब्धं तु नाकामॊ दातुम अर्हति

anujaṃ hi pitura dāyò jaṅghāśramaphalò 'dhavagaḥ savayama īhita labdhaṃ tu nākāmò dātuma arhati

हिन्दी अर्थ

नक्तं न कुर्यात् पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम् महाकुले प्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा

English

"Bhishma said, 'In this connection is cited the old narrative of the discourse between Ashtavakra and the lady known by the name of Disa. In days of yore Ashtavakra of severe penances, desirous of marriage, begged the high-souled Rishi Vadanya of his daughter. The name by which the damsel was known was Suprabha. In beauty she was unrivalled on Earth. In virtues, dignity, conduct, and manners, she was superior to all the girls. By a glance alone that girl of beautiful eyes had robbed him of his heart even as a delightful grove in spring, adorned with flowers, robs the spectator of his heart. The Rishi addressed Ashtavakra and said,— Yes, I shall bestow my daughter on thee. Listen, however, to me. Make a journey to the sacred North. Thou

अध्याय 13

श्लोक 108.12

भरातॄणाम अविभक्तानाम उत्थानम अपि चेत सह न पुत्र भागं विषमं पिता दद्यात कथं चन

bharātṝṇāma avibhaktānāma utthānama api ceta saha na putra bhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāta kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

अपत्यमुत्पाद्य तत: प्रतिष्ठाप्प कुलं तथा

English

If brothers who are undivided rise up together, a father should never give his sons an unequal share.

अध्याय 13

श्लोक 108.13

न जयेष्ठान अवमन्येत दुष्कृतः सुकृतॊ ऽपि वा यदि सत्री यद्य अवरजः शरेयः पश्येत तथाचरेत धर्मं हि शरेय इत्य आहुर इति धर्मविदॊ विदुः

na jayeṣṭhāna avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛtò 'pi vā yadi satrī yadya avarajaḥ śareyaḥ paśyeta tathācareta dharmaṃ hi śareya itya āhura iti dharmavidò viduḥ

हिन्दी अर्थ

कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते शिर:स्नातोथ कुर्वीत हैवं पित्रमथापि च

English

He should not slight the eldest, whether wicked or virtuous; if a younger one sees what is better, he should act so, for dharma, say the knowers of dharma, is what is best.

अध्याय 13

श्लोक 108.14

दशाचार्यान उपाध्याय उपाध्यायान पिता दश दश चैव पितॄन माता सर्वां वा पृथिवीम अपि

daśācāryāna upādhyāya upādhyāyāna pitā daśa daśa caiva pitṝna mātā sarvāṃ vā pṛthivīma api

हिन्दी अर्थ

न प्रोष्ठपदयो: कार्य तथाग्नेये च भारत

English

A teacher outweighs ten instructors, a father ten teachers, a mother ten fathers, or even the whole earth.

अध्याय 13

श्लोक 108.15

गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमॊ गुरुः माता गरीयसी यच च तेनैतां मन्यते जनः

gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamò guruḥ mātā garīyasī yaca ca tenaitāṃ manyate janaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत् उदड्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्

English

By her weight she surpasses all; there is no teacher equal to a mother. Because the mother is weightier, people hold her so.

अध्याय 13

श्लोक 108.16

जयेष्ठॊ भराता पितृसमॊ मृते पितरि भारत स हय एषां वृत्तिदाता सयात स चैतान परिपालयेत

jayeṣṭhò bharātā pitṛsamò mṛte pitari bhārata sa haya eṣāṃ vṛttidātā sayāta sa caitāna paripālayeta

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेसे बड़ी आयु प्राप्त होती है

English

An elder brother, when the father is dead, is equal to a father, O Bharata; he should be their provider and should protect them.

अध्याय 13

श्लोक 108.17

कनिष्ठास तं नमस्येरन सर्वे छन्दानुवर्तिनः तम एव चॊपजीवेरन यथैव पितरं तथा

kaniṣṭhāsa taṃ namasyerana sarve chandānuvartinaḥ tama eva còpajīverana yathaiva pitaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

समार्षा व्यड्धितां चैव मातु: स्वकुलजां तथा साथ विवाह नहीं करना चाहिए

English

All the younger ones, following his wish, should bow to him and live on him as on a father.

अध्याय 13

श्लोक 108.18

शरीरम एतौ सृजतः पिता माता च भारत आचार्य शास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा

śarīrama etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā

हिन्दी अर्थ

तथा निकृष्टवर्णा च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्

English

Father and mother create the body, O Bharata; the birth given by the teacher is true, unaging and deathless.

अध्याय 13

श्लोक 108.19

जयेष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ भरातुर भार्या च तद्वत सयाद यस्या बाल्ये सतनं पिबेत

jayeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha bharātura bhāryā ca tadvata sayāda yasyā bālye satanaṃ pibeta

हिन्दी अर्थ

पिंगलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमुद्रोढुमर्हसि रोगवाली हो, उसके साथ तुम्हें विवाह नहीं करना चाहिए

English

An elder sister is like a mother, O best of the Bharatas, and so is a brother's wife, at whose breast one drank in infancy.

अध्याय 13

श्लोक 109.1

[य] सर्वेषाम एव वर्णानां मलेच्छानां च पितामह उपवासे मतिर इयं कारणं च न विद्महे

[ya] sarveṣāma eva varṇānāṃ malecchānāṃ ca pitāmaha upavāse matira iyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe

हिन्दी अर्थ

हित॑ चाप्यहितं चापि न विचार्य नरर्षभ

English

wilt see many things there!' I

अध्याय 13

श्लोक 109.2

बरह्मक्षत्रेण नियमाश चर्तव्या इति नः शरुतम उपवासे कथं तेषां कृत्यम अस्ति पितामह

barahmakṣatreṇa niyamāśa cartavyā iti naḥ śarutama upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyama asti pitāmaha

हिन्दी अर्थ

गुरोहिं दीर्घदर्शित्वं यत् तच्छिष्यस्य भारत परिहारेण तद् ब्रूयाद् यस्तेषां स्याद् व्यतिक्रम:

English

We have heard that brahmins and kshatriyas should keep observances. What is to be done by them in fasting, Grandsire?

अध्याय 13

श्लोक 109.3

नियमं चॊपवासानां सर्वेषां बरूहि पार्थिव अवाप्नॊति गतिं कां च उपवासपरायणः

niyamaṃ còpavāsānāṃ sarveṣāṃ barūhi pārthiva avāpnòti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत

English

O king, tell me the rule for all fasts. What goal does one attain who is devoted to fasting?

अध्याय 13

श्लोक 109.4

उपवासः परं पुण्यम उपवासः परायणम उपॊष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं परतिपद्यते

upavāsaḥ paraṃ puṇyama upavāsaḥ parāyaṇama upòṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

उपवासविदधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ द्विस्त्रिरात्रमथैकाहं निर्दिष्ट पुरुषर्षभ

English

Fasting is supreme merit, fasting is the final refuge. Having fasted here, best of men, what fruit does one obtain?

अध्याय 13

श्लोक 109.5

अधर्मान मुच्यते केन धर्मम आप्नॊति वै कथम सवर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम

adharmāna mucyate kena dharmama āpnòti vai kathama savargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

कुट॒म्बीजनोंकी वृद्धि करता है

English

By what is one freed from unrighteousness, how does one gain dharma, and how, best of the Bharatas, does one win heaven and merit?

अध्याय 13

श्लोक 109.6

उपॊष्य चापि किं तेन परदेयं सयान नराधिप धर्मेण च सुखान अर्थाँल लभेद येन बरवीहि तम

upòṣya cāpi kiṃ tena paradeyaṃ sayāna narādhipa dharmeṇa ca sukhāna arthā~la labheda yena baravīhi tama

हिन्दी अर्थ

चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति अष्टमेन तु भक्तेन जीवन् संवत्सरं नृप

English

And what should be given by one who has fasted? Tell me that by which, through dharma, one gains happiness and wealth.

अध्याय 13

श्लोक 109.7

[व] एवं बरुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित धर्मपुत्रम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत

[va] evaṃ baruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavita dharmaputrama idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधस:

English

[Vaishampayana] To Kunti's son Yudhishthira, knower of dharma, speaking thus, Bhishma, son of Shantanu, who knew the essence of dharma, said these words.

अध्याय 13

श्लोक 109.8

इदं खलु महाराज शरुतम आसीत पुरातनम उपवासविधौ शरेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ

idaṃ khalu mahārāja śarutama āsīta purātanama upavāsavidhau śareṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

अनश्नन् देहमुत्सूृज्य फल प्राप्रोति मानव: वैदूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते

English

This was heard of old, great king: the best virtues in the rule of fasting, O best of the Bharatas.

अध्याय 13

श्लोक 109.9

पराजापत्यं हय अङ्गिरसं पृष्टवान अस्मि भारत यथा मां तवं तथैवाहं पृष्टवांस तं तपॊधनम

parājāpatyaṃ haya aṅgirasaṃ pṛṣṭavāna asmi bhārata yathā māṃ tavaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃsa taṃ tapòdhanama

हिन्दी अर्थ

स्त्रीसहस्रानुचरिते स नर: सुखमेधते

English

I asked Angiras, the son of Prajapati, rich in austerity, as you have asked me.

अध्याय 13

श्लोक 109.10

परश्नम एतं मया पृष्टॊ भगवान अग्निसंभवः उपवासविधिं पुण्यम आचष्ट भरतर्षभ

paraśnama etaṃ mayā pṛṣṭò bhagavāna agnisaṃbhavaḥ upavāsavidhiṃ puṇyama ācaṣṭa bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

हस्तिपृषछ्ेडश्चपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत

English

"Ashtavakra said, 'It behoveth thee to tell me what I shall see in that region. Indeed, I am ready to execute whatever command may be laid upon me by thee.'"

अध्याय 13

श्लोक 109.11

[अन्गिरस] बरह्मक्षत्रे तरिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन दविस तरिरात्रम अथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ

[angirasa] barahmakṣatre tarirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana davisa tarirātrama athaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

भरतनन्दन! तुम्हें तर्कशास्त्र और शब्दशास्त्र दोनोंका ज्ञान प्राप्त करना चाहिए

English

" Vadanya said, 'Passing over the dominions of the lord of Treasures thou will cross the Himavat mountains. Thou wilt then behold the plateau on which Rudra resides. It is inhabited by Siddhas and Charanas. It abounds with the associates of Mahadeva, frolicsome and fond of dance and possessed of diverse forms. It is peopled with also many Pisachas, O master, of diverse forms and all daubed with fragrant powders of diverse hues, and dancing with joyous hearts in accompaniment with instruments of different kinds made of brass. Surrounded by these who move with electric rapidity in the mazes of the dance or refrain at times altogether from forward or backward or transverse motion of every kind, Mahadeva dwells there. That delightful spot on the mountains, we have heard, is the favourite abode of the great Deity. It is said that that great god as also his associates are always present there. It was there that the goddess Uma practised the severest austerities for the sake of (obtaining for her lord) the three- eyed Deity. Hence, it is said, that spot is much liked by both Mahadeva and Uma. In days of yore there, on the heights of the Mahaparswa, which are situate to the north of the mountains sacred to Mahadeva, the sessions, and the last Night, and many deities, and many human beings also (of the foremost order), in their embodied forms, had adored Mahadeva. 2 Thou shalt cross that region also in thy northward journey. Thou will then see a beautiful and charming forest blue of hue and resembling a mass of clouds. There, in that forest, thou wilt behold a beautiful female ascetic looking like Sree herself. Venerable in age and highly blessed, she is in the observance of the Diksha. Beholding her there thou shouldst duly worship her with reverence. Returning to this place after having beheld her, thou wilt take the hand of my daughter in marriage. If thou wanteth to make this agreement, proceed then on thy journey and do what I command thee.'"

अध्याय 13

श्लोक 109.12

वैश्यशूद्रौ तु यौ मॊहाद उपवासं परकुर्वते तरिरात्रं दविस तरिरात्रं वा तयॊः पुष्टिर न विद्यते

vaiśyaśūdrau tu yau mòhāda upavāsaṃ parakurvate tarirātraṃ davisa tarirātraṃ vā tayòḥ puṣṭira na vidyate

हिन्दी अर्थ

पुराणमितिहासाश्च॒ तथाख्यानानि यानि च श्रवण करना चाहिए

English

"Ashtavakra said, 'So be it. I shall do thy bidding. Verily, I shall proceed to that region which thou speakest of, O thou of righteous soul. On thy side, let thy words, accord with truth.'"

अध्याय 13

श्लोक 109.13

चतुर्थ भक्त कषपणं वैश्यशूद्रे विधीयते तरिरात्रं न तु धर्मज्ञैर विहितं बरह्मवादिभिः

caturtha bhakta kaṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyate tarirātraṃ na tu dharmajñaira vihitaṃ barahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चमे दिवसे नारी षष्ठे-हनि पुमान् भवेत्

English

"Bhishma continued, "The illustrious Ashtavakra set out on his journey. He proceeded more and more towards the north and at last reached the Himavat mountains peopled by Siddhas and Charanas. 3 Arrived at the Himavat mountains, that foremost of Brahamanas then came upon the sacred river Vahuda whose waters produce great merit. He bathed in one of the delightful Tirthas of that river, which was free from mud, and

अध्याय 13

श्लोक 109.14

पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत कषमावान रूपसंपन्नः शरुतवांश चैव जायते

pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata kaṣamāvāna rūpasaṃpannaḥ śarutavāṃśa caiva jāyate

हिन्दी अर्थ

ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वश: --इन सबका सब प्रकारसे आदर करना चाहिए

English

gratified the deities with oblations of water. His ablutions being over, he spread a quantity of Kusa grass and laid himself down upon it for resting awhile at his ease. 1 Passing the night in this way, the Brahmana rose with the day. He once more performed his ablutions in the sacred waters of the Vahuda and then ignited his homa fire and worshipped it with the aid of many foremost of Vedic mantras. 2 He then worshipped with due rites both Rudra and his spouse Uma, and rested for some more time by the

अध्याय 13

श्लोक 109.15

नानपत्यॊ भवेत पराज्ञॊ दरिद्रॊ वा कदा चन यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं कषपेद यॊ भॊजयेद दविजान

nānapatyò bhaveta parājñò daridrò vā kadā cana yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kaṣapeda yò bhòjayeda davijāna

हिन्दी अर्थ

हुए वनमें निवास करना चाहिए

English

A wise man should never be childless or poor; one who wishes to sacrifice should pass the fifth and sixth lunar days fasting and feed brahmins.

अध्याय 13

श्लोक 109.16

अष्टमीम अथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दषीम उपॊष्य वयाधिरहितॊ वीर्यवान अभिजायते

aṣṭamīma atha kaunteya śuklapakṣe caturdaṣīma upòṣya vayādhirahitò vīryavāna abhijāyate

हिन्दी अर्थ

आचाराद् वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम् आयुकी वृद्धि होती है और सदाचार ही बुरे लक्षणोंका नाश करता है

English

Then, O son of Kunti, having fasted on the eighth and the fourteenth of the bright fortnight, he is born free of disease and strong.

अध्याय 13

श्लोक 109.17

मार्गशीर्षं तु यॊ मामम एकभक्तेन संक्षिपेत भॊजयेच च दविजान भक्त्या स मुच्येद वयाधिकिल्बिषैः

mārgaśīrṣaṃ tu yò māmama ekabhaktena saṃkṣipeta bhòjayeca ca davijāna bhaktyā sa mucyeda vayādhikilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

है और धर्मसे आयु बढ़ती है

English

One who spends the month of Margashirsha eating once a day and feeds brahmins with devotion is freed from disease and sin.

अध्याय 13

श्लोक 109.18

सर्वकल्याण संपूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः कृषिभागी बहुधनॊ बहुपुत्राश च जायते

sarvakalyāṇa saṃpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ kṛṣibhāgī bahudhanò bahuputrāśa ca jāyate

हिन्दी अर्थ

अनुकम्प्य सर्ववर्णान् ब्रह्मणा समुदाह्॒तम् और छोटे भाइयोंका बड़े भाईके साथ कैसा बर्ताव होना चाहिए? यह मुझे बताइये

English

He is born full of all blessings, possessed of all herbs, sharing in the harvest, wealthy and with many sons.

अध्याय 13

श्लोक 109.19

पौष मासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः कषपेत सुभगॊ दर्शनीयश च यशॊभागी च याजते

pauṣa māsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kaṣapeta subhagò darśanīyaśa ca yaśòbhāgī ca yājate

हिन्दी अर्थ

वैसा ही तुम्हें भी अपने भाइयोंके साथ करना चाहिए

English

One who, O son of Kunti, spends the month of Pausha eating once a day is fortunate, good to look at, and a sharer in fame.

अध्याय 13

श्लोक 109.20

पितृभक्तॊ माघमासम एकभक्तेन यः कषपेत शरीमत कुले जञातिमध्ये स महत्त्वं परपद्यते

pitṛbhaktò māghamāsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta śarīmata kule jañātimadhye sa mahattvaṃ parapadyate

हिन्दी अर्थ

श्रियाभितप्ता: कौन्तेय भेदकामास्तथारय:

English

A devotee of his ancestors who spends the month of Magha eating once a day attains greatness among his kinsmen in a prosperous family.

अध्याय 13

श्लोक 109.21

भग दैवं तु यॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत सत्रीषु वल्लभतां याति वाश्याश चास्य भवन्ति ताः

bhaga daivaṃ tu yò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta satrīṣu vallabhatāṃ yāti vāśyāśa cāsya bhavanti tāḥ

हिन्दी अर्थ

हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठ: कुलं यत्रावजायते अज्येष्ठ: स्यादभागश्ष नियम्यो राजभिक्ष सः

English

One who spends the month of the god Bhaga eating once a day becomes beloved of women, and those women become obedient to him.

अध्याय 13

श्लोक 109.22

चैत्रं तु नियतॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते

caitraṃ tu niyatò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate

हिन्दी अर्थ

विदुलस्येव तत् पुष्पं मोधं जनयितु: स्मृतम्

English

One who, self-restrained, spends the month of Chaitra eating once a day is born in a great family rich in gold, jewels and pearls.

अध्याय 13

श्लोक 109.23

निस्तरेद एकभक्तेन वैशाखं यॊ जितेन्द्रियः नरॊ वा यदि वा नारी जञातीनां शरेष्ठतां वरजेत

nistareda ekabhaktena vaiśākhaṃ yò jitendriyaḥ narò vā yadi vā nārī jañātīnāṃ śareṣṭhatāṃ varajeta

हिन्दी अर्थ

पिताके लिये बेतके फूलकी भाँति निरर्थक ही माना गया है अकीर्ति जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च

English

A man or woman of mastered senses who passes Vaishakha eating once a day attains pre-eminence among kinsmen.

अध्याय 13

श्लोक 109.24

जयेष्ठा मूलं तु यॊ मासम एकभक्तेन संक्षपेत ऐश्वर्यम अतुलं शरेष्ठं पुमान सत्री वाभिजायते

jayeṣṭhā mūlaṃ tu yò māsama ekabhaktena saṃkṣapeta aiśvaryama atulaṃ śareṣṭhaṃ pumāna satrī vābhijāyate

हिन्दी अर्थ

नाप्रदाय कनिषेभ्यो ज्येष्ठ: कुर्वीत यौतकम्

English

One who spends the month of Jyeshtha-Mula eating once a day is born, man or woman, to unequalled and supreme lordship.

अध्याय 13

श्लोक 109.25

आषाढम एकभक्तेन सथित्वा मासम अतन्द्रितः बहु धान्यॊ बहुधनॊ बहुपुत्रश च जायते

āṣāḍhama ekabhaktena sathitvā māsama atandritaḥ bahu dhānyò bahudhanò bahuputraśa ca jāyate

हिन्दी अर्थ

ग्रहण नहीं करना चाहिए स्वयमीहितलब्धं तु नाकामो दातुमहति

English

Staying a month untiring in Ashadha eating once a day, he is born with much grain, wealth and sons.

अध्याय 13

श्लोक 109.26

शरावणं नियतॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते जञातिवर्धनः

śarāvaṇaṃ niyatò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jañātivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

हो तो वह उस धनमेंसे भाइयोंको नहीं दे सकता है

English

One who, self-restrained, spends the month of Shravana eating once a day is joined wherever he goes with consecration, and increases his kin.

अध्याय 13

श्लोक 109.27

परौष्ठ पदं तु यॊ मासम एकाहारॊ भवेन नरः धनाड्यं सफीतम अचलम ऐश्वर्यं परतिपद्यते

parauṣṭha padaṃ tu yò māsama ekāhārò bhavena naraḥ dhanāḍyaṃ saphītama acalama aiśvaryaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात् कदाचन यदि स्त्री यद्यवरज: श्रेयश्लेत् तत् तदाचरेत्

English

A man who spends the month of Proshthapada eating one meal attains wealthy, flourishing and steady lordship.

अध्याय 13

श्लोक 109.28

तथैवाश्वयुजं मासम एकभक्तेन यः कषपेत परजावान वाहनाढ्यश च बहुपुत्रश च जायते

tathaivāśvayujaṃ māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta parajāvāna vāhanāḍhyaśa ca bahuputraśa ca jāyate

हिन्दी अर्थ

धर्म ही कल्याणका सर्वश्रेष्ठ साधन है

English

Likewise one who spends the month of Ashvayuja eating once a day is born with offspring, rich in vehicles and with many sons.

अध्याय 13

श्लोक 109.29

कार्त्तिकं तु नरॊ मासं यः कुर्याद एकभॊजनम शूरश च बहुभार्यश च कीर्तिमांश चैव जायते

kārttikaṃ tu narò māsaṃ yaḥ kuryāda ekabhòjanama śūraśa ca bahubhāryaśa ca kīrtimāṃśa caiva jāyate

हिन्दी अर्थ

दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान् पिता दश गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरु:

English

A man who keeps one meal a day through the month of Kartika is born brave, with many wives and renowned.

अध्याय 13

श्लोक 109.30

इति मासा नरव्याघ्र कषपतां करिकीर्तिताः तिथीनां नियमा ये तु शृणु तान अपि पार्थिव

iti māsā naravyāghra kaṣapatāṃ karikīrtitāḥ tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tāna api pārthiva

हिन्दी अर्थ

कनिष्ठास्तं नमस्येरन् सर्वे छन्दानुवर्तिन: आश्रयमें जीवन व्यतीत करें

English

Thus, tiger among men, the months have been told for those who fast; now hear also the rules for the lunar days, O king.

अध्याय 13

श्लोक 109.31

पक्षे पक्षे गते यस तु भक्तम अश्नाति भारत गवाढ्यॊ बहुपुत्रश च दीर्घायुश च स जायते

pakṣe pakṣe gate yasa tu bhaktama aśnāti bhārata gavāḍhyò bahuputraśa ca dīrghāyuśa ca sa jāyate

हिन्दी अर्थ

शरीरमेतौ सृजत: पिता माता च भारत

English

One who eats a meal only once each fortnight, O Bharata, is born rich in cattle, with many sons and long-lived.

अध्याय 13

श्लोक 109.32

मासि मासि तरिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि दवादश गणाधिपत्यं पराप्नॊति निः सपत्नम अनाविलम

māsi māsi tarirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi davādaśa gaṇādhipatyaṃ parāpnòti niḥ sapatnama anāvilama

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठा मातूसमा चापि भगिनी भरतर्षभ भ्रातुर्भार्या च तद्धत् स्थाद् यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्

English

Having kept three-night fasts every month for twelve years, he attains lordship over the hosts, without rivals and untroubled.

अध्याय 13

श्लोक 109.33

एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदॊ दश दवे चान्ये भरतश्रेष्ठ परवृत्तिम अनुवर्तता

ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śaradò daśa dave cānye bharataśreṣṭha paravṛttima anuvartatā

हिन्दी अर्थ

उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्यहे

English

All these rules should be kept for twelve years, O best of the Bharatas, by one following the path of action.

अध्याय 13

श्लोक 109.34

यस तु परातस तथा सायं भुञ्जानॊ नान्तरा पिबेत अहिंसा निरतॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम

yasa tu parātasa tathā sāyaṃ bhuñjānò nāntarā pibeta ahiṃsā niratò nityaṃ juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

लगाते हैं, किंतु इसका क्या कारण है? यह समझमें नहीं आता उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह

English

One who eats morning and evening and drinks nothing between, always devoted to non-harm, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय 13

श्लोक 109.35

षड्भिः स वर्षैर नृपते सिध्यते नात्र संशयः अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः

ṣaḍbhiḥ sa varṣaira nṛpate sidhyate nātra saṃśayaḥ agniṣṭòmasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

आप्रोति कां गतिं तात उपवासपरायण:

English

is perfected in six years, O king, without doubt; he obtains the fruit of the Agnishtoma sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 109.36

अधिवासे सॊ ऽपसरसां नृत्यगीतविनादिते तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानम अधिरॊहति

adhivāse sò 'pasarasāṃ nṛtyagītavinādite taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānama adhiròhati

हिन्दी अर्थ

उपवास करनेवाला मनुष्य किस गतिको प्राप्त होता है? उपवास करके यहाँ मनुष्य कौन-सा फल पाता है?

English

In the abode of the apsarases, resounding with dance and song, he mounts a celestial car of the colour of heated gold.

अध्याय 13

श्लोक 109.37

पूर्णं वर्षसहस्रं तु बरह्मलॊके महीयते तत कषयाद इह चागम्य माहात्म्यं परतिपद्यते

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu barahmalòke mahīyate tata kaṣayāda iha cāgamya māhātmyaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

धर्मेण च सुखानर्थाललॉभेद् येन ब्रवीहि तम्

English

For a full thousand years he is honoured in Brahma's world, and when that is exhausted he returns here and attains greatness.

अध्याय 13

श्लोक 109.38

यस तु संवत्सरं पूर्णम एकाहारॊ भवेन नरः अतिरात्रस्य यज्ञस्य सफलं समुपाश्नुते

yasa tu saṃvatsaraṃ pūrṇama ekāhārò bhavena naraḥ atirātrasya yajñasya saphalaṃ samupāśnute

हिन्दी अर्थ

और धनकी प्राप्ति हो सके, वही मुझे बताइये उपवासविधीौ श्रेष्ठा गुणा ये भरतर्षभ

English

A man who eats once a day for a full year gains the fruit of the Atiratra sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 109.39

दशवर्षसहस्राणि सवर्गे च स महीयते तत कषयाद इह चागम्य माहात्म्यं परतिपद्यते

daśavarṣasahasrāṇi savarge ca sa mahīyate tata kaṣayāda iha cāgamya māhātmyaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्

English

For ten thousand years he is honoured in heaven, and when that is exhausted he returns here and attains greatness.

अध्याय 13

श्लोक 109.40

यस तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तम अश्नुते अहिंसा निरतॊ नित्यं सत्यवाङ नियतेन्द्रियः

yasa tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktama aśnute ahiṃsā niratò nityaṃ satyavāṅa niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिरात्रं वा द्विरात्रं वा तयोवर््युष्टिन विद्यते

English

One who for a full year eats only the fourth meal, always devoted to non-harm, truthful and restrained in senses,

अध्याय 13

श्लोक 109.41

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुते तरिंशद्वर्षसहस्राणि सवर्गे च स महीयते

vājapeyasya yajñasya phalaṃ vai samupāśnute tariṃśadvarṣasahasrāṇi savarge ca sa mahīyate

हिन्दी अर्थ

नानपत्यो भवेत् प्राज्ञों दरिद्रो वा कदाचन अष्टमीमथ कौरव्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

English

gains the fruit of the Vajapeya sacrifice and is honoured in heaven for thirty thousand years.

अध्याय 13

श्लोक 109.42

षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं कषपेत अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः

ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kaṣapeta aśvamedhasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्

English

A man who, O son of Kunti, passes a year eating at the sixth time gains the fruit of the Ashvamedha sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 109.43

चक्रवाक परयुक्तेन विमानेन स गच्छति चत्वारिंशत सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते

cakravāka parayuktena vimānena sa gacchati catvāriṃśata sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, वह रोग और पापोंसे मुक्त हो जाता है सर्वकल्याणसम्पूर्ण: सर्वोषधिसमन्वित:

English

He goes in a car drawn by chakravaka birds and rejoices in heaven for forty thousand years.

अध्याय 13

श्लोक 109.44

अष्टमेन तु भक्तेन जीवन संवत्सरं नृप गवामयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः

aṣṭamena tu bhaktena jīvana saṃvatsaraṃ nṛpa gavāmayasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्व॒ जायते

English

A man who lives a year, O king, eating only at the eighth time gains the fruit of the Gavamaya sacrifice.

अध्याय 13

श्लोक 109.45

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते

haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate

हिन्दी अर्थ

सुभगो दर्शनीयश्व यशोभागी च जायते दर्शनीय और यशका भागी होता है

English

He goes in a car yoked with swans and cranes and rejoices in heaven for fifty thousand years.

अध्याय 13

श्लोक 109.46

पक्षे पक्षे गते राजन यॊ ऽशनीयाद वर्षम एव तु षण मासानशनं तस्य भगवान अङ्गिराब्रवीत षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवम आवसते च सः

pakṣe pakṣe gate rājana yò 'śanīyāda varṣama eva tu ṣaṇa māsānaśanaṃ tasya bhagavāna aṅgirābravīta ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divama āvasate ca saḥ

हिन्दी अर्थ

कुलमें जन्म लेकर अपने कुट॒म्बीजनोंमें महत्त्वको प्राप्त होता है

English

One who, O king, eats once every fortnight for a year, fasts for six months, the blessed Angiras said; and he dwells in heaven for sixty thousand years.

अध्याय 13

श्लोक 109.47

वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पते सुघॊषैर मधुरैः शब्दैः सुप्तः स परतिबॊध्यते

vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāṃ pate sughòṣaira madhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa paratibòdhyate

हिन्दी अर्थ

स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ता: सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते

English

O lord of the people, asleep he is awakened by the sweet, fine sounds of lutes, vallakis and flutes.

अध्याय 13

श्लोक 109.48

संवत्सरम इहैकं तु मासि मासि पिबेत पयः फलं विश्वजितस तात पराप्नॊति स नरॊ नृप

saṃvatsarama ihaikaṃ tu māsi māsi pibeta payaḥ phalaṃ viśvajitasa tāta parāpnòti sa narò nṛpa

हिन्दी अर्थ

नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां ब्रजेत्

English

A man who for one year drinks only milk every month obtains, dear child, the fruit of the Vishvajit.

अध्याय 13

श्लोक 109.49

सिंहव्याघ्र परयुक्तेन विमानेन स गच्छति सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते

siṃhavyāghra parayuktena vimānena sa gacchati saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate

हिन्दी अर्थ

बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्न जायते यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धन:

English

He goes in a car drawn by lions and tigers and rejoices in heaven for seventy thousand years.

अध्याय 13

श्लोक 109.50

माहाद ऊर्ध्वं नरव्याघ्र नॊपवासॊ विधीयते विधिं तव अनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदॊ जनाः

māhāda ūrdhvaṃ naravyāghra nòpavāsò vidhīyate vidhiṃ tava anaśanasyāhuḥ pārtha dharmavidò janāḥ

हिन्दी अर्थ

मृजावान् वाहनाद्यश्व बहुपुत्रश्न जायते तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव

English

Beyond a month, tiger among men, fasting is not prescribed; but the knowers of dharma speak, Partha, of a rule of total fasting.

अध्याय 13

श्लोक 109.51

अनार्तॊ वयाधिरहितॊ गच्छेद अनशनं तु यः पदे पदे यज्ञफलं स पराप्नॊति न संशयः

anārtò vayādhirahitò gaccheda anaśanaṃ tu yaḥ pade pade yajñaphalaṃ sa parāpnòti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र तथा स्त्रियोंसे युक्त होता है

English

One who goes on a total fast, not in distress and free of disease, gains the fruit of a sacrifice at every step, without doubt.

अध्याय 13

श्लोक 109.52

दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्य अपि तं नरम

divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayantya api taṃ narama

हिन्दी अर्थ

गणाधिपत्यं प्राप्रोति निःसपत्नमनाविलम् निष्कण्टक एवं निर्मल आधिपत्य प्राप्त करता है

English

He goes to heaven in a car yoked with swans, and a hundred apsara maidens delight that man.

अध्याय 13

श्लोक 109.53

आर्तॊ वा वयाधितॊ वापि गच्छेद अनशनं तु यः शतं वर्षसहस्राणां मॊदते दिवि स परभॊ काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश चैव परबॊध्यते

ārtò vā vayādhitò vāpi gaccheda anaśanaṃ tu yaḥ śataṃ varṣasahasrāṇāṃ mòdate divi sa parabhò kāñcīnūpuraśabdena suptaśa caiva parabòdhyate

हिन्दी अर्थ

द्वे चानये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता

English

One who goes on a total fast, whether in distress or sick, O lord, rejoices in heaven a hundred thousand years, and asleep is awakened by the sound of girdles and anklets.

अध्याय 13

श्लोक 109.54

सहस्रहंस संयुक्ते विमाने सॊमवर्चसि स गत्वा सत्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ

sahasrahaṃsa saṃyukte vimāne sòmavarcasi sa gatvā satrīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

अहिंसानिरतो नित्यं जुह्ॉमानो जातवेदसम् अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्नोति मानव:

English

Having gone in a car bright as the moon and yoked with a thousand swans, he delights, O best of the Bharatas, filled with hundreds of women.

अध्याय 13

श्लोक 109.55

कषीणस्याप्यायनं दृष्टं कषतस्य कषतरॊहणम वयाधितस्यौषध गरामः करुद्धस्य च परसादनम

kaṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kaṣatasya kaṣataròhaṇama vayādhitasyauṣadha garāmaḥ karuddhasya ca parasādanama

हिन्दी अर्थ

रमते स्त्रीसहस्राढ्ये सुकृती विरजो नर:

English

Nourishment is seen for the wasted, healing for the wounded, a store of medicine for the sick, and appeasement for the angry;

अध्याय 13

श्लोक 109.56

दुःखितस्यार्थमानाभ्यां दरव्याणां परतिपादनम न चैते सवर्गकामस्य रॊचन्ते सुखमेधसः

duḥkhitasyārthamānābhyāṃ daravyāṇāṃ paratipādanama na caite savargakāmasya ròcante sukhamedhasaḥ

हिन्दी अर्थ

महलमें, जहाँ नृत्य और गीतकी ध्वनि गूँजती रहती है, रमण करता है पूर्ण वर्षमहस्रं च ब्रह्मलोके महीयते

English

giving of goods to the afflicted, and wealth and honour; but these do not please one who desires heaven and is happy-minded.

अध्याय 13

श्लोक 109.57

अतः स कामसंयुक्तॊ विमाने हेमसंनिभे रमते सत्री शताकीर्णे पुरुषॊ ऽलं कृतः शुभे

ataḥ sa kāmasaṃyuktò vimāne hemasaṃnibhe ramate satrī śatākīrṇe puruṣò 'laṃ kṛtaḥ śubhe

हिन्दी अर्थ

लोकमें आकर महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त करता है

English

Therefore, joined with desire, adorned and good, he delights in a golden car filled with hundreds of women.

अध्याय 13

श्लोक 109.58

सवस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषः अनश्नन देहम उत्सृज्य फलं पराप्नॊति मानवः

savasthaḥ saphalasaṃkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ anaśnana dehama utsṛjya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नर: दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते

English

Healthy, his resolves fulfilled, happy and free of sin, a man who gives up his body fasting obtains the fruit.

अध्याय 13

श्लोक 109.59

बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि वैडूर्य मुक्ता खचिते वीणा मुरजनादिते

bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasi vaiḍūrya muktā khacite vīṇā murajanādite

हिन्दी अर्थ

षष्ठे काले तु कौन्तेय नर: संवत्सरं क्षिपन्

English

In a car like the rising sun, golden-bright, set with beryl and pearls and resounding with lutes and drums,

अध्याय 13

श्लोक 109.60

पताका दीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टा निनादिते सत्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखम एधते

patākā dīpikākīrṇe divyaghaṇṭā ninādite satrīsahasrānucarite sa naraḥ sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

है, उसे गवामय यज्ञका फल प्राप्त होता है

English

strewn with banners and lamps, ringing with divine bells and attended by thousands of women, that man prospers happily.

अध्याय 13

श्लोक 109.61

यावन्ति रॊमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव तावन्त्य एव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते

yāvanti ròmakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava tāvantya eva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate

हिन्दी अर्थ

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति स्वर्गलोकमें सुख भोगता है

English

As many as are the pores on his body, O Pandava, so many thousands of years he rejoices in heaven.

अध्याय 13

श्लोक 109.62

नास्ति वेदात परं शास्त्रं नास्ति मातृसमॊ गुरुः न धर्मात परमॊ लाभस तपॊ नानशनात परम

nāsti vedāta paraṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamò guruḥ na dharmāta paramò lābhasa tapò nānaśanāta parama

हिन्दी अर्थ

पक्षे पक्षे गते राजन् यो5श्रीयाद् वर्षमेव तु

English

There is no scripture higher than the Veda, no teacher like a mother, no gain higher than dharma, and no austerity higher than fasting.

अध्याय 13

श्लोक 109.63

बराह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च उपवासैस तथा तुल्यं तपः कर्म न विद्यते

barāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca upavāsaisa tathā tulyaṃ tapaḥ karma na vidyate

हिन्दी अर्थ

षष्टिवर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः: फल विश्वजितस्तात प्राप्रोति स नरो नृप

English

There is nothing more purifying than brahmins, in heaven or here; and no austere act is equal to fasting.

अध्याय 13

श्लोक 109.64

उपॊष्य विधिवद देवास तरिदिवं परतिपेदिरे ऋषयश च परां सिद्धिम उपवासैर अवाप्नुवन

upòṣya vidhivada devāsa taridivaṃ paratipedire ṛṣayaśa ca parāṃ siddhima upavāsaira avāpnuvana

हिन्दी अर्थ

सप्ततिं च सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते

English

The gods, having fasted by rule, attained heaven, and the sages gained supreme perfection by fasts.

अध्याय 13

श्लोक 109.65

दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमता कषान्तम एकेन भक्तेन तेन विर्पत्वम आगतः

divyaṃ varṣasahasraṃ hi viśvāmitreṇa dhīmatā kaṣāntama ekena bhaktena tena virpatvama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

विधिं त्वनशनस्याहु: पार्थ धर्मविदो जना: कुन्तीनन्दन! धर्मज्ञ पुरुषोंने अनशनकी यही विधि बतायी है

English

The wise Vishvamitra endured a thousand divine years eating once a day, and by that became a brahmin.

अध्याय 13

श्लोक 109.66

चयवनॊ जमदग्निश च वसिष्ठॊ गौतमॊ भृगुः सर्व एव दिवं पराप्ताः कषमावन्तॊ महर्षयः

cayavanò jamadagniśa ca vasiṣṭhò gautamò bhṛguḥ sarva eva divaṃ parāptāḥ kaṣamāvantò maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्रोति न संशय:

English

Chyavana, Jamadagni, Vasishtha, Gautama and Bhrigu, all patient great sages, reached heaven.

अध्याय 13

श्लोक 109.67

इदम अङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः परदर्शितम यः परदर्शयते नित्यं न स दुःखम अवाप्नुते

idama aṅgirasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ paradarśitama yaḥ paradarśayate nityaṃ na sa duḥkhama avāpnute

हिन्दी अर्थ

शतं वर्षसहसत्राणां मोदते स दिवि प्रभो आर्तों वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यः

English

This was shown of old by Angiras to the great sages; he who always shows it never meets sorrow.

अध्याय 13

श्लोक 109.68

इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं; परवर्तितं हय अङ्गिरसा महर्षिणा पठेत यॊ वै शृणुयाच च नित्यदा; न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम

imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ; paravartitaṃ haya aṅgirasā maharṣiṇā paṭheta yò vai śṛṇuyāca ca nityadā; na vidyate tasya narasya kilbiṣama

हिन्दी अर्थ

स्वर्गमें सुखपूर्वक निवास करता है

English

One who reads or always hears this rule, in due order, set forth by the great sage Angiras, O son of Kunti, has no sin.

अध्याय 13

श्लोक 109.69

विमुच्यते चापि स सर्वसंकरैर; न चास्य दॊषैर अभिभूयते मनः वियॊनिजानां च विजानते रुतं; धरुवां च कीर्तिं लभते नरॊत्तमः

vimucyate cāpi sa sarvasaṃkaraira; na cāsya dòṣaira abhibhūyate manaḥ viyònijānāṃ ca vijānate rutaṃ; dharuvāṃ ca kīrtiṃ labhate naròttamaḥ

हिन्दी अर्थ

स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ व्याधितस्यौषधग्राम: क्रुद्धस्य च प्रसादनम्

English

He is freed from all confusions, his mind is not overcome by faults, he understands the cries of creatures of other wombs, and the best of men gains lasting fame.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।