Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 76/87 · श्लोक 132.1–132.58

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 132.1

[उ] भगवन सर्वभूतेश सुरासुरनसं कृत धर्माधर्मे नृणां देव बरूहि मे संशयं विभॊ

[u] bhagavana sarvabhūteśa surāsuranasaṃ kṛta dharmādharme nṛṇāṃ deva barūhi me saṃśayaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

तस्मादार्जवयुक्त: स्याद् य इच्छेद् धर्ममात्मन: धर्मे रतमना नित्यं नरो धर्मेण युज्यते

English

born of that daughter by her husband should be the son of the daughter's father. Such a son, who is dissociated from the race of his own father, is called a Putrika-putra.

अध्याय 13

श्लोक 132.2

कर्मणा मनसा वाचा तरिविधं हि नरः सदा बध्यते बन्धनैः पाशैर मुच्यते ऽपय अथ वा पुनः

karmaṇā manasā vācā tarividhaṃ hi naraḥ sadā badhyate bandhanaiḥ pāśaira mucyate 'paya atha vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

चीर्त्वा द्वादशवर्षाणि राजा भवति पार्थिव:

English

[Uma] By deed, mind and word, a man is always bound in three ways by bonds and snares, or is freed again.

अध्याय 13

श्लोक 132.3

केन शीलेन वा देवकर्मणा कीदृशेन वा समाचारैर गुणैर वाक्यैः सवर्गं यान्तीह मानवाः

kena śīlena vā devakarmaṇā kīdṛśena vā samācāraira guṇaira vākyaiḥ savargaṃ yāntīha mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

वीराध्वानं प्रपद्येद् यस्तस्य लोका: सनातना: शक्रलोकगत: श्रीमान् मोदते च निरामय:

English

By what conduct, what rite for the gods, what behaviour, virtues and speech do men here go to heaven?

अध्याय 13

श्लोक 132.4

[म] देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते सर्वप्राणि हितः शरश्नः शरूयतां बुद्धिवर्धनः

[ma] devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate sarvaprāṇi hitaḥ śaraśnaḥ śarūyatāṃ buddhivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्य: शूद्रत्वं याति तादृूश:

English

[Maheshvara] Goddess, who know the truth of dharma and wealth, ever truthful, delighting in self-control, hear this question that benefits all beings and increases understanding.

अध्याय 13

श्लोक 132.5

सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्सा विवर्जिताः नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः

satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsā vivarjitāḥ nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ

हिन्दी अर्थ

दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषक: शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवद:

English

The good, devoted to truth and dharma, free of all longing, are not bound by unrighteousness or by righteousness, their doubts cut off.

अध्याय 13

श्लोक 132.6

परलयॊत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः

paralayòtpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रिय: स्वेन कर्मणा शूद्रो5प्यागमसम्पन्नो द्विजो भवति संस्कृत:

English

Knowing the truth of dissolution and origin, all-knowing and seeing all as the same, free of passion, men are freed from all bonds.

अध्याय 13

श्लोक 132.7

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किं चन ये न सज्जन्ति कस्मिंश चिद बध्यन्ते ते न कर्मभिः

karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃ cana ye na sajjanti kasmiṃśa cida badhyante te na karmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मान्तरमें शास्त्रज्ञान-सम्पन्न और संस्कारयुक्त ब्राह्मण होता है

English

Those who by deed, mind and word harm nothing and are attached to nothing are not bound by their deeds.

अध्याय 13

श्लोक 132.8

पराणातिपाताद विरताः शीलवन्तॊ दयान्विताः तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः

parāṇātipātāda viratāḥ śīlavantò dayānvitāḥ tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण्यं स समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृश: शूद्रो5पि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्‍्वयम्

English

Those who abstain from killing, of good character, compassionate, equal in hating and loving, self-controlled, are freed from bonds of action.

अध्याय 13

श्लोक 132.9

सर्वभूतदयावन्तॊ विश्वास्याः सर्वजन्तुषु तयक्तहिंसा समाचारास ते नराः सवर्गगामिनः

sarvabhūtadayāvantò viśvāsyāḥ sarvajantuṣu tayaktahiṃsā samācārāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

विशिष्ट: स द्विजातेवें विज्ञेय इति मे मति:

English

Those who are compassionate to all beings, trusted by all creatures, who have given up harm in their conduct, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.10

परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः धर्मलब्धार्थ भॊक्तारस ते नराः सवर्गगामिनः

parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥ dharmalabdhārtha bhòktārasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ही धर्मके फलका भागी होता है

English

person may come to be regarded as deserving.

अध्याय 13

श्लोक 132.11

मातृवत सवसृवच चैव नित्यं दुहितृवच च ये परदारेषु वर्तन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

mātṛvata savasṛvaca caiva nityaṃ duhitṛvaca ca ye paradāreṣu vartante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

चारित्रपरमो बुद्धो ब्रह्मभूयाय कल्पते और ज्ञानी होता है, वह ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है

English

though poor at first succeed in earning wealth afterwards; i.e., one who having become rich, keeps that wealth for spending it on good purposes.

अध्याय 13

श्लोक 132.12

सतैन्यान निवृत्ताः सततं संतुष्टाः सवधनेन च सवभाग्यान्य उपजीवन्ति ते नराः सवर्गगामिनः

satainyāna nivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ savadhanena ca savabhāgyānya upajīvanti te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मणा केन भगवनू् प्राप्रुवन्ति महाफलम्

English

yukta which means well-applied. Certain other words such as Swadha, etc., have to be uttered. The meaning is that the Brahmana who assists the performer of the Sraddha by reciting the Mantras should, upon completion, say unto the performer that the Sraddha is well-performed. As the custom is, these words are still uttered by every Brahmana officiating at Sraddhas.

अध्याय 13

श्लोक 132.13

सवदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः अग्राम्यसुखभॊगाश च ते नराः सवर्गगामिनः

savadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ agrāmyasukhabhògāśa ca te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभावसे महान् फलके भागी होते हैं? केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगोचरा:

English

certain other Brahmanas that are invited on the occasion and says,— Do you say Punyaham—Tho, Brahmana addressed say,— Om, let it be Punyahaml— By Punyaham is meant sacred day.

अध्याय 13

श्लोक 132.14

परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृत लॊचनाः यतेन्द्रियाः शीलपरास ते नराः सवर्गगामिनः

paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛta lòcanāḥ yatendriyāḥ śīlaparāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

शंस सर्वमशेषेण त्र्यक्ष त्रिपुरनाशन

English

e., for purposes of food only), such slaughter leads to sin.

अध्याय 13

श्लोक 132.15

एष देवकृतॊ मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः अकषाय कृतश चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः

eṣa devakṛtò mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ akaṣāya kṛtaśa caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस सारे संदेहका उत्तर आप पूर्णरूपसे प्रदान करें संसिद्धा: प्रेत्य गन्धर्वै: सह मोदन्त्यनामया:

English

The period of impurity varies from one day to ten days in case of Brahmanas. Other periods have been prescribed for the other orders. During the period of impurity one cannot perform one's daily acts of

अध्याय 13

श्लोक 132.16

दानधर्मतपॊ युक्तः शीलशौचदयात्मकः वृत्त्यर्थं धर्महेतॊर वा सेवितव्यः सदा नरैः सवर्गवासम अभीप्सद्भिर न सेव्यस तव अत उत्तरः

dānadharmatapò yuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ vṛttyarthaṃ dharmahetòra vā sevitavyaḥ sadā naraiḥ savargavāsama abhīpsadbhira na sevyasa tava ata uttaraḥ

हिन्दी अर्थ

रहकर आनन्द भोगते हैं

English

to go to Banaras or other places of the kind. Sometimes alms are sought on the ground of enabling the seeker to invest his son with the sacred thread or perform his father's Sraddha, etc. The Rishi declares such practices to be sinful.

अध्याय 13

श्लोक 132.17

[उ] वाचाथ बध्यते येन मुच्यते ऽपय अथ वा पुनः तानि कर्माणि मे देव वद भूतपते ऽनघ

[u] vācātha badhyate yena mucyate 'paya atha vā punaḥ tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate 'nagha

हिन्दी अर्थ

दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागै: सह मोदते दीक्षितो वै मुदा युक्त: स गच्छत्यमरावतीम्

English

hands of thieves and others and are still trembling with fear.

अध्याय 13

श्लोक 132.18

[म] आत्महेतॊः परार्थे वा नर्म हास्याश्रयात तथा ये मृषा न वदन्तीह ते नराः सवर्गगामिनः

[ma] ātmahetòḥ parārthe vā narma hāsyāśrayāta tathā ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

शीतयोगवहो नित्यं स गच्छेत् परमां गतिम्

English

[Maheshvara] Those who here do not speak falsely for themselves or for another, nor through jest or laughter, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.19

वृत्त्यर्थं धर्महेतॊर वा कामकारात तथैव च अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

vṛttyarthaṃ dharmahetòra vā kāmakārāta tathaiva ca anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

जाड़ेमें प्रतेदिन शीतका कष्ट सहन करता है, वह परमगतिको प्राप्त होता है करके अप्सराओंके साथ आनन्द भोगता है

English

Those who do not speak untruth for livelihood, for dharma, or from wilfulness, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.20

शलक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम सवागतेनाभिभाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

śalakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitāma savāgatenābhibhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिव: प्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

English

Those who speak gentle, unobstructed, sweet words free of evil, with a welcome, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.21

कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम अपैशुन्य रताः सन्तस ते नराः सवर्गगामिनः

kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ girama apaiśunya ratāḥ santasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थण्डिलस्य फलान्याहुर्यानानि शयनानि च

English

Those who do not speak bitter, harsh and cruel words, and delight in avoiding slander, the good, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.22

पिशुनां ये न भाषन्ते मित्र भेदकरीं गिरम ऋतां मैत्रीं परभाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

piśunāṃ ye na bhāṣante mitra bhedakarīṃ girama ṛtāṃ maitrīṃ parabhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

शय्या और चन्द्रमाके समान उज्ज्वल बहुमूल्य गृह आत्मानमुपजीवन् यो नियतो नियताशन:

English

Those who do not utter slander that divides friends, but speak true friendliness, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.23

वर्जयन्ति सदा सूच्यः परद्रॊहं च मानवाः सर्वभूतसमा दान्तास ते नराः सवर्गगामिनः

varjayanti sadā sūcyaḥ paradròhaṃ ca mānavāḥ sarvabhūtasamā dāntāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मानमुपजीवन दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

English

Men who always avoid spite and malice toward others, pure, equal to all beings, self-controlled, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.24

शठप्रलापाद विरता विरुद्ध परिवर्जकाः सौम्य परलापिनॊ नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः

śaṭhapralāpāda viratā viruddha parivarjakāḥ saumya paralāpinò nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह वरुणलोकमें सुख भोगता है आत्मानमुपजीवन दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

English

Those who abstain from foolish prattle, avoid quarrels, and always speak gently, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.25

न कॊपाद वयाहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम सान्त्वं वदन्ति करुद्धापि ते नराः सवर्गगामिनः

na kòpāda vayāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīma sāntvaṃ vadanti karuddhāpi te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकमवाप्रोति देवैश्व सह मोदते

English

Those who do not out of anger utter heart-piercing speech and speak kindly even when angry, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.26

एष वाणी कृतॊ देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः शुभः सत्यगुणॊ नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः

eṣa vāṇī kṛtò devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ śubhaḥ satyaguṇò nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओंके साथ आनन्द भोगता है ह॒त्वाग्नौ देहमुत्सृज्य वह्निलोके महीयते

English

This is the dharma of speech, goddess, to be followed always by men, fair and of truthful virtue; falsehood is always to be avoided by the wise.

अध्याय 13

श्लोक 132.27

[उ] मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा तन मे बरूहि महाभाग देवदेव पिनाक धृक

[u] manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā tana me barūhi mahābhāga devadeva pināka dhṛka

हिन्दी अर्थ

अरणीसतितं स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृत:

English

[Uma] Tell me, greatly fortunate one, god of gods, bearer of Pinaka, by what mental act a man is always bound.

अध्याय 13

श्लोक 132.28

[म] मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा सवर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन मे कीर्तयतः शृणु

[ma] mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā savargaṃ gacchanti kalyāṇi tana me kīrtayataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

वीरस्थायी च सततं स वीरगतिमाप्नुयात् दिव्यपुष्पसमाकीर्णो दिव्यचन्दनभूषित:

English

[Maheshvara] Men always joined with dharma of the mind go to heaven, auspicious one; hear me tell that.

अध्याय 13

श्लोक 132.29

दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः बध्यते मानवॊ येन शृणु चान्यच छुभानने

duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥ badhyate mānavò yena śṛṇu cānyaca chubhānane

हिन्दी अर्थ

पुष्पोंकी वर्षा होती है तथा वह दिव्य चन्दनसे विभूषित होता है

English

Hear also another, fair-faced one, by which a man whose mind is wrongly directed, and whose form is yet worse made, is bound.

अध्याय 13

श्लोक 132.30

अरण्ये विजने नयस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः मनसापि न हिंसन्ति ते नराः सवर्गगामिनः

araṇye vijane nayastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥ manasāpi na hiṃsanti te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विचत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

Men who, seeing another's property left in a lonely forest, do not even in mind wish to take it, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.31

गरामे गृहे वा यद दरव्यं पारक्यं विजने सथितम नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः

garāme gṛhe vā yada daravyaṃ pārakyaṃ vijane sathitama nābhinandanti vai nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षक्रतुहर त्रयक्ष संशयो मे महानयम् दक्षयज्ञविध्वंसी भगवान् त्रिलोचन! मेरे मनमें यह एक महान् संशय है

English

Those who never covet another's goods lying in a lonely place, in a village or a house, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.32

तथैव परदारान ये कामवृत्तान रहॊगतान मनसापि न हिंसन्ति ते नराः सवर्गगामिनः

tathaiva paradārāna ye kāmavṛttāna rahògatāna manasāpi na hiṃsanti te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्

English

So too those who do not even in mind assault others' wives, who are wanton and alone, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.33

शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः भजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः सवर्गगामिनः

śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥ bhajanti maitrāḥ saṃgamya te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिलोम: कथं देव शक्‍्यो धर्मो निवर्तितुम् देव! प्रतिलोम धर्मको कैसे निवृत्त किया जा सकता है?

English

Men who always treat foe and friend with an equal mind, meeting as friends, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.34

शरुतवन्तॊ दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः सवैर अर्थैः परिसंतुष्टास ते नराः सवर्गगामिनः

śarutavantò dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṃgarāḥ savaira arthaiḥ parisaṃtuṣṭāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय: शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो

English

The learned, compassionate, pure, true to their promises, content with their own wealth, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.35

अवैरा ये तव अनायासा मैत्र चित्तपराः सदा सर्वभूतदयावन्तस ते नराः सवर्गगामिनः

avairā ye tava anāyāsā maitra cittaparāḥ sadā sarvabhūtadayāvantasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय शूद्र हो जाता है? क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मति:

English

Those who are without enmity, without weariness, always devoted to a friendly mind, compassionate to all beings, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.36

शरद्धावन्तॊ दयावन्तश चॊक्षाश चॊक्ष जनप्रियाः धर्माधर्मविदॊ नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः

śaraddhāvantò dayāvantaśa còkṣāśa còkṣa janapriyāḥ dharmādharmavidò nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ॑ वर्णमनुप्राप्य तस्माद् रक्षेत वै द्विज:

English

Those who are faithful, compassionate, clean, dear to clean people, always knowing dharma and adharma, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.37

शुभानाम अशुभानां च कर्मणां फलसंचये विपाकज्ञाश च ये देवि ते नराः सवर्गगामिनः

śubhānāma aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye vipākajñāśa ca ye devi te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियों वाथ वैश्यो वा ब्रह्म॒भूयं स गच्छति तो वह ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है

English

Those who, in the heap of fruit of good and bad deeds, know their ripening, goddess, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.38

नयायॊपेता गुणॊपेता देवद्विज पराः सदा समतां समनुप्राप्तास ते नराः सवर्गगामिनः

nayāyòpetā guṇòpetā devadvija parāḥ sadā samatāṃ samanuprāptāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्ट: क्षत्रयोनौ प्रजायते

English

Those who are just, virtuous, always devoted to gods and the twice-born, and have attained equanimity, those men go to heaven.

अध्याय 13

श्लोक 132.39

शुभैः कर्मफलैर देवि मयैते परिकीर्तिताः सवर्गमार्गॊपगा भूयः किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि

śubhaiḥ karmaphalaira devi mayaite parikīrtitāḥ savargamārgòpagā bhūyaḥ kima anyaca charòtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

पड़ता है। इसके बाद वह शूद्रकी योनिमें जन्म ग्रहण करता है स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्म निषेवते

English

These have been described by me, goddess, by the fruits of good deeds, those who go the path to heaven. What more do you wish to hear?

अध्याय 13

श्लोक 132.40

[उ] महान मे संशयः कश चिन मर्त्यान परति महेश्वर तस्मात तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं तवम अर्हसि

[u] mahāna me saṃśayaḥ kaśa cina martyāna parati maheśvara tasmāta taṃ naipuṇenādya mamākhyātuṃ tavama arhasi

हिन्दी अर्थ

धर्मज्ञो धर्मनिरत: स धर्मफलमश्षुते अध्यात्म नैछ्िकं सद्धिर्धर्मकामैनिषिव्यते

English

[Uma] Maheshvara, I have a great doubt about mortals; therefore you should explain it to me skilfully today.

अध्याय 13

श्लोक 132.41

केनायुर लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः परभॊ तपसा वापि देवेश केनायुर लभते महत

kenāyura labhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ parabhò tapasā vāpi deveśa kenāyura labhate mahata

हिन्दी अर्थ

आजीवन अध्यात्म-तत्त्वका ही सेवन करना चाहिए

English

By what deed does a man gain long life, lord? Or by what austerity, lord of the gods, does he gain great life?

अध्याय 13

श्लोक 132.42

कषीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः विपाकं कर्मणां देव वक्तुम अर्हस्य अनिन्दित

kaṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ vipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktuma arhasya anindita

हिन्दी अर्थ

दुष्टान्न नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित् पितामहमुखोत्सृष्ट प्रमाणमिति मे मति:

English

By what deed does a man on earth become short-lived? You should tell the ripening of deeds, blameless one.

अध्याय 13

श्लोक 132.43

अपरे च महाभॊगा मन भॊगास तथापरे अकुलीनास तथा चान्ये कुलीनाश च तथापरे

apare ca mahābhògā mana bhògāsa tathāpare akulīnāsa tathā cānye kulīnāśa ca tathāpare

हिन्दी अर्थ

पितामह ब्रह्माजीके श्रीमुखका वचन प्रमाण है, ऐसा मेरा विश्वास है

English

Some are of great enjoyments, some of mental enjoyments, some are low-born and others high-born.

अध्याय 13

श्लोक 132.44

दुर्दर्शाः के चिद आभान्ति नराः काष्ठमया इव परिय दर्शास तथा चान्ये दर्शनाद एव मानवाः

durdarśāḥ ke cida ābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva pariya darśāsa tathā cānye darśanāda eva mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् ही क्‍यों न रहा हो, उसे शूद्रकी योनिमें जन्म लेना पड़ता है

English

Some men appear ill to look at, like wood; others are pleasing to look at at sight alone.

अध्याय 13

श्लोक 132.45

दुष्प्रज्ञाः के चिद आभान्ति के चिद आभान्ति पण्डिताः महाप्रज्ञास तथैवान्ये जञानविज्ञानदर्शिनः

duṣprajñāḥ ke cida ābhānti ke cida ābhānti paṇḍitāḥ mahāprajñāsa tathaivānye jañānavijñānadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

तांतांयोनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नमुपजीवति

English

Some appear dull-witted, some wise, others of great understanding, seeing knowledge and wisdom.

अध्याय 13

श्लोक 132.46

अल्पाबाधास तथा के चिन महाबाधास तथापरे दृश्यन्ते पुरुषा देव तन मे शंसितुम अर्हसि

alpābādhāsa tathā ke cina mahābādhāsa tathāpare dṛśyante puruṣā deva tana me śaṃsituma arhasi

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायवर्जित: पापो लुब्धो नैकृतिक: शठ: निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनित:

English

Some are seen with little affliction, others with great affliction, god; you should tell me this.

अध्याय 13

श्लोक 132.47

[म] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि देवि कर्मफलॊदयम मर्त्यलॊके नराः सर्वे येन सवं भुञ्जते फलम

[ma] hanta te 'haṃ paravakṣyāmi devi karmaphalòdayama martyalòke narāḥ sarve yena savaṃ bhuñjate phalama

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मविच्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनित:

English

[Maheshvara] Come, goddess, I shall tell you the rise of the fruit of deeds, by which all men in the mortal world enjoy their fruit.

अध्याय 13

श्लोक 132.48

पराणातिपाती यॊ रौद्रॊ दण्डहस्तॊद्यतस तथा नित्यम उद्यतदण्डश च हन्ति भूतगणान नरः

parāṇātipātī yò raudrò daṇḍahastòdyatasa tathā nityama udyatadaṇḍaśa ca hanti bhūtagaṇāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

शुश्रूषां परिचर्या च ज्येछ्े वर्णे प्रयत्नत: चोक्षश्नोक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजन:

English

A man who kills living beings, fierce, with a rod raised in his hand, always with the rod raised, kills hosts of creatures.

अध्याय 13

श्लोक 132.49

निर्दयः सर्वभूतानां नित्यम उद्वेग कारकः अपि कीट पिपीलानाम अशरण्यः सुनिर्घृणः

nirdayaḥ sarvabhūtānāṃ nityama udvega kārakaḥ api kīṭa pipīlānāma aśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋतवागनहंवादी निर्दन्दधः शमकोविद:

English

Merciless to all beings, always a cause of distress, without refuge even for insects and ants, utterly cruel,

अध्याय 13

श्लोक 132.50

एवं भूतॊ नरॊ देवि निरयं परतिपद्यते विपरीतस तु धर्मात्मा रूपवान अभिजायते

evaṃ bhūtò narò devi nirayaṃ paratipadyate viparītasa tu dharmātmā rūpavāna abhijāyate

हिन्दी अर्थ

सर्वातिथ्यमुपातिष्ठन् शेषान्नकृतभोजन:

English

such a man, goddess, goes to hell; but the opposite, righteous, is born handsome.

अध्याय 13

श्लोक 132.51

निरयं याति हिंसात्मा याति सवर्गम अहिंसकः यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः

nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti savargama ahiṃsakaḥ yātanāṃ niraye raudrāṃ sa kṛcchrāṃ labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

स वैश्य: क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः

English

The harmful-minded goes to hell, the non-harming goes to heaven; the man gets in hell fierce and hard torment.

अध्याय 13

श्लोक 132.52

अथ चेन निरयात तस्मात समुत्तरति कर्हि चित मानुष्यं लभते चापि हीनायुस तत्र जायते

atha cena nirayāta tasmāta samuttarati karhi cita mānuṣyaṃ labhate cāpi hīnāyusa tatra jāyate

हिन्दी अर्थ

अधीत्य स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरण: सदा

English

If he somehow rises from that hell, he gets a human birth and is born there short-lived.

अध्याय 13

श्लोक 132.53

पापेन कर्मणा देवि बद्धॊहिंसा रतिर नरः अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुर उपजायते

pāpena karmaṇā devi baddhòhiṃsā ratira naraḥ apriyaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyura upajāyate

हिन्दी अर्थ

यन्त्रित: कार्यकरणै: षड़भागकृतलक्षण: करके रूपमें ग्रहण करे

English

A man bound by sinful deeds, delighting in harm, disliked by all beings, is born short-lived.

अध्याय 13

श्लोक 132.54

यस तु शुक्लाभिजातीयः पराणिघात विवर्जकः निक्षिप्तदण्डॊ निर्दण्डॊ न हिनस्ति कदा चन

yasa tu śuklābhijātīyaḥ parāṇighāta vivarjakaḥ nikṣiptadaṇḍò nirdaṇḍò na hinasti kadā cana

हिन्दी अर्थ

केवल ऋतुकालमें ही सदा पत्नीके निकट शयन करे

English

But one of pure birth who avoids killing living beings, with the rod laid down, rodless, never harms,

अध्याय 13

श्लोक 132.55

न घातयति नॊ हन्ति घनन्तं नैवानुमॊदते सर्वभूतेषु स सनेहॊ यथात्मनि तथापरे

na ghātayati nò hanti ghanantaṃ naivānumòdate sarvabhūteṣu sa sanehò yathātmani tathāpare

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहे, पवित्र हो प्रतिदिन अग्निशालामें कुशकी चटाईपर शयन करे शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन्

English

neither has it killed, nor kills, nor approves of the killer, and is affectionate to all beings as to himself,

अध्याय 13

श्लोक 132.56

ईदृशः पुरुषॊत्कर्षॊ देवि देवतम अश्नुते उपपन्नान सुखान भॊगान उपाश्नाति मुदा युतः

īdṛśaḥ puruṣòtkarṣò devi devatama aśnute upapannāna sukhāna bhògāna upāśnāti mudā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः

English

such an eminent man, goddess, attains godhood, and joyfully enjoys pleasures that come to him.

अध्याय 13

श्लोक 132.57

अथ चेन मानुषे लॊके कदा चिद उपपद्यते तत्र दीर्घायुर उत्पन्नः स नरः सुखम एधते

atha cena mānuṣe lòke kadā cida upapadyate tatra dīrghāyura utpannaḥ sa naraḥ sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

अतिथियोंकी सेवाके लिये चेष्टा करता है, वही श्रेष्ठ क्षत्रिय है त्रिकालमन्निहोत्रं च जुह्दानो वै यथाविधि

English

If ever he is born in the human world, born there long-lived he prospers happily.

अध्याय 13

श्लोक 132.58

एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम पराणिहिंसा विमॊक्षेण बरह्मणा समुदीरितः

evaṃ dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇāma parāṇihiṃsā vimòkṣeṇa barahmaṇā samudīritaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रेताग्निमन्त्रपूतात्मा समाविश्य द्विजो भवेत्

English

Thus the path of the long-lived, of good conduct and good deeds, by freedom from harming creatures, was told by Brahma.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।