Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 72/87 · श्लोक 128.1–128.59

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 128.1

[महेष्वर] तिलॊत्तमा नाम पुरा बरह्मणा यॊषिद उत्तमा तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा

[maheṣvara] tilòttamā nāma purā barahmaṇā yòṣida uttamā tilaṃ tilaṃ samuddhṛtya ratnānāṃ nirmitā śubhā

हिन्दी अर्थ

जपेच्छतं समायुक्तस्तेन मुच्येत पाप्मना

English

other than those of sacrifices. That Brahmana, O king, who eats on occasions of such rites as are performed in honour of the deities or the Pitris by Brahmanas and Kshatriyas and Vaisyas, without having performed his ablutions, incurs the sin of uttering an untruth for a cow. That Brahmana,

अध्याय 13

श्लोक 128.2

साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि परदक्षिणं लॊभयन्ती मां शुभे रुचिरानना

sābhyagacchata māṃ devi rūpeṇāpratimā bhuvi paradakṣiṇaṃ lòbhayantī māṃ śubhe rucirānanā

हिन्दी अर्थ

बान्धवोंका तथा क्षत्रियकी सम्पत्तिका नाश कर डालता है सावित्री रैवतीमिष्टिं कृूष्माण्डमघमर्षणम्

English

"Goddess, you approached me, incomparable in beauty on earth, fair-faced, circling me and tempting me, auspicious one.

अध्याय 13

श्लोक 128.3

यतॊ यतः सा सुदती माम उपाधावद अन्तिके ततस ततॊ मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम

yatò yataḥ sā sudatī māma upādhāvada antike tatasa tatò mukhaṃ cāru mama devi vinirgatama

हिन्दी अर्थ

स गतो हाक्षयाँललोकान् यस्य लोके महद् यश:

English

Wherever that fair-toothed one ran to me, there, goddess, a lovely face of mine appeared.

अध्याय 13

श्लोक 128.4

तां देदृक्षुर अहं यॊगाच चतुर्मूर्तित्वम आगतः चतुर्मुखश च संवृत्तॊ दर्शयन यॊगम आत्मनः

tāṃ dedṛkṣura ahaṃ yògāca caturmūrtitvama āgataḥ caturmukhaśa ca saṃvṛttò darśayana yògama ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सवत्सानां कोहलाय गतो लोकाननुत्तमान् युधिष्ठिर गताः स्वर्ग विवर्तन्ते पुनः पुन:

English

Wishing to see her, I by yoga became four-formed, and became four-faced, showing my yoga.

अध्याय 13

श्लोक 128.5

पूर्वेण वदनेनाहम इन्द्रत्वम अनुशास्मि ह उत्तरेण तवया सार्धं रमाम्य अहम अनिन्दिते

pūrveṇa vadanenāhama indratvama anuśāsmi ha uttareṇa tavayā sārdhaṃ ramāmya ahama anindite

हिन्दी अर्थ

छोड़कर अपने मित्रको प्रसन्नतापूर्वक दान दे (यह कामनामूलक दान है)

English

With the east face I rule as Indra; with the north I delight with you, blameless one.

अध्याय 13

श्लोक 128.6

पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणि सुखावहम दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति परजाः

paścimaṃ me mukhaṃ saumyaṃ sarvaprāṇi sukhāvahama dakṣiṇaṃ bhīmasaṃkāśaṃ raudraṃ saṃharati parajāḥ

हिन्दी अर्थ

भीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमत्रवीत् युक्त हो गंगापुत्र भीष्मने यह बात कही

English

My west face is gentle and brings happiness to all beings; the south is terrible and fierce and withdraws creatures.

अध्याय 13

श्लोक 128.7

जटिलॊ बरह्म चारी च लॊकानां हितकाम्यया देवकार्यार्थ सिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे सथितम

jaṭilò barahma cārī ca lòkānāṃ hitakāmyayā devakāryārtha siddhyarthaṃ pinākaṃ me kare sathitama

हिन्दी अर्थ

अस्य विष्णो: पुरा राजन् प्रभावो यो मया श्रुत:

English

I am matted-haired and celibate, desiring the good of the worlds; for accomplishing the gods' work, the Pinaka is in my hand.

अध्याय 13

श्लोक 128.8

इन्द्रेण च पुरा वज्रं कषिप्तं शरीकाङ्क्षिणा मम दग्ध्वा कण्ठं तु तद यातं तेन शरीकण्ठता मम

indreṇa ca purā vajraṃ kaṣiptaṃ śarīkāṅkṣiṇā mama dagdhvā kaṇṭhaṃ tu tada yātaṃ tena śarīkaṇṭhatā mama

हिन्दी अर्थ

रुद्राण्या: संशयो यश्न दम्पत्योस्तं च मे शृणु नारद और पर्वत-ये दोनों ऋषि वहाँ पधारे

English

Long ago Indra, desiring glory, hurled his thunderbolt at me; it burned my throat and went, and so I have the name Shrikantha (blue throat)."

अध्याय 13

श्लोक 128.9

[उमा] वाहनेषु परभूतेषु शरीमत्स्व अन्येषु सत्सु ते कथं गॊवृषभॊ देव वाहनत्वम उपागतः

[umā] vāhaneṣu parabhūteṣu śarīmatsva anyeṣu satsu te kathaṃ gòvṛṣabhò deva vāhanatvama upāgataḥ

हिन्दी अर्थ

देवल: काश्यपश्नैव हस्तिकाश्यप एव च

English

[Uma] "Though you have many splendid vehicles, god, how did the bull become your vehicle?"

अध्याय 13

श्लोक 128.10

[महेष्वर] सुरभीं ससृजे बरह्मामृत धेनुं पयॊ मुचम सा सेष्टा बहुधा जाता कषरमाणा पयॊ ऽमृतम

[maheṣvara] surabhīṃ sasṛje barahmāmṛta dhenuṃ payò mucama sā seṣṭā bahudhā jātā kaṣaramāṇā payò 'mṛtama

हिन्दी अर्थ

रात उपवास करनेसे उसके दोषसे छुटकारा मिलता है अन्नमेतदहोरात्रात् पूतो भवति ब्राह्मण:

English

O king, who eats on occasions of similar rites performed by persons belonging to the three higher orders, at a time when he is impure in consequence either of a birth or a death among his cognates, through temptation, knowing well that he is impure incurs the same sin. l He who lives upon wealth obtained under false pretences like that of sojourns to sacred places or who solicits the giver for wealth pretending that he would spend it in religious acts, incurs, O monarch, the sin of uttering a falsehood. 2 That person, belonging to any of the three higher orders, O Yudhishthira, who at Sraddhas and on other occasions distributes food with the aid of Mantras, unto such Brahmanas as do not study the Vedas and as are not observant of vows, or as have not purified their conduct, certainly incurs sin.'

अध्याय 13

श्लोक 128.11

तस्या वत्स मुखॊत्सृष्टः फेनॊ मद गात्रम आगतः ततॊ दग्धा मया गावॊ नानावर्णत्वम आगतः

tasyā vatsa mukhòtsṛṣṭaḥ phenò mada gātrama āgataḥ tatò dagdhā mayā gāvò nānāvarṇatvama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

एक रात बीत जानेपर शुद्ध होता है

English

"Yudhishthira said,— 'I desire, O grandsire, to know by giving unto whom the things dedicated to the deities and the Pitris, one may earn the amplest rewards.'

अध्याय 13

श्लोक 128.12

ततॊ ऽहं लॊकगुरुणा शमं नीतॊ ऽरथवेदिना वृषं चेमं धवजार्थं मे ददौ वाहनम एव च

tatò 'haṃ lòkaguruṇā śamaṃ nītò 'rathavedinā vṛṣaṃ cemaṃ dhavajārthaṃ me dadau vāhanama eva ca

हिन्दी अर्थ

न संकिरेत् तदन्नं च ततः पू्ेत ब्राह्मण: भोजन त्याग दे। इससे उसकी शुद्धि होती है

English

" Bhishma said,— 'Do thou, Yudhishthira, feed those Brahmanas whose spouses reverently wait for the remnants of the dishes of their husbands like tillers of the soil waiting in reverence for timely showers of rain. One earn great merit by making gifts unto those Brahmanas that are always observant of pure conduct, O king, that are emaciated through abstention from all luxuries and even full meals, that are devoted to the observances of such vows as lead to the emaciation of the body, and that approach givers with the desire of obtaining gifts. By making gifts unto such Brahmanas as regard conduct in this light of food, as regard conduct in the light of spouses and children, as regard conduct in the light of strength, as regard conduct in the light of their refuge for crossing this world and attaining to felicity in the next, and as solicit wealth only when wealth is absolutely needed, one earns great merit. By making gifts unto those persons, O Yudhishthira, that having lost everything through thieves or oppressors, approach the giver, one acquires great merit. 3 By making gifts unto such Brahmanas as solicit food from the hands of even a poor person of their order who has just got something from others, one earns great merit. By making gifts unto such Brahmanas as have lost their all in times of universal distress and as have been deprived of their spouses on such occasions, and as come to givers with solicitations for alms, one acquires great merit. By making gifts unto such Brahmanas as are observant of vows, and as place

अध्याय 13

श्लोक 128.13

[उमा] निवासा बहुरूपास ते विश्वरूपगुणान्विताः तांश च संत्यज्य भगवञ शमशाने रमसे कथम

[umā] nivāsā bahurūpāsa te viśvarūpaguṇānvitāḥ tāṃśa ca saṃtyajya bhagavaña śamaśāne ramase kathama

हिन्दी अर्थ

यथोक्तानां यदश्नीयुरत्र्यिणा: पूर्वकीर्तिता:

English

voluntarily under painful rules and regulations, as are respectful in their conduct to the declaration laid down in the Vedas, and as come to solicit wealth for spending it upon the rites necessary to complete their vows and other observances, one earns great merit. By making gifts unto such Brahmanas as live at a great distance from the practices that are observed by the sinful and the wicked, as are destitute of strength for want of adequate support, and as are very poor in earthly possessions, one earns great merit.

अध्याय 13

श्लोक 128.14

केशास्थि कलिले भीमे कपालघट संकुले गृध्रगॊमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले

keśāsthi kalile bhīme kapālaghaṭa saṃkule gṛdhragòmāyukalile citāgniśatasaṃkule

हिन्दी अर्थ

यथावत् रूपसे भोजन कर सकें स त्रिवेलं समुन्मज्ज्य द्वादशाहेन शुध्यति

English

In a place frightful with hair and bones, crowded with skull-pots, with vultures and jackals, crowded with hundreds of funeral pyres,

अध्याय 13

श्लोक 128.15

अशुचौ मांसकलिले वसा शॊणितकर्दमे विनिकीर्णामिष चये शिवानाद विनादिते

aśucau māṃsakalile vasā śòṇitakardame vinikīrṇāmiṣa caye śivānāda vinādite

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणेभ्यो हविर्दत्त्वा मुच्यते तेन पाप्मना

English

unclean, thick with flesh, a mire of fat and blood, heaped with scattered flesh, resounding with the howls of jackals,

अध्याय 13

श्लोक 128.16

[म] मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्व अहम न च मेध्यतरं किं चिच छमशानाद इह विद्यते

[ma] medhyānveṣī mahīṃ kṛtsnāṃ vicarāmi niśāsva ahama na ca medhyataraṃ kiṃ cica chamaśānāda iha vidyate

हिन्दी अर्थ

सावित्री रैवतीमिष्टिं कृूष्माण्डमघमर्षणम् सप्त त्रिषवर्णं स्नात्वा पूतो भवति ब्राह्मण:

English

[Maheshvara] "I seek what is pure and wander over the whole earth at night, and nothing here is purer than the cremation ground.

अध्याय 13

श्लोक 128.17

तेन मे सर्ववासानां शमशाने रमते मनः नयग्रॊधशाखा संछन्ने निर्भुक्त सरग्वि भूषिते

tena me sarvavāsānāṃ śamaśāne ramate manaḥ nayagròdhaśākhā saṃchanne nirbhukta saragvi bhūṣite

हिन्दी अर्थ

सात दिनोंतक त्रिकाल स्नान करनेसे शुद्ध होता है

English

So of all dwellings my mind delights in the cremation ground, covered with banyan branches, adorned with discarded garlands.

अध्याय 13

श्लोक 128.18

तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभानने न च भूतगणैर देवि विनाहं वस्तुम उत्सहे

tatra caiva ramante me bhūtasaṃghāḥ śubhānane na ca bhūtagaṇaira devi vināhaṃ vastuma utsahe

हिन्दी अर्थ

सिद्धिमाप्रोति विपुलामापदं चैव नाप्नुयात् अशौचं विधिवत् तस्य शौचमत्र विधीयते

English

There the hosts of spirits delight me, fair-faced one, and I cannot live, goddess, without the hosts of spirits.

अध्याय 13

श्लोक 128.19

एष वासॊ हि मे मेध्यः सवर्गीयश च मतॊ हि मे पुण्यः परमकश चैव मेध्य कामैर उपास्यते

eṣa vāsò hi me medhyaḥ savargīyaśa ca matò hi me puṇyaḥ paramakaśa caiva medhya kāmaira upāsyate

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियस्य श्रियं हन्ति ब्राह्मणस्य सुवर्चसम्

English

This dwelling is pure to me and is held to be heavenly; it is holy and supreme, resorted to by those who desire purity."

अध्याय 13

श्लोक 128.20

[उमा] भगवन सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर पिनाक पाणे वरद संशयॊ मे महान अयम

[umā] bhagavana sarvabhūteśa sarvadharmabhṛtāṃ vara pināka pāṇe varada saṃśayò me mahāna ayama

हिन्दी अर्थ

किंस्वित् पृथिव्यां होतन्मे भवान् शंसितुमरहति

English

[Uma] "Blessed one, lord of all beings, best of those who uphold all dharma, Pinaka-bearer, boon-giver, this is a great doubt for me.

अध्याय 13

श्लोक 128.21

अयं मुनिगणः सर्वस तपस तप इति परभॊ तपॊ ऽनवेष करॊ लॊके भरमते विविधाकृतिः

ayaṃ munigaṇaḥ sarvasa tapasa tapa iti parabhò tapò 'naveṣa karò lòke bharamate vividhākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

लोका हासंशयं प्राप्ता दानपुण्यरतैर्नुपै: उपदिश्य तदा राजन् गतो लोकाननुत्तमान्

English

All this company of sages, lord, says "austerity, austerity"; the austerity-seeker wanders in the world in many forms.

अध्याय 13

श्लोक 128.22

अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च परियकाम्यया एतं ममेह संदेहं वक्तुम अर्हस्य अरिंदम

asya caivarṣisaṃghasya mama ca pariyakāmyayā etaṃ mameha saṃdehaṃ vaktuma arhasya ariṃdama

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गत:

English

For the pleasure of this host of sages and me, you should tell me this doubt here, scourge of foes.

अध्याय 13

श्लोक 128.23

धर्मः किं लक्षणः परॊक्तः कथं वाचरितुं नरैः शक्यॊ धर्मम अविन्दद्भिर धर्मज्ञ वद मे परभॊ

dharmaḥ kiṃ lakṣaṇaḥ paròktaḥ kathaṃ vācarituṃ naraiḥ śakyò dharmama avindadbhira dharmajña vada me parabhò

हिन्दी अर्थ

उपभोग कर रहे हैं अर्घ्य प्रदाय विधिवल्लेभे लोकाननुत्तमान्

English

What is the mark of dharma said to be, and how can men practise it who have not found dharma? Knower of dharma, tell me, lord."

अध्याय 13

श्लोक 128.24

[नारद] ततॊ मुनिगणः सर्वस तां देवीं परत्यपूजयत वाग्भिर ऋग भूषितार्थाभिः सतवैश चार्थविदां वर

[nārada] tatò munigaṇaḥ sarvasa tāṃ devīṃ paratyapūjayata vāgbhira ṛga bhūṣitārthābhiḥ satavaiśa cārthavidāṃ vara

हिन्दी अर्थ

दान करके स्वर्ग-लोकको प्राप्त हुए हैं

English

[Narada] Then the whole company of sages honoured the goddess with words filled with Rik verses and with praises, O best of those who know meaning.

अध्याय 13

श्लोक 128.25

[म] अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम शमॊ दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यॊ धर्म उत्तमः

[ma] ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtānukampanama śamò dānaṃ yathāśakti gārhasthyò dharma uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदाय सकल राष्ट्र सुरलोकमवाप्तवान् देवलोकको प्राप्त हुए

English

[Maheshvara] "Non-harm, truthful speech, compassion for all beings, calm, giving as one is able: the householder's dharma is supreme.

अध्याय 13

श्लोक 128.26

परदारेष्व असंकल्पॊ नयासस्त्री परिरक्षणम अदत्तादान विरमॊ मधु मांसस्य वर्जनम

paradāreṣva asaṃkalpò nayāsastrī parirakṣaṇama adattādāna viramò madhu māṃsasya varjanama

हिन्दी अर्थ

और गौ दान करके उत्तम लोकोंमें गये हैं

English

Not setting the mind on another's wife, protection of deposits and of women, abstaining from taking what is not given, giving up honey and meat.

अध्याय 13

श्लोक 128.27

एष पञ्च विधॊ धर्मॊ बहुशाखः सुखॊदयः देहिभिर धर्मपरमैः कर्तव्यॊ धर्मसंचयः

eṣa pañca vidhò dharmò bahuśākhaḥ sukhòdayaḥ dehibhira dharmaparamaiḥ kartavyò dharmasaṃcayaḥ

हिन्दी अर्थ

रम्यांक्षावसथान् दत्त्वा द्विजेभ्यो दिवमागत: अगस्त्याय गतः स्वर्ग सपुत्रपशुबान्धव:

English

This is the fivefold dharma, with many branches and rising in happiness; embodied beings devoted to dharma should accumulate it.

अध्याय 13

श्लोक 128.28

[उमा] भगवन संशयं पृष्टस तं मे वयाख्यातुम अर्हसि चातुर्वर्ण्यस्य यॊ धर्मः सवे सवे वर्णे गुणावहः

[umā] bhagavana saṃśayaṃ pṛṣṭasa taṃ me vayākhyātuma arhasi cāturvarṇyasya yò dharmaḥ save save varṇe guṇāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

पशु और बान्धवोंसहित स्वर्गलोकमें चले गये

English

[Uma] Blessed one, asked about a doubt, explain to me the dharma of the four classes that brings virtue in each class.

अध्याय 13

श्लोक 128.29

बराह्मणे कीदृशॊ धर्मः कषत्रिये कीदृशॊ भवेत वैश्ये किं लक्षणॊ धर्मः शूद्रे किं लक्षणॊ भवेत

barāhmaṇe kīdṛśò dharmaḥ kaṣatriye kīdṛśò bhaveta vaiśye kiṃ lakṣaṇò dharmaḥ śūdre kiṃ lakṣaṇò bhaveta

हिन्दी अर्थ

लोकोंको प्राप्त किया है, जिन्हें पानेकी मनमें कल्पना भी नहीं हो सकती वसिष्ठो जीवयामास येन यातोक्षयां गतिम्

English

What is the dharma of a brahmin, what that of a kshatriya, what is the mark of dharma in a vaishya, and what in a shudra?

अध्याय 13

श्लोक 128.30

[म] नयायतस ते महाभागे संशयः समुदीरितः भूमिदेवा महाभागाः सदा लॊके दविजातयः

[ma] nayāyatasa te mahābhāge saṃśayaḥ samudīritaḥ bhūmidevā mahābhāgāḥ sadā lòke davijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

महान् यशकी स्थापना करके अक्षय लोकोंमें चले गये न्यासं यथावत् संनन्‍्यस्थ जगाम सुमहायशा:

English

[Maheshvara] Your doubt is rightly raised, fortunate one. Brahmins, the twice-born, are always the great gods of the earth in the world.

अध्याय 13

श्लोक 128.31

उपवासः सदा धर्मॊ बराह्मणस्य न संशयः स हि धर्मार्थम उत्पन्नॊ बरह्मभूयाय कल्पते

upavāsaḥ sadā dharmò barāhmaṇasya na saṃśayaḥ sa hi dharmārthama utpannò barahmabhūyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

कन्यामांगिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम सः:

English

Fasting is always the dharma of a brahmin, without doubt; for he is born for dharma and is fit to become one with Brahman.

अध्याय 13

श्लोक 128.32

तस्य धर्मक्रिया देवि वरतचर्या च नयायतः तथॊपनयनं चैव दविजायैवॊपपद्यते

tasya dharmakriyā devi varatacaryā ca nayāyataḥ tathòpanayanaṃ caiva davijāyaivòpapadyate

हिन्दी अर्थ

करके शीघ्र ही स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लिया निर्धि शड्खमनुज्ञाप्प जगाम परमां गतिम्

English

For him, goddess, the rites of dharma, the practice of vows, and also the initiation properly belong to the twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 128.33

गुरु दैवतपूजार्थं सवाध्यायाभ्यसनात्मकः देहिभिर धर्मपरमैश चर्तव्यॊ धर्मसंभवः

guru daivatapūjārthaṃ savādhyāyābhyasanātmakaḥ dehibhira dharmaparamaiśa cartavyò dharmasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

करके परम गति प्राप्त कर ली थी

English

The practice of study, for the worship of teachers and gods, is the source of dharma and should be practised by embodied beings devoted to dharma.

अध्याय 13

श्लोक 128.34

[उमा] भगवन संशयॊ मे ऽतर तं मे वयाख्यातुम अर्हसि चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन परकीर्तय

[umā] bhagavana saṃśayò me 'tara taṃ me vayākhyātuma arhasi cāturvarṇyasya dharmaṃ hi naipuṇyena parakīrtaya

हिन्दी अर्थ

मदयमन्तीं प्रियां भार्यां दत्त्वा च त्रिदिवं गत: स्वर्गलोकमें चले गये

English

[Uma] Blessed one, I have a doubt on this; explain it to me. Tell skilfully the dharma of the four classes.

अध्याय 13

श्लोक 128.35

[म] रहस्यश्रवणं धर्मॊ वेद वरतनिषेवणम वरतचर्या परॊ धर्मॊ गुरु पादप्रसादनम

[ma] rahasyaśravaṇaṃ dharmò veda varataniṣevaṇama varatacaryā parò dharmò guru pādaprasādanama

हिन्दी अर्थ

दण्डमुद्धृत्य धर्मेण गतो लोकाननुत्तमान्

English

[Maheshvara] Hearing secrets, keeping the Vedic vows, practising vows as supreme dharma, and pleasing the teacher's feet are dharma.

अध्याय 13

श्लोक 128.36

भैक्ष चर्या परॊ धर्मॊ धर्मॊ नित्यॊपवासिता नित्यस्वाध्यायिता धर्मॊ बरह्मचर्याश्रमस तथा

bhaikṣa caryā parò dharmò dharmò nityòpavāsitā nityasvādhyāyitā dharmò barahmacaryāśramasa tathā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुच्तमान् सुवर्णमय गृह दान देकर स्वर्ग प्राप्त किया है

English

Begging is supreme dharma, constant fasting is dharma, constant study is dharma, and so is the student's stage of life.

अध्याय 13

श्लोक 128.37

गुरुणा तव अभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै दविजः विन्देतानन्तरं भार्याम अनुरूपां यथाविधि

guruṇā tava abhyanujñātaḥ samāvarteta vai davijaḥ vindetānantaraṃ bhāryāma anurūpāṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

शाण्डिल्याय पुरा दत्त्वा सुमन्युर्दिवमास्थित:

English

Permitted by the teacher, the twice-born should return home, and then take a wife suitable, by rule.

अध्याय 13

श्लोक 128.38

शूद्रान्न वर्जनं धर्मस तथा सत्पथ सेवनम धर्मॊ नित्यॊपवासित्वं बरह्मचर्यं तथैव च

śūdrānna varjanaṃ dharmasa tathā satpatha sevanama dharmò nityòpavāsitvaṃ barahmacaryaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हिरण्यहस्ताय गतो लोकान् देवैरधिष्ठितान् ऋष्यश्ज्भाय विपुलै: सर्वे: कामैरयुज्यत

English

Avoiding a shudra's food is dharma, as is following the path of the good; constant fasting and celibacy are dharma.

अध्याय 13

श्लोक 128.39

आहिताग्निर अधीयानॊ जुह्वानः संयतेन्द्रियः विघसाशी यताहारॊ गृहस्थः सत्यवाक शुचिः

āhitāgnira adhīyānò juhvānaḥ saṃyatendriyaḥ vighasāśī yatāhārò gṛhasthaḥ satyavāka śuciḥ

हिन्दी अर्थ

गतोक्षयानतो लोकानू् राजर्षिश्ष भगीरथ:

English

The householder who keeps the fire, studies, offers oblations, controls his senses, eats what is left, eats moderately, is truthful and pure,

अध्याय 13

श्लोक 128.40

अतिथिव्रतता धर्मॊ धर्मस तरेताग्निधारणम इष्टीश च पशुबन्धांश च विधिपूर्वं समाचरेत

atithivratatā dharmò dharmasa taretāgnidhāraṇama iṣṭīśa ca paśubandhāṃśa ca vidhipūrvaṃ samācareta

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकको जाते और पुनः वहाँसे इस लोकमें लौट आते हैं

English

devotion to guests is dharma, keeping the three fires is dharma; he should duly perform the Ishtis and animal rites.

अध्याय 13

श्लोक 128.41

यज्ञश च परमॊ धर्मस तथाहिंसा च देहिषु अपूर्व भॊजनं धर्मॊ विघसाशित्वम एव च

yajñaśa ca paramò dharmasa tathāhiṃsā ca dehiṣu apūrva bhòjanaṃ dharmò vighasāśitvama eva ca

हिन्दी अर्थ

गृहस्थैर्दानतपसा यैलोंका वै विनिर्जिता: दानयज्ञप्रजासगैरेते हि दिवमास्थिता:

English

Sacrifice is supreme dharma, and so is non-harm toward embodied beings; eating no unprecedented food is dharma, and eating what is left.

अध्याय 13

श्लोक 128.42

भुक्ते परिजने पश्चाद भॊजनं धर्म उच्यते बराह्मणस्य गृहस्थस्य शरॊत्रियस्य विशेषतः

bhukte parijane paścāda bhòjanaṃ dharma ucyate barāhmaṇasya gṛhasthasya śaròtriyasya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धमोपचायिनी

English

Eating after the household has eaten is called dharma, for a brahmin householder, especially a learned one.

अध्याय 13

श्लोक 128.43

दम्पत्यॊः समशीलत्वं धर्मश च गृहमेधिनाम गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलि करिया

dampatyòḥ samaśīlatvaṃ dharmaśa ca gṛhamedhināma gṛhyāṇāṃ caiva devānāṃ nityaṃ puṣpabali kariyā

हिन्दी अर्थ

संलग्न हो धर्मकी उन्नति करती रहे श्वः प्रभाते हि वक्ष्यामि संध्या हि समुपस्थिता

English

Similarity of character in the couple is the dharma of householders; and the daily offering of flowers and food to the household gods.

अध्याय 13

श्लोक 128.44

नित्यॊपलेपनं धर्मस तथा नित्यॊपवासिता सुसंमृष्टॊपलिप्ते च साज्य धूमॊद्गमे गृहे

nityòpalepanaṃ dharmasa tathā nityòpavāsitā susaṃmṛṣṭòpalipte ca sājya dhūmòdgame gṛhe

हिन्दी अर्थ

समय संध्याकाल उपस्थित है

English

Daily smearing and daily fasting are dharma, and a house well swept and plastered, with smoke rising from ghee.

अध्याय 13

श्लोक 128.45

एष दविज जने धर्मॊ गार्हस्थ्यॊ लॊकधारणः दविजातीनां सतां नित्यं सदैवैष परवर्तते

eṣa davija jane dharmò gārhasthyò lòkadhāraṇaḥ davijātīnāṃ satāṃ nityaṃ sadaivaiṣa paravartate

हिन्दी अर्थ

आपके मुखसे सुना है दानके कितने भेद हैं? और जो दान दिया जाता है, उसका क्या फल मिलता है?

English

This is the householder's dharma among the twice-born, which upholds the world, and it goes on always among the good twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 128.46

यस तु कषत्रगतॊ देवि तवया धर्म उदीरितः तम अहं ते परवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता

yasa tu kaṣatragatò devi tavayā dharma udīritaḥ tama ahaṃ te paravakṣyāmi taṃ me śṛṇu samāhitā

हिन्दी अर्थ

कै: कारणै: कतिविध॑ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

English

As for the dharma you asked about, goddess, concerning the kshatriya, I shall tell you that; hear it from me attentively.

अध्याय 13

श्लोक 128.47

कषत्रियस्य समृतॊ धर्मः परजापालनम आदितः निर्दिष्ट फलभॊक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते

kaṣatriyasya samṛtò dharmaḥ parajāpālanama āditaḥ nirdiṣṭa phalabhòktā hi rājā dharmeṇa yujyate

हिन्दी अर्थ

यथा दान प्रदातव्यं सर्ववर्णेषु भारत दानं पठ्चविध॑ ज्ञेयं कारणैर्यर्निबोध तत्

English

The kshatriya's dharma is held to be above all protecting subjects; a king who enjoys the fruit prescribed is joined with dharma.

अध्याय 13

श्लोक 128.48

परजाः पालयते यॊ हि धर्मेण मनुजाधिपः तस्य धर्मार्जिता लॊकाः परजापालनसंचिताः

parajāḥ pālayate yò hi dharmeṇa manujādhipaḥ tasya dharmārjitā lòkāḥ parajāpālanasaṃcitāḥ

हिन्दी अर्थ

इति दान प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्योडनसूयता

English

The king who protects subjects with dharma has worlds won by dharma, accumulated by protecting subjects.

अध्याय 13

श्लोक 128.49

तत्र राज्ञः परॊ धर्मॊ दमः सवाध्याय एव च अग्निहॊत्रपरिस्पन्दॊ दानाध्ययनम एव च

tatra rājñaḥ parò dharmò damaḥ savādhyāya eva ca agnihòtraparispandò dānādhyayanama eva ca

हिन्दी अर्थ

इत्यर्थिभ्यो निशम्यैव सर्व दातव्यमर्थिने इति दद्याद् भयादेव दृढं मूढाय पण्डित:

English

There the king's supreme dharma is self-control and study, tending the fire, giving and learning.

अध्याय 13

श्लोक 128.50

भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्य मॊघता

bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇya mòghatā

हिन्दी अर्थ

इति दद्याद् दरिद्राय कारुण्यादिति सर्वथा यथाशकत्या प्रदातव्यमेवमाह प्रजापति:

English

Supporting dependants is dharma, and not leaving a task done in vain.

अध्याय 13

श्लोक 128.51

सम्यग दण्डे सथितिर धर्मॊ धर्मॊ वेद करतुक्रियाः वयवहार सथितिर धर्मः सत्यवाक्यरतिस तथा

samyaga daṇḍe sathitira dharmò dharmò veda karatukriyāḥ vayavahāra sathitira dharmaḥ satyavākyaratisa tathā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। ऐसा प्रजापतिका कथन है

English

Standing in right punishment is dharma, Vedic sacrifices are dharma, standing in lawful dealing is dharma, and delight in truthful speech.

अध्याय 13

श्लोक 128.52

आर्तहस्तप्रदॊ राजा परेत्य चेह महीयते गॊब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः अश्वमेध जिताँल लॊकान पराप्नॊति तरिदिवालये

ārtahastapradò rājā paretya ceha mahīyate gòbrāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṃgrāme nidhanaṃ gataḥ aśvamedha jitā~la lòkāna parāpnòti taridivālaye

हिन्दी अर्थ

आगमैर्बहुभि: स्फीतो भवान् न: प्रवरे कुले विद्वान और अनेक आगमोंके ज्ञानसे सम्पन्न हैं

English

A king who extends a hand to the distressed is honoured after death and here. One who fights for cows and brahmins and dies in battle wins the worlds won by the Ashvamedha, in the abode of heaven.

अध्याय 13

श्लोक 128.53

वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस तथा अग्निहॊत्रपरिस्पन्दॊ दानाध्ययनम एव च

vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣisa tathā agnihòtraparispandò dānādhyayanama eva ca

हिन्दी अर्थ

आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंदम

English

For a vaishya the dharma is always herding and farming, tending the fire, giving and learning.

अध्याय 13

श्लोक 128.54

वाणिज्यं सत्पथ सथानम आतिथ्यं परशमॊ दमः विप्राणां सवागतं तयागॊ वैश्य धर्मः सनातनः

vāṇijyaṃ satpatha sathānama ātithyaṃ paraśamò damaḥ viprāṇāṃ savāgataṃ tayāgò vaiśya dharmaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थसे युक्त, भविष्यमें सुख देनेवाला और संसारके लिये अद्भुत हो शास्ता च न हि नः वक्चित् त्वामृते पुरुषर्षभ

English

Trade, standing on the good path, hospitality, calm and self-control, welcoming brahmins, and giving are the eternal dharma of a vaishya.

अध्याय 13

श्लोक 128.55

तिलान गन्धान रसांश चैव न विक्रीणीत वै कव चित वणिक पथम उपासीनॊ वैश्यः सत्पथम आश्रितः

tilāna gandhāna rasāṃśa caiva na vikrīṇīta vai kava cita vaṇika pathama upāsīnò vaiśyaḥ satpathama āśritaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके सिवा दूसरा कोई समस्त धर्मोका उपदेश करनेवाला नहीं है

English

He should never sell sesame, perfumes or juices; a vaishya who keeps the merchant's road stays on the good path.

अध्याय 13

श्लोक 128.56

सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः शूद्र धर्मः परॊ नित्यं शुश्रूषा च दविजातिषु

sarvātithyaṃ tarivargasya yathāśakti yathārhataḥ śūdra dharmaḥ parò nityaṃ śuśrūṣā ca davijātiṣu

हिन्दी अर्थ

वक्तुमहसि नः प्रश्न॑ यत् त्वां पृच्छामि पार्थिव पूछता हूँ, उसका हम सब लोगोंके लिये उत्तर दीजिये

English

Hospitality to all, as one is able and as is fitting, is the dharma of the three; the supreme dharma of a shudra is always service to the twice-born.

अध्याय 13

श्लोक 128.57

स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधॊ जितेन्द्रियः शुश्रूषन्न अतिथिं पराप्तं तपः संचिनुते महत

sa śūdraḥ saṃśitatapāḥ satyasaṃdhò jitendriyaḥ śuśrūṣanna atithiṃ parāptaṃ tapaḥ saṃcinute mahata

हिन्दी अर्थ

भवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते

English

A shudra of sharpened austerity, true to his word and master of his senses, serving a guest who has come, stores up great austerity.

अध्याय 13

श्लोक 128.58

तयक्तहिंसः शुभाचारॊ देवता दविज पूजकः शूद्रॊ धर्मफलैर इष्टैः संप्रयुज्येत बुद्धिमान

tayaktahiṃsaḥ śubhācārò devatā davija pūjakaḥ śūdrò dharmaphalaira iṣṭaiḥ saṃprayujyeta buddhimāna

हिन्दी अर्थ

विनयके साथ आपकी सेवा करते हैं भ्रातृणां च प्रियार्थ मे स्‍्नेहादू भाषितुमहसि

English

Giving up harm, of good conduct, honouring gods and the twice-born, a wise shudra may be joined with the desired fruits of dharma.

अध्याय 13

श्लोक 128.59

एतत ते सर्वम आख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शॊभने एकैकस्येह सुभगे किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि

etata te sarvama ākhyātaṃ cāturvarṇyasya śòbhane ekaikasyeha subhage kima anyaca charòtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

लिये इस पूछे हुए विषयका सस्नेह वर्णन कीजिये

English

All this has been told to you, auspicious one, of the four classes, each in its own way; what else do you wish to hear?

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।