Mahabharata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 79/87 · श्लोक 135.1–135.97

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

अध्याय 13

श्लोक 135.1

[व] शरुत्वा धर्मान अशेषेण पावनानि च सर्वशः युधिष्ठिरः शांतनवं पुनर एवाभ्यभाषत

[va] śarutvā dharmāna aśeṣeṇa pāvanāni ca sarvaśaḥ yudhiṣṭhiraḥ śāṃtanavaṃ punara evābhyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

अहं स्वर्ग न हीच्छेयं त्वय्यप्रीते महेश्वरे स्वर्गको नहीं चाहती

English

"Yudhishthira said, 'It has been said that sojourns to sacred waters as fraught with merit; that ablutions in such waters is meritorious; and that listening to the excellence of such waters is also meritorious. I desire to hear thee expatiate on this subject, O grandsire. It behoveth thee, O chief of Bharata's race, to mention to me the sacred waters that exist on this earth. I desire, O thou of great puissance, to hear thee discourse

अध्याय 13

श्लोक 135.2

किम एकं दैवतं लॊके किं वाप्य एकं परायणम सतुवन्तः कं कम अर्चन्तः पराप्नुयुर मानवाः शुभम

kima ekaṃ daivataṃ lòke kiṃ vāpya ekaṃ parāyaṇama satuvantaḥ kaṃ kama arcantaḥ parāpnuyura mānavāḥ śubhama

हिन्दी अर्थ

यदर्थमनुशिष्टा: स्मो गिरिपृष्ठे महात्मना माहात्म्यका वर्णन किया है

English

[Yudhishthira] Who is the one deity in the world, and what the one refuge? Praising whom, worshipping whom, do men gain the good?

अध्याय 13

श्लोक 135.3

कॊ धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमॊ मतः किं जपन मुच्यते जन्तु जन्म संसारबन्धनात

kò dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ bhavataḥ paramò mataḥ kiṃ japana mucyate jantu janma saṃsārabandhanāta

हिन्दी अर्थ

व्रतं यथावत् तच्चीरत्त्वा द्वारकां पुनरागमत्

English

What dharma do you hold highest of all dharmas? Reciting what is a creature freed from the bond of birth and rebirth?

अध्याय 13

श्लोक 135.4

[भ] जगत परभुं देवदेवम अनन्तं पुरुषॊत्तमम सतुवन नाम सहस्रेण पुरुषः सततॊत्थितः

[bha] jagata parabhuṃ devadevama anantaṃ puruṣòttamama satuvana nāma sahasreṇa puruṣaḥ satatòtthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्र कृष्णो हि भगवांस्तत्र पुष्टिरनुत्तमा ज्ञानपूर्व प्रपन्ना: स्मो मृत्यो: पनथानमव्ययम्

English

[Bhishma] A man who always rises early and praises, with the thousand names, the lord of the world, god of gods, the endless Supreme Person,

अध्याय 13

श्लोक 135.5

तम एव चार्चयन नित्यं भक्त्या पुरुषम अव्ययम धयायन सतुवन नमस्यंश च यजमानस तम एव च

tama eva cārcayana nityaṃ bhaktyā puruṣama avyayama dhayāyana satuvana namasyaṃśa ca yajamānasa tama eva ca

हिन्दी अर्थ

रखकर विशुद्धभावसे भगवान् शंकरकी पूजा करे

English

and constantly worships that very imperishable Person with devotion, meditating on him, praising and bowing to him, and sacrificing to him,

अध्याय 13

श्लोक 135.6

अनादि निधनं विष्णुं सर्वलॊकमहेश्वरम लॊकाध्यक्षं सतुवन नित्यं सर्वदुःखातिगॊ भवेत

anādi nidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalòkamaheśvarama lòkādhyakṣaṃ satuvana nityaṃ sarvaduḥkhātigò bhaveta

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृह्माभ्यनन्दन्त तद्वाक्‍्यं प्रतिपूज्य च श्रुतवान् सुमहाश्चर्य पुण्यं भीष्मानुशासनम्

English

praising always Vishnu, without beginning or end, great lord of all worlds, overseer of the worlds, would pass beyond all sorrows.

अध्याय 13

श्लोक 135.7

बरह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लॊकानां कीर्तिवर्धनम लॊकनाथं महद भूतं सर्वभूतभवॊद्भवम

barahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ lòkānāṃ kīrtivardhanama lòkanāthaṃ mahada bhūtaṃ sarvabhūtabhavòdbhavama

हिन्दी अर्थ

विष्णोर्नामसहस्नं मे शूणु पापभयापहम्

English

Devoted to brahmins, knower of all dharma, increaser of the worlds' fame, lord of the world, great being, origin and source of all beings,

अध्याय 13

श्लोक 135.8

एष मे सर्वधर्माणां धर्मॊ ऽधिकतमॊ मतः यद भक्त्या पुण्डरीकाक्षं सतवैर अर्चेन नरः सदा

eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmò 'dhikatamò mataḥ yada bhaktyā puṇḍarīkākṣaṃ satavaira arcena naraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

अनघो विजयो जेता विश्वयोनि: पुनर्वसु: पुनर्वसु:-पुन:-पुनः अवतार-शरीरोंमें निवास करनेवाले

English

this I hold the highest dharma of all dharmas: that a man should always worship the lotus-eyed one with devotion by hymns.

अध्याय 13

श्लोक 135.9

परमं यॊ महत तेजः परमं यॊ महत तपः परमं यॊ महद बरह्म परमं यः परायणम

paramaṃ yò mahata tejaḥ paramaṃ yò mahata tapaḥ paramaṃ yò mahada barahma paramaṃ yaḥ parāyaṇama

हिन्दी अर्थ

कामहा कामकृत् कान्तः काम: कामप्रद: प्रभु:

English

He who is the supreme great radiance, the supreme great austerity, the supreme great Brahman, the supreme refuge,

अध्याय 13

श्लोक 135.10

पवित्राणां पवित्रं यॊ मङ्गलानां च मङ्गलम दैवतं देवतानां च भूतानां यॊ ऽवययः पिता

pavitrāṇāṃ pavitraṃ yò maṅgalānāṃ ca maṅgalama daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ yò 'vayayaḥ pitā

हिन्दी अर्थ

पतिर्ब्रूयाद् दरिद्रो वा व्याधितो वा कथंचन

English

"Bhishma said, 'O thou of great splendour, the following enumeration of the sacred waters on the Earth was made by Angiras. Blessed be thou, it behoveth thee to listen to it for thou shalt then earn great merit. Once on a time, Gautama of rigid vows, approaching the great and learned Rishi Angiras endued with tranquillity of soul, while he was dwelling in a forest, questioned him, saying,— O illustrious one, I have some doubts regarding the merits attaching to sacred waters and shrines. So I desire to hear thee discourse on that topic. Do thou, therefore, O ascetic, discourse to me. What merits are earned by a person in respect of the next world, by bathing in the sacred waters on the Earth, O thou of great wisdom? Do thou expound to me this truly and according to the ordinance.'

अध्याय 13

श्लोक 135.11

यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्य आदि युगागमे यस्मिंश च परलयं यान्ति पुनर एव युगक्षये

yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavantya ādi yugāgame yasmiṃśa ca paralayaṃ yānti punara eva yugakṣaye

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञ: सर्वसंश्लिष्ट: सर्वग: सर्वतोमुख: ओततप्रोत, सर्वव्यायक तथा सब ओर मुखवाले हैं

English

from whom all beings arise at the beginning of the age, and into whom they go to dissolution again at the end of the age,

अध्याय 13

श्लोक 135.12

तस्य लॊकप्रधानस्य जगन नाथस्य भूपते विष्णॊर नाम सहस्रं मे शृणु पापभयापहम

tasya lòkapradhānasya jagana nāthasya bhūpate viṣṇòra nāma sahasraṃ me śṛṇu pāpabhayāpahama

हिन्दी अर्थ

प्राचीनबर्हिर्भविता हविर्धाम्न: सुतो महान्

English

of that chief of the worlds, lord of the universe, O king, hear from me the thousand names of Vishnu, which remove fear of sin.

अध्याय 13

श्लोक 135.13

यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये

yāni nāmāni gauṇāni vikhyātāni mahātmanaḥ ṛṣibhiḥ parigītāni tāni vakṣyāmi bhūtaye

हिन्दी अर्थ

स हि देवो महातेजा: प्रजाहितचिकीर्षया ता: सृष्टास्तेन विभुना पर्वते गन्धमादने

English

The names that are descriptive and famous of the great soul, sung by the sages, I shall tell for your well-being.

अध्याय 13

श्लोक 135.14

विश्वं विष्णुर वषट्कारॊ भूतभव्य भवत परभुः भूतकृद भूतभृद भावॊ भूतात्मा भूतभावनः

viśvaṃ viṣṇura vaṣaṭkārò bhūtabhavya bhavata parabhuḥ bhūtakṛda bhūtabhṛda bhāvò bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मदेव अनन्तका अन्त न देख सके

English

Vishva, Vishnu, Vashatkara, Lord of the past, future and present, Maker of beings, Sustainer of beings, Becoming, Self of beings, Source of beings.

अध्याय 13

श्लोक 135.15

पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः अव्ययः पुरुषः साक्षी कषेत्रज्ञॊ ऽकषर एव च

pūtātmā paramātmā ca muktānāṃ paramā gatiḥ avyayaḥ puruṣaḥ sākṣī kaṣetrajñò 'kaṣara eva ca

हिन्दी अर्थ

सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

Pure Self, Supreme Self, Supreme Goal of the liberated, Imperishable, Person, Witness, Knower of the field, Indestructible.

अध्याय 13

श्लोक 135.16

यॊगॊ यॊगविदां नेता परधानपुरुषेश्वरः नारसिंह वपुः शरीमान केशवः पुरुषॊत्तमः

yògò yògavidāṃ netā paradhānapuruṣeśvaraḥ nārasiṃha vapuḥ śarīmāna keśavaḥ puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

मेघैश्व गगनं नील॑ संरुद्धमभवद् घनै: तमश्वैवाभवद् घोरं दिशश्व॒ न चकाशिरे

English

Yoga, Leader of those who know yoga, Lord of Pradhana and Purusha, Man-lion in form, Glorious, Keshava, Purushottama.

अध्याय 13

श्लोक 135.17

सर्वः शर्वः शिवः सथाणुर भूतादिर निधिर अव्ययः संभवॊ भावनॊ भर्ता परभवः परभुर ईश्वरः

sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sathāṇura bhūtādira nidhira avyayaḥ saṃbhavò bhāvanò bhartā parabhavaḥ parabhura īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

छा गया। दिशाएँ नहीं सूझती थीं

English

All, Sharva, Shiva, Sthanu, Origin of beings, Treasure, Imperishable, Birth, Source of becoming, Supporter, Origin, Lord, Ishvara.

अध्याय 13

श्लोक 135.18

सवयम्भूः संभुर आदित्यः पुष्कराक्षॊ महास्वनः अनादि निधनॊ धाता विधाता धातुर उत्तमः

savayambhūḥ saṃbhura ādityaḥ puṣkarākṣò mahāsvanaḥ anādi nidhanò dhātā vidhātā dhātura uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

न शर्व भूतसंघं वा ददृशुर्मुन॒यस्तदा तीर्थयात्रां ततो विप्रा जग्मुश्नान्ये यथागतम्

English

Self-born, Shambhu, Aditya, Lotus-eyed, Great-voiced, Without beginning or end, Establisher, Ordainer, Supreme support.

अध्याय 13

श्लोक 135.19

अप्रमेयॊ हृषीकेशः पद्मनाभॊ ऽमरप्रभुः विश्वकर्मा मनुस तवष्टा सथविष्ठः सथविरॊ धरुवः

aprameyò hṛṣīkeśaḥ padmanābhò 'maraprabhuḥ viśvakarmā manusa tavaṣṭā sathaviṣṭhaḥ sathavirò dharuvaḥ

हिन्दी अर्थ

शड्करस्योमया सार्ध संवादं त्वत्कथाश्रयम्

English

Immeasurable, Hrishikesha, Padmanabha, Lord of the immortals, Maker of the universe, Manu, Tvashtri, Most stout, Ancient, Constant.

अध्याय 13

श्लोक 135.20

अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णॊ लॊहिताक्षः परतर्दनः परभूतस तरिककुब धाम पवित्रं मङ्गलं परम

agrāhyaḥ śāśvataḥ kṛṣṇò lòhitākṣaḥ paratardanaḥ parabhūtasa tarikakuba dhāma pavitraṃ maṅgalaṃ parama

हिन्दी अर्थ

मानयामास तान् सवनिषीन् देवकिनन्दन:

English

Ungraspable, Eternal, Krishna, Red-eyed, Pratardana, Abundant, Three-peaked, Abode, Pure, Supreme auspiciousness.

अध्याय 13

श्लोक 135.21

ईशानः पराणदः पराणॊ जयेष्ठः शरेष्ठः परजापतिः हिरण्यगर्भॊ भूगर्भॊ माधवॊ मधुसूदनः

īśānaḥ parāṇadaḥ parāṇò jayeṣṭhaḥ śareṣṭhaḥ parajāpatiḥ hiraṇyagarbhò bhūgarbhò mādhavò madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन सबका विशेष सत्कार किया पुन: पुन: दर्शयास्मान् सहैव मधुसूदन

English

Ishana, Giver of life, Life, Eldest, Best, Prajapati, Golden-wombed, Earth-wombed, Madhava, Slayer of Madhu.

अध्याय 13

श्लोक 135.22

ईश्वरॊ विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः करमः अनुत्तमॊ दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिर आत्मवान

īśvarò vikramī dhanvī medhāvī vikramaḥ karamaḥ anuttamò durādharṣaḥ kṛtajñaḥ kṛtira ātmavāna

हिन्दी अर्थ

तदृतं च महाबाहो यदाह भगवान् भव:

English

Ishvara, Mighty, Bow-bearer, Wise, Valour, Step, Unsurpassed, Unassailable, Grateful, Accomplished, Self-possessed.

अध्याय 13

श्लोक 135.23

सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः परजा भवः अहः संवत्सरॊ वयालः परत्ययः सर्वदर्शनः

sureśaḥ śaraṇaṃ śarma viśvaretāḥ parajā bhavaḥ ahaḥ saṃvatsarò vayālaḥ paratyayaḥ sarvadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवने जो कहा था, वह सर्वथा सत्य हुआ त्वमेव हार्थतत्त्वज्ञ: पृष्टोडस्मान् पृच्छसे यदा

English

Lord of the gods, Refuge, Bliss, Universal seed, Source of creatures, Day, Year, Serpent, Conviction, All-seeing.

अध्याय 13

श्लोक 135.24

अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिर अच्युतः वृषा कपिर अमेयात्मा सर्वयॊगविनिःसृतः

ajaḥ sarveśvaraḥ siddhaḥ siddhiḥ sarvādira acyutaḥ vṛṣā kapira ameyātmā sarvayògaviniḥsṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

न च तेविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते

English

Unborn, Lord of all, Perfected, Perfection, Beginning of all, Unfailing, Bull, Ape, Of immeasurable self, Issued from all yogas.

अध्याय 13

श्लोक 135.25

वरुर वसु मनाः सत्यः समात्मा संमितः समः अमॊघः पुण्डरीकाक्षॊ वृषकर्मा वृषाकृतिः

varura vasu manāḥ satyaḥ samātmā saṃmitaḥ samaḥ amòghaḥ puṇḍarīkākṣò vṛṣakarmā vṛṣākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

वयं तु बहुचापल्यादशक्ता गुह्मधारणे न हि किंचित् तदाश्चर्य यन्न वेज्षि भवानिह

English

Excellent, Wealth, Of good mind, True, Of even self, Measured, Even, Unfailing, Lotus-eyed, Doer of dharma, Of dharma's form.

अध्याय 13

श्लोक 135.26

रुद्रॊ बहु शिरा बभ्रुर विश्वयॊनिः शुचि शरवाः अमृतः शाश्वतः सथाणुर वरारॊहॊ महातपाः

rudrò bahu śirā babhrura viśvayòniḥ śuci śaravāḥ amṛtaḥ śāśvataḥ sathāṇura varāròhò mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है, जिसे आप नहीं जानते हों। आपको सब कुछ ज्ञात है

English

Rudra, Many-headed, Brown, Source of the universe, Of pure fame, Immortal, Eternal, Firm, Fair-risen, Of great austerity.

अध्याय 13

श्लोक 135.27

सर्वगः सर्वविद भानुर विष्वक्सेनॊ जनार्दनः वेदॊ वेदविद अव्यङ्गॊ वेदाङ्गॊ वेदवित कविः

sarvagaḥ sarvavida bhānura viṣvaksenò janārdanaḥ vedò vedavida avyaṅgò vedāṅgò vedavita kaviḥ

हिन्दी अर्थ

साधयाम वयं कृष्ण बुद्धि पुष्टिमवाप्रुहि आपको उत्तम बुद्धि और पुष्टि प्राप्त हो

English

All-going, All-knowing, Sun, Vishvaksena, Janardana, Veda, Knower of the Veda, Without defect, Limb of the Veda, Knower of the Veda, Poet.

अध्याय 13

श्लोक 135.28

लॊकाध्यक्षः सुराध्यक्षॊ धर्माध्यक्षः कृताकृतः चतुरात्मा चतुर्व्यूहश चतुर्दंष्ट्रश चतुर्भुजः

lòkādhyakṣaḥ surādhyakṣò dharmādhyakṣaḥ kṛtākṛtaḥ caturātmā caturvyūhaśa caturdaṃṣṭraśa caturbhujaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभावसे युक्त, दीप्तिमान्, कीर्तिका विस्तार करनेवाला और सर्वसमर्थ हो”

English

Overseer of the worlds, Overseer of the gods, Overseer of dharma, Done and undone, Four-selved, Four-formed, Four-tusked, Four-armed.

अध्याय 13

श्लोक 135.29

भराजिष्णुर भॊजनं भॊक्ता सहिष्णुर जगद आदिजः अनघॊ विजयॊ जेता विश्वयॊनिः पुनर वसुः

bharājiṣṇura bhòjanaṃ bhòktā sahiṣṇura jagada ādijaḥ anaghò vijayò jetā viśvayòniḥ punara vasuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणमुपावृत्य प्रजग्मुस्ते महर्षय: पुरुषोत्तमको प्रणाम और उनकी परिक्रमा करके चले गये

English

Radiant, Food, Eater, Patient, Born before the world, Sinless, Victory, Conqueror, Source of the universe, Vasu again.

अध्याय 13

श्लोक 135.30

उपेन्द्रॊ वामनः परंशुर अमॊघः शुचिर ऊर्जितः अतीन्द्रः संग्रहः सर्गॊ धृतात्मा नियमॊ यमः

upendrò vāmanaḥ paraṃśura amòghaḥ śucira ūrjitaḥ atīndraḥ saṃgrahaḥ sargò dhṛtātmā niyamò yamaḥ

हिन्दी अर्थ

करके पुनः द्वारकापुरीमें चले आये रुक्मिण्यां सम्मतो जज्ञे शूरो वंशधर: प्रभो

English

Upendra, Vamana, Tall, Unfailing, Pure, Mighty, Beyond Indra, Collection, Creation, Self-possessed, Rule, Restraint.

अध्याय 13

श्लोक 135.31

वेद्यॊ वैद्यः सदा यॊगी वीरहा माधवॊ मधुः अतीन्द्रियॊ महामायॊ महॊत्साहॊ महाबलः

vedyò vaidyaḥ sadā yògī vīrahā mādhavò madhuḥ atīndriyò mahāmāyò mahòtsāhò mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

असुराणां सुराणां च चरत्यन्तर्गतः सदा

English

To be known, Physician, Ever a yogi, Slayer of heroes, Madhava, Honey, Beyond the senses, Of great illusion, Of great zeal, Of great strength.

अध्याय 13

श्लोक 135.32

महाबुद्धिर महावीर्यॊ महाशक्तिर महाद्युतिः अनिर्देश्य वपु शरीमान अमेयात्मा महाद्रिधृक

mahābuddhira mahāvīryò mahāśaktira mahādyutiḥ anirdeśya vapu śarīmāna ameyātmā mahādridhṛka

हिन्दी अर्थ

हैं और तुमलोग भी इनके शरणागत हो आदिदेवो महादेव: सर्वभूतप्रतिश्रय:

English

Of great intellect, Of great valour, Of great power, Of great splendour, Of indescribable form, Glorious, Of immeasurable self, Bearer of the great mountain.

अध्याय 13

श्लोक 135.33

महेष्वासॊ मही भर्ता शरीनिवासः सतां गतिः अनिरुद्धः सुरानन्दॊ गॊविन्दॊ गॊविदां पतिः

maheṣvāsò mahī bhartā śarīnivāsaḥ satāṃ gatiḥ aniruddhaḥ surānandò gòvindò gòvidāṃ patiḥ

हिन्दी अर्थ

अयं जातो महातेजा: सुराणामर्थसिद्धये

English

Great archer, Supporter of earth, Abode of Shri, Refuge of the good, Aniruddha, Delight of the gods, Govinda, Lord of those who know cows.

अध्याय 13

श्लोक 135.34

मरीचिर दमनॊ हंसः सुपर्णॊ भुजगॊत्तमः हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभ परजापतिः

marīcira damanò haṃsaḥ suparṇò bhujagòttamaḥ hiraṇyanābhaḥ sutapāḥ padmanābha parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

तव पार्थ जय: कृत्स्नस्तव कीर्तिस्तथातुला अयं नाथस्तवाचिन्त्यो यस्य नारायणो गति:

English

Marichi, Subduer, Swan, Suparna, Best of serpents, Golden-naveled, Of good austerity, Padmanabha, Prajapati.

अध्याय 13

श्लोक 135.35

अमृत्युः सर्वदृक सिंहः संधाता संधिमान सथिरः अजॊ दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा

amṛtyuḥ sarvadṛka siṃhaḥ saṃdhātā saṃdhimāna sathiraḥ ajò durmarṣaṇaḥ śāstā viśrutātmā surārihā

हिन्दी अर्थ

कृष्णख्रुवेण महता युगान्ताग्निसमेन वै

English

Deathless, All-seeing, Lion, Joiner, Possessed of union, Steady, Unborn, Unbearable, Ruler, Of renowned self, Slayer of the gods' enemies.

अध्याय 13

श्लोक 135.36

गुरुर गुरुतमॊ धाम सत्यः सत्यपराक्रमः निमिषॊ ऽनिमिषः सरग्वी वाचस्पतिर उदारधीः

gurura gurutamò dhāma satyaḥ satyaparākramaḥ nimiṣò 'nimiṣaḥ saragvī vācaspatira udāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

कृतवान् योबुद्धि: क्रोधाद्धरिगाण्डीविविग्रहम् क्योंकि उस मूर्खने क्रोधके आवेशमें आकर श्रीकृष्ण और अर्जुनसे युद्ध ठाना था

English

Teacher, Greatest teacher, Abode, True, Of true valour, Without winking, Ever-watchful, Garlanded, Lord of speech, Noble-minded.

अध्याय 13

श्लोक 135.37

अग्रणीर गरामणीः शरीमान नयायॊ नेता समीरणः सहस्रमूर्ध विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात

agraṇīra garāmaṇīḥ śarīmāna nayāyò netā samīraṇaḥ sahasramūrdha viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāta

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णका सामना नहीं कर सकते

English

Leader, Chief of the multitude, Glorious, Justice, Guide, Wind, Thousand-headed, Self of the universe, Thousand-eyed, Thousand-footed.

अध्याय 13

श्लोक 135.38

आवर्तनॊ निवृत्तात्मा संवृतः संप्रमर्दनः अहः संवर्तकॊ वह्निर अनिलॊ धरणीधरः

āvartanò nivṛttātmā saṃvṛtaḥ saṃpramardanaḥ ahaḥ saṃvartakò vahnira anilò dharaṇīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

तेजसा हतवान् सर्व सुयोधनबलं नूप पुराणं हिमवत्पृष्ठे तन्मे निगदत: शूणु

English

Whirl, Withdrawn self, Veiled, Crusher, Day, Destroyer, Fire, Wind, Bearer of earth.

अध्याय 13

श्लोक 135.39

सुप्रसादः परसन्नात्मा विश्वधृग विश्वभुग विभुः सत्कर्ता सत्कृतः साधुर जह्नुर नारायणॊ नरः

suprasādaḥ parasannātmā viśvadhṛga viśvabhuga vibhuḥ satkartā satkṛtaḥ sādhura jahnura nārāyaṇò naraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभाव: सन्नतिर्जन्म कृष्णे तन्त्रिगुणं विभो

English

Of good grace, Serene self, Supporter of the universe, Enjoyer of the universe, All-pervading, Honourer, Honoured, Good, Jahnu, Narayana, Nara.

अध्याय 13

श्लोक 135.40

असंख्येयॊ ऽपरमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच छुचिः सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः

asaṃkhyeyò 'parameyātmā viśiṣṭaḥ śiṣṭakṛca chuciḥ siddhārthaḥ siddhasaṃkalpaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ

हिन्दी अर्थ

राजवृत्तं न लभते प्रतिज्ञापालने रत:

English

Innumerable, Of immeasurable self, Distinguished, Maker of the disciplined, Pure, Of fulfilled aim, Of fulfilled resolves, Giver of success, Means of success.

अध्याय 13

श्लोक 135.41

वृषाही वृषभॊ विष्णुर वृषपर्वा वृषॊदरः वर्धनॊ वर्धमानश च विविक्तः शरुतिसागरः

vṛṣāhī vṛṣabhò viṣṇura vṛṣaparvā vṛṣòdaraḥ vardhanò vardhamānaśa ca viviktaḥ śarutisāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

न हि प्रतिज्ञा या दत्ता तां प्रहातुमरिंदम वयं च कालेन हता: कालो हि परमेश्वर:

English

Bull-serpent, Bull, Vishnu, Bull-jointed, Bull-bellied, Increaser, Increasing, Solitary, Ocean of learning.

अध्याय 13

श्लोक 135.42

सुभुजॊ दुर्धरॊ वाग्मी महेन्द्रॊ वसुदॊ वसुः नैकरूपॊ बृहद रूपः शिपिविष्टः परकाशनः

subhujò durdharò vāgmī mahendrò vasudò vasuḥ naikarūpò bṛhada rūpaḥ śipiviṣṭaḥ parakāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं; क्योंकि काल ही परमेश्वर है

English

Fair-armed, Hard to bear, Eloquent, Mahendra, Giver of wealth, Wealth, Of many forms, Of vast form, Radiant, Illuminating.

अध्याय 13

श्लोक 135.43

ओजस तेजॊ दयुतिधरः परकाशात्मा परतापनः ऋद्धः सपष्टाक्षरॊ मन्त्रश चन्द्रांशुर भास्करद्युतिः

ojasa tejò dayutidharaḥ parakāśātmā paratāpanaḥ ṛddhaḥ sapaṣṭākṣarò mantraśa candrāṃśura bhāskaradyutiḥ

हिन्दी अर्थ

व्यपेतमन्युर्नित्यं त्वं भव कौरवनन्दन स्वयं चैव महाराज कृष्णस्याहतमस्य वै

English

Vigour, Brilliance, Bearer of light, Self of light, Heating, Prosperous, Of clear syllables, Mantra, Moonbeam, Sun-bright.

अध्याय 13

श्लोक 135.44

अमृताश्मूद्भवॊ भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः

amṛtāśmūdbhavò bhānuḥ śaśabinduḥ sureśvaraḥ auṣadhaṃ jagataḥ setuḥ satyadharmaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

महेश्वरस्य संवाद शैलपुत्र्याश्न॒ भारत

English

Born of the nectar-gathering moon, Sun, Hare-marked, Lord of the gods, Remedy of the world, Bridge, Of valour in truth and dharma.

अध्याय 13

श्लोक 135.45

भूतभव्य भवन नाथः पवनः पावनॊ ऽनिलः कामहा कामकृत कान्तः कामः कामप्रदः परभुः

bhūtabhavya bhavana nāthaḥ pavanaḥ pāvanò 'nilaḥ kāmahā kāmakṛta kāntaḥ kāmaḥ kāmapradaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेत्य स्वर्ग च लभते नरो नास्त्यत्र संशय: एष एवाक्षयो विप्रै: स्तुतो राजन् जनार्दन:

English

Lord of the past, future and present, Wind, Purifier, Air, Slayer of desire, Maker of desire, Beloved, Desire, Giver of desire, Lord.

अध्याय 13

श्लोक 135.46

युगादि कृद युगावर्तॊ नैकमायॊ महाशनः अदृश्यॊ वयक्तरूपश च सहस्रजिद अनन्तजित

yugādi kṛda yugāvartò naikamāyò mahāśanaḥ adṛśyò vayaktarūpaśa ca sahasrajida anantajita

हिन्दी अर्थ

इन अविनाशी श्रीकृष्णकी ही ब्राह्मणोंने स्तुति की है

English

Maker of the beginning of ages, Turning of ages, Of many illusions, Great eater, Unseen, Of manifest form, Conqueror of a thousand, Conqueror of the endless.

अध्याय 13

श्लोक 135.47

इष्टॊ विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषॊ वृषः करॊधहा करॊधकृत कर्ता विश्वबाहुर महीधरः

iṣṭò viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ śikhaṇḍī nahuṣò vṛṣaḥ karòdhahā karòdhakṛta kartā viśvabāhura mahīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

ते त्वया मनसा धार्या: कुरुगाज दिवानिशम् प्रजापालनदक्षस्य स्वर्गलोको भविष्यति

English

Desired, Distinguished, Dear to the cultured, Crested, Nahusha, Bull, Slayer of anger, Maker of anger, Doer, Many-armed, Bearer of earth.

अध्याय 13

श्लोक 135.48

अच्युतः परथितः पराणः पराणदॊ वासवानुजः अपां निधिर अधिष्ठानम अप्रमत्तः परतिष्ठितः

acyutaḥ parathitaḥ parāṇaḥ parāṇadò vāsavānujaḥ apāṃ nidhira adhiṣṭhānama apramattaḥ paratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तस्य विपुलो दण्ड: सम्यग्धर्म: स कीर्त्यते

English

Unfallen, Renowned, Life, Giver of life, Younger brother of Vasava, Treasure of waters, Foundation, Heedful, Established.

अध्याय 13

श्लोक 135.49

सकन्दः सकन्द धरॊ धुर्यॊ वरदॊ वायुवाहनः वासुदेवॊ बृहद भानुर आदिदेवः पुरंदरः

sakandaḥ sakanda dharò dhuryò varadò vāyuvāhanaḥ vāsudevò bṛhada bhānura ādidevaḥ puraṃdaraḥ

हिन्दी अर्थ

शड्करस्योमया सार्ध संवादो धर्मसंहित: विशुद्धेनेह भावेन य इच्छेद् भूतिमात्मन:

English

Skanda, Bearer of Skanda, Bearer of the yoke, Boon-giver, Riding on the wind, Vasudeva, Great sun, First god, Destroyer of cities.

अध्याय 13

श्लोक 135.50

अशॊकस तारणस तारः शूरः शौरिर जनेश्वरः अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः

aśòkasa tāraṇasa tāraḥ śūraḥ śaurira janeśvaraḥ anukūlaḥ śatāvartaḥ padmī padmanibhekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

संदेशो देवपूजार्थ तं तथा कुरु पाण्डव महादेवजीकी पूजा करनी चाहिए। इसलिये तुम भी ऐसा ही करो

English

Free of sorrow, Rescuer, Saviour, Hero, Shauri, Lord of the people, Favourable, Of hundred turnings, Lotus-bearing, Lotus-eyed.

अध्याय 13

श्लोक 135.51

पद्मनाभॊ ऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत महर्द्धिर ऋद्धॊ वृद्धात्मा महाक्षॊ गरुडध्वजः

padmanābhò 'ravindākṣaḥ padmagarbhaḥ śarīrabhṛta maharddhira ṛddhò vṛddhātmā mahākṣò garuḍadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवस्य कौन्तेय स्थाणोश्वैव स्वभावजम्

English

Lotus-naveled, Lotus-eyed, Lotus-wombed, Embodied, Of great prosperity, Prosperous, Aged self, Large-eyed, Garuda-bannered.

अध्याय 13

श्लोक 135.52

अतुलः शरभॊ भीमः समयज्ञॊ हविर हरिः सर्वलक्षणलक्षण्यॊ लक्ष्मीवान समितिंजयः

atulaḥ śarabhò bhīmaḥ samayajñò havira hariḥ sarvalakṣaṇalakṣaṇyò lakṣmīvāna samitiṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

वृत्तान्त पूर्वकालमें पुण्यमय पर्वत हिमालयपर संघटित हुआ था तपश्चचार विपुलं सह गाण्डीवधन्चना

English

Incomparable, Sharabha, Terrible, Knower of times, Oblation, Hari, Marked by all marks, Possessed of Lakshmi, Conqueror in battle.

अध्याय 13

श्लोक 135.53

विक्षरॊ रॊहितॊ मार्गॊ हेतुर दामॊदरः सहः महीधरॊ महाभागॊ वेगवान अमिताशनः

vikṣarò ròhitò mārgò hetura dāmòdaraḥ sahaḥ mahīdharò mahābhāgò vegavāna amitāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

बदरिकाश्रममें दस हजार वर्षोतक बड़ी भारी तपस्या की थी

English

Imperishable, Red, Path, Cause, Damodara, Enduring, Bearer of earth, Of great fortune, Swift, Of limitless appetite.

अध्याय 13

श्लोक 135.54

उद्भवः कषॊभणॊ देवः शरीगर्भः परमेश्वरः करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहने गुहः

udbhavaḥ kaṣòbhaṇò devaḥ śarīgarbhaḥ parameśvaraḥ karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā vikartā gahane guhaḥ

हिन्दी अर्थ

विदितौ नारदादेतौ मम व्यासाच्च पार्थिव कंसस्य पुण्डरीकाक्षो ज्ञातित्राणार्थकारणात्

English

Origin, Agitator, God, Womb of Shri, Supreme Lord, Instrument, Cause, Doer, Transformer, Hidden in the cave.

अध्याय 13

श्लोक 135.55

वयवसायॊ वयवस्थानः संस्थानः सथानदॊ धरुवः परर्द्धिः परमः सपष्टस तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः

vayavasāyò vayavasthānaḥ saṃsthānaḥ sathānadò dharuvaḥ pararddhiḥ paramaḥ sapaṣṭasa tuṣṭaḥ puṣṭaḥ śubhekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शाश्वतस्य पुराणस्य पुरुषस्य युधिछ्िर

English

Resolve, Foundation, Constitution, Giver of place, Constant, Highly prosperous, Supreme, Manifest, Content, Nourished, Of auspicious sight.

अध्याय 13

श्लोक 135.56

रामॊ विरामॊ विरतॊ मार्गॊ नेयॊ नयॊ ऽनयः वीरः शक्तिमतां शरेष्ठॊ धर्मॊ धर्मविद उत्तमः

rāmò virāmò viratò mārgò neyò nayò 'nayaḥ vīraḥ śaktimatāṃ śareṣṭhò dharmò dharmavida uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं बतायी जा सकती यत्कृते पृथिवी सर्वा विनष्टा सहयद्विपा

English

Rama, Rest, Ceased, Path, To be led, Guide, Without guide, Hero, Best of the powerful, Dharma, Best knower of dharma.

अध्याय 13

श्लोक 135.57

वैकुण्ठः पुरुषः पराणः पराणदः परणवः पृथुः हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नॊ वयाप्तॊ वायुर अधॊक्षजः

vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ parāṇaḥ parāṇadaḥ paraṇavaḥ pṛthuḥ hiraṇyagarbhaḥ śatrughnò vayāptò vāyura adhòkṣajaḥ

हिन्दी अर्थ

दुःशासनचतुर्थानां कुरवो निधनं गता:

English

Vaikuntha, Person, Life, Giver of life, Pranava, Broad, Golden-wombed, Slayer of enemies, All-pervading, Wind, Adhokshaja.

अध्याय 13

श्लोक 135.58

ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः उग्रः संवत्सरॊ दक्षॊ विश्रामॊ विश्वदक्षिणः

ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ parameṣṭhī parigrahaḥ ugraḥ saṃvatsarò dakṣò viśrāmò viśvadakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तूष्णीं बभूव कौरव्यो मध्ये तेषां महात्मनाम् उन महामनस्वी पुरुषोंके बीचमें बैठे हुए कुरुकुलकुमार युधिष्ठिर चुप हो गये

English

Season, Fair-sighted, Time, Supreme-standing, Receiver, Fierce, Year, Skilful, Rest, Giver of all fees.

अध्याय 13

श्लोक 135.59

विस्तारः सथावरः सथाणुः परमाणं बीजम अव्ययम अर्थॊ ऽनर्थॊ महाकॊशॊ महाभॊगॊ महाधनः

vistāraḥ sathāvaraḥ sathāṇuḥ paramāṇaṃ bījama avyayama arthò 'narthò mahākòśò mahābhògò mahādhanaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूज्य मनसा कृष्णं सर्वे प्राजजलयो5भवन्

English

Expanse, Immovable, Pillar, Authority, Seed, Imperishable, Wealth, Non-wealth, Great treasury, Great enjoyment, Great wealth.

अध्याय 13

श्लोक 135.60

अनिर्विण्णः सथविष्ठॊ भूर धर्मयूपॊ महामखः नक्षत्रनेमिर नक्षत्री कषमः कषामः समीहनः

anirviṇṇaḥ sathaviṣṭhò bhūra dharmayūpò mahāmakhaḥ nakṣatranemira nakṣatrī kaṣamaḥ kaṣāmaḥ samīhanaḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र अनुशासन सुना, जो अत्यन्त आश्चर्यजनक था

English

Undismayed, Most stout, Earth, Sacrificial post of dharma, Great sacrifice, Hub of the stars, Lord of stars, Patient, Peaceful, Striver.

अध्याय 13

श्लोक 135.61

यज्ञ इज्यॊ महेज्यश च करतुः सत्रं सतां गतिः सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञॊ जञानम उत्तमम

yajña ijyò mahejyaśa ca karatuḥ satraṃ satāṃ gatiḥ sarvadarśī vimuktātmā sarvajñò jañānama uttamama

हिन्दी अर्थ

पुनरेव महाबुद्धि: पर्यपृच्छन्‍्महीपति: अष्टचत्वारिंशदाधिकशततमो ध्याय:

English

Sacrifice, To be worshipped, Greatly to be worshipped, Rite, Long sacrifice, Refuge of the good, All-seeing, Liberated self, All-knowing, Supreme knowledge.

अध्याय 13

श्लोक 135.62

सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघॊषः सुखदः सुहृत मनॊहरॊ जितक्रॊधॊ वीरबाहुर विदारणः

suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ sughòṣaḥ sukhadaḥ suhṛta manòharò jitakròdhò vīrabāhura vidāraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिर: शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत

English

Of good vows, Fair-faced, Subtle, Of fair voice, Giver of happiness, Friend, Charming, Conqueror of anger, Hero-armed, Splitter.

अध्याय 13

श्लोक 135.63

सवापनः सववशॊ वयापी नैकात्मा नैककर्मकृत वत्सरॊ वत्सलॊ वत्सी रत्नगर्भॊ धनेश्वरः

savāpanaḥ savavaśò vayāpī naikātmā naikakarmakṛta vatsarò vatsalò vatsī ratnagarbhò dhaneśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

स्तुवन्त: क॑ कमर्चन्तः प्राप्तुयुर्मानवा: शुभम् स्तुवन् नामसहस्रेण पुरुष: सततोत्थित:

English

Lulling to sleep, Self-controlled, All-pervading, Of many selves, Doer of many acts, Year, Affectionate, Possessing calves, Jewel-wombed, Lord of wealth.

अध्याय 13

श्लोक 135.64

धर्मगुब धर्मकृद धर्मी सद असत कषरम अक्षरम अविज्ञाता सहस्रांशुर विधाता कृतलक्षणः

dharmaguba dharmakṛda dharmī sada asata kaṣarama akṣarama avijñātā sahasrāṃśura vidhātā kṛtalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहकर गुण-संकीर्तन करनेसे पुरुष सब दुःखोंसे पार हो जाता है

English

Guardian of dharma, Doer of dharma, Righteous, Being and non-being, Perishable and imperishable, Knower, Thousand-rayed, Ordainer, Marked by deeds.

अध्याय 13

श्लोक 135.65

गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहॊ भूतमहेश्वरः आदिदेवॊ महादेवॊ देवेशॊ देवभृद गुरुः

gabhastinemiḥ sattvasthaḥ siṃhò bhūtamaheśvaraḥ ādidevò mahādevò deveśò devabhṛda guruḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यायन् स्तुवन् नमस्यंश्व यजमानस्तमेव च लोकाध्यक्षं स्तुवन् नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत्

English

Rimmed with rays, Abiding in goodness, Lion, Great lord of beings, First god, Mahadeva, Lord of the gods, Supporter of the gods, Teacher.

अध्याय 13

श्लोक 135.66

उत्तरॊ गॊपतिर गॊप्ता जञानगम्यः पुरातनः शरीरभूतभृद भॊक्ता कपीन्द्रॊ भूरिदक्षिणः

uttarò gòpatira gòptā jañānagamyaḥ purātanaḥ śarīrabhūtabhṛda bhòktā kapīndrò bhūridakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकनाथं महदभूतं सर्वभूतभवोद्धवम्

English

Higher, Lord of cows, Protector, Reachable by knowledge, Ancient, Body, Sustainer of beings, Enjoyer, Lord of apes, Giver of rich fees.

अध्याय 13

श्लोक 135.67

सॊमपॊ ऽमृतपः सॊमः पुरुजित पुरु सत्तमः विनयॊ जयः सत्यसंधॊ दाशार्हः सात्वतां पतिः

sòmapò 'mṛtapaḥ sòmaḥ purujita puru sattamaḥ vinayò jayaḥ satyasaṃdhò dāśārhaḥ sātvatāṃ patiḥ

हिन्दी अर्थ

यद्भधवत्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरचेंन्नर: सदा वासुदेवका भक्तिपूर्वक गुण-संकीर्तनरूप स्तुतियोंसे सदा अर्चन करे

English

Drinker of soma, Drinker of nectar, Soma, Conqueror of many, Best of many, Modesty, Victory, True to promises, Dasharha, Lord of the Satvatas.

अध्याय 13

श्लोक 135.68

जीवॊ विनयिता साक्षी मुकुन्दॊ ऽमितविक्रमः अम्भॊनिधिर अनन्तात्मा महॊदधि शयॊ ऽनतकः

jīvò vinayitā sākṣī mukundò 'mitavikramaḥ ambhònidhira anantātmā mahòdadhi śayò 'natakaḥ

हिन्दी अर्थ

परम॑ यो महदब्रह्म परमं यः परायणम्

English

Life, Disciplinarian, Witness, Mukunda, Of immeasurable valour, Ocean, Endless self, Sleeper on the great ocean, Ender.

अध्याय 13

श्लोक 135.69

अजॊ महार्हः सवाभाव्यॊ जितामित्रः परमॊदनः आनन्दॊ नन्दनॊ नन्दः सत्यधर्मा तरिविक्रमः

ajò mahārhaḥ savābhāvyò jitāmitraḥ paramòdanaḥ ānandò nandanò nandaḥ satyadharmā tarivikramaḥ

हिन्दी अर्थ

हैवतं देवतानां च भूतानां योड5व्यय: पिता यस्मिंश्व प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये

English

Unborn, Greatly worthy, Natural, Conqueror of foes, Gladdener, Bliss, Delight, Joy, True to dharma, Three-strider.

अध्याय 13

श्लोक 135.70

महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञॊ मेदिनी पतिः तरिपदस तरिदशाध्यक्षॊ महाशृङ्गः कृतान्तकृत

maharṣiḥ kapilācāryaḥ kṛtajñò medinī patiḥ taripadasa taridaśādhyakṣò mahāśṛṅgaḥ kṛtāntakṛta

हिन्दी अर्थ

ऋषिभि: परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये अव्यय: पुरुष: साक्षी क्षेत्रज्ञो5क्षर एव च

English

Great sage, Kapila the teacher, Grateful, Lord of the earth, Three-footed, Overseer of the thirty gods, Great-horned, Maker of the end.

अध्याय 13

श्लोक 135.71

महावराहॊ गॊविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी गुह्यॊ गभीरॊ गहनॊ गुप्तश चक्रगदाधरः

mahāvarāhò gòvindaḥ suṣeṇaḥ kanakāṅgadī guhyò gabhīrò gahanò guptaśa cakragadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

नारसिंहवपु: श्रीमान् केशव: पुरुषोत्तम:

English

Great boar, Govinda, Of fine army, Gold-armleted, Secret, Deep, Impenetrable, Hidden, Bearer of discus and mace.

अध्याय 13

श्लोक 135.72

वेधाः सवाङ्गॊ ऽजितः कृष्णॊ दृढः संकर्षणॊ ऽचयुतः वरुणॊ वारुणॊ वृक्षः पुष्कराक्षॊ महामनाः

vedhāḥ savāṅgò 'jitaḥ kṛṣṇò dṛḍhaḥ saṃkarṣaṇò 'cayutaḥ varuṇò vāruṇò vṛkṣaḥ puṣkarākṣò mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

--इन दोनोंसे सर्वथा उत्तम सम्भवो भावनो भर्ता प्रभव: प्रभुरीक्षर:

English

Creator, Fair-limbed, Unconquered, Krishna, Firm, Sankarshana, Unfallen, Varuna, Son of Varuna, Tree, Lotus-eyed, Great-minded.

अध्याय 13

श्लोक 135.73

भगवान भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः आदित्यॊ जयॊतिर आदित्यः सहिष्णुर गतिसत्तमः

bhagavāna bhagahā nandī vanamālī halāyudhaḥ ādityò jayòtira ādityaḥ sahiṣṇura gatisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मवाले, ३५ प्रभु:-सबके स्वामी, ३६ ईश्वर:- उपाधिरहित ऐश्वर्यवाले

English

Blessed, Slayer of Bhaga, Joyous, Wearer of the forest garland, Bearer of the plough, Aditya, Light, Sun, Patient, Best of goals.

अध्याय 13

श्लोक 135.74

सुधन्वा खण्ड परशुर दारुणॊ दरविण परदः दिवः सपृक सर्वदृग वयासॊ वाचस्पतिर अयॊनिजः

sudhanvā khaṇḍa paraśura dāruṇò daraviṇa paradaḥ divaḥ sapṛka sarvadṛga vayāsò vācaspatira ayònijaḥ

हिन्दी अर्थ

अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तम: हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:

English

Fair-bowed, Bearer of the broken axe, Terrible, Giver of wealth, Touching heaven, All-seeing, Vyasa, Lord of speech, Unborn of womb.

अध्याय 13

श्लोक 135.75

तरिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक संन्यासकृच छमः शान्तॊ निष्ठा शान्तिः परायणम

tarisāmā sāmagaḥ sāma nirvāṇaṃ bheṣajaṃ bhiṣaka saṃnyāsakṛca chamaḥ śāntò niṣṭhā śāntiḥ parāyaṇama

हिन्दी अर्थ

अनुत्तमो दुराधर्ष: कृतज्ञ: कृतिरात्मवान्

English

Three-Saman, Singer of Saman, Saman, Nirvana, Remedy, Physician, Maker of renunciation, Calm, Peaceful, Final state, Peace, Supreme refuge.

अध्याय 13

श्लोक 135.76

शुभाङ्गः शान्तिदः सरष्टा कुमुदः कुवले शयः गॊहितॊ गॊपतिर गॊप्ता वृषभाक्षॊ वृषप्रियः

śubhāṅgaḥ śāntidaḥ saraṣṭā kumudaḥ kuvale śayaḥ gòhitò gòpatira gòptā vṛṣabhākṣò vṛṣapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

अह: संवत्सरो व्याल: प्रत्यय: सर्वदर्शन: वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनि:सृत:

English

Of auspicious limbs, Giver of peace, Creator, Kumuda, Dweller in the lotus pond, Friend of cows, Lord of cows, Protector, Bull-eyed, Dear to the bull.

अध्याय 13

श्लोक 135.77

अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता कषेमकृच छिवः शरीवत्स वक्षाः शरीवासः शरीपतिः शरीमतां वरः

anivartī nivṛttātmā saṃkṣeptā kaṣemakṛca chivaḥ śarīvatsa vakṣāḥ śarīvāsaḥ śarīpatiḥ śarīmatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

अमोघ: पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृति:

English

Non-returning, Of withdrawn self, Contractor, Maker of welfare, Shiva, Marked with Shrivatsa, Abode of Shri, Lord of Shri, Best of the glorious.

अध्याय 13

श्लोक 135.78

शरीदः शरीशः शरीनिवासः शरीनिधिः शरीविभावनः शरीधरः शरीकरः शरेयः शरीमाँल लॊकत्रयाश्रयः

śarīdaḥ śarīśaḥ śarīnivāsaḥ śarīnidhiḥ śarīvibhāvanaḥ śarīdharaḥ śarīkaraḥ śareyaḥ śarīmā~la lòkatrayāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके लिये विग्रह धारण करनेवाले अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वसरोहो महातपा:

English

Giver of Shri, Lord of Shri, Abode of Shri, Treasure of Shri, Promoter of Shri, Bearer of Shri, Maker of Shri, Good, Glorious, Refuge of the three worlds.

अध्याय 13

श्लोक 135.79

सवक्षः सवङ्गः शतानन्दॊ नन्दिर जयॊतिर गणेश्वरः विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश छिन्नसंशयः

savakṣaḥ savaṅgaḥ śatānandò nandira jayòtira gaṇeśvaraḥ vijitātmā vidheyātmā satkīrtiśa chinnasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदो वेदविदव्यज्जी वेदाड़ो वेदवित् कवि:

English

Fair-eyed, Fair-limbed, Hundred joys, Joy, Light, Lord of hosts, Self-conquered, Obedient self, Of good fame, Cutter of doubts.

अध्याय 13

श्लोक 135.80

उदीर्णः सर्वतश चक्षुर अनीशः शाश्वतः सथिरः भूशयॊ भूषणॊ भूतिर विशॊकः शॊकनाशनः

udīrṇaḥ sarvataśa cakṣura anīśaḥ śāśvataḥ sathiraḥ bhūśayò bhūṣaṇò bhūtira viśòkaḥ śòkanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तःकरणमें स्थित होकर नियमन करनेवाले

English

Exalted, Eye on every side, Without a lord, Eternal, Firm, Dweller on earth, Ornament, Prosperity, Sorrowless, Destroyer of sorrow.

अध्याय 13

श्लोक 135.81

अर्चिष्मान अर्चितः कुम्भॊ विशुद्धात्मा विशॊधनः अनिरुद्धॊ ऽपरतिरथः परद्युम्नॊ ऽमितविक्रमः

arciṣmāna arcitaḥ kumbhò viśuddhātmā viśòdhanaḥ aniruddhò 'paratirathaḥ paradyumnò 'mitavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबल: अनिर्देश्यवपु: श्रीमानमेयात्मा महाद्विधृक्

English

Radiant, Worshipped, Jar, Pure self, Purifier, Aniruddha, Without rival chariot, Pradyumna, Of immeasurable valour.

अध्याय 13

श्लोक 135.82

कालनेमि निहा वीरः शूरः शौरिर जनेश्वरः तरिलॊकात्मा तरिलॊकेशः केशवः केशिहा हरिः

kālanemi nihā vīraḥ śūraḥ śaurira janeśvaraḥ tarilòkātmā tarilòkeśaḥ keśavaḥ keśihā hariḥ

हिन्दी अर्थ

समय मन्दराचल और गोवर्धन नामक महान् पर्वतोंको धारण करनेवाले

English

Slayer of Kalanemi, Hero, Brave, Shauri, Lord of the people, Self of the three worlds, Lord of the three worlds, Keshava, Slayer of Keshi, Hari.

अध्याय 13

श्लोक 135.83

कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः अनिर्देश्य वपुर विष्णुर वीरॊ ऽनन्तॊ धनंजयः

kāmadevaḥ kāmapālaḥ kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ anirdeśya vapura viṣṇura vīrò 'nantò dhanaṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पति: हिरण्यनाभ: सुतपा: पद्मना भ: प्रजापति:

English

Kamadeva, Protector of desire, Desirous, Beloved, Maker of the tradition, Of indescribable form, Vishnu, Hero, Endless, Dhananjaya.

अध्याय 13

श्लोक 135.84

बरह्मण्यॊ बरह्मकृद बरह्मा बरह्म बरह्म विवर्धनः बरह्मविद बराह्मणॊ बराह्मी बरह्मज्ञॊ बराह्मण परियः

barahmaṇyò barahmakṛda barahmā barahma barahma vivardhanaḥ barahmavida barāhmaṇò barāhmī barahmajñò barāhmaṇa pariyaḥ

हिन्दी अर्थ

निमिषो5निमिष: सत्रग्वी वाचस्पतिरुदारथी:

English

Devoted to brahmins, Maker of Brahman, Brahma, Brahman, Increaser of Brahman, Knower of Brahman, Brahmin, Brahmi, Knower of Brahman, Dear to brahmins.

अध्याय 13

श्लोक 135.85

महाक्रमॊ महाकर्मा महातेजा महॊरगः महाक्रतुर महायज्ञ्वा महायज्ञॊ महाहविः

mahākramò mahākarmā mahātejā mahòragaḥ mahākratura mahāyajñvā mahāyajñò mahāhaviḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त विद्याओंके पति अहःसंवर्तको वहल्लिरनिलो धरणीधर:

English

Of great stride, Of great deeds, Of great splendour, Great serpent, Great sacrifice, Great sacrificer, Great offering, Great oblation.

अध्याय 13

श्लोक 135.86

सतव्यः सतवप्रियः सतॊत्रं सतुतिः सतॊता रणप्रियः पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिर अनामयः

satavyaḥ satavapriyaḥ satòtraṃ satutiḥ satòtā raṇapriyaḥ pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ puṇyakīrtira anāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्कर्ता सत्कृत: साधुर्जह्लुनरायणो नर:

English

To be praised, Fond of praise, Hymn, Praise, Praiser, Fond of battle, Full, Fulfiller, Holy, Of holy fame, Free of illness.

अध्याय 13

श्लोक 135.87

मनॊजवस तीर्थकरॊ वसु रेता वसु परदः वसु परदॊ वासुदेवॊ वसुर वसु मना हविः

manòjavasa tīrthakarò vasu retā vasu paradaḥ vasu paradò vāsudevò vasura vasu manā haviḥ

हिन्दी अर्थ

वेदरूप जलके समुद्र नैकरूपो बूहद्रूप: शिपिविष्ट: प्रकाशन:

English

Swift as thought, Maker of tirthas, Whose seed is wealth, Giver of wealth, Giver of wealth, Vasudeva, Wealth, Of wealthy mind, Oblation.

अध्याय 13

श्लोक 135.88

सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत परायणः शूरसेनॊ यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः

sadgatiḥ satkṛtiḥ sattā sadbhūtiḥ sata parāyaṇaḥ śūrasenò yaduśreṣṭhaḥ sannivāsaḥ suyāmunaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यकिरणोंमें स्थित रहनेवाले, २७४ प्रकाशन:-सबको प्रकाशित करनेवाले

English

Good goal, Good deed, Being, Good existence, Supreme refuge of the good, Shurasena, Best of the Yadus, Abode of the good, Fair Yamuna.

अध्याय 13

श्लोक 135.89

भूतावासॊ वासुदेवॊ सर्वासु निलयॊ ऽनलः दर्पहा दर्पदॊ दृप्तॊ दुर्धरॊ ऽथापराजितः

bhūtāvāsò vāsudevò sarvāsu nilayò 'nalaḥ darpahā darpadò dṛptò durdharò 'thāparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्नन्द्रांशुर्भास्करद्युति: ओऔषध॑ जगत: सेतु: सत्यधर्मपराक्रम:

English

Dwelling of beings, Vasudeva, Home of all, Fire, Slayer of pride, Giver of pride, Proud, Hard to bear, Unconquered.

अध्याय 13

श्लोक 135.90

विश्वमूर्तिर महामूर्तिर दीप्तमूर्तिर अमूर्तिमान अनेकमूर्तिर अव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः

viśvamūrtira mahāmūrtira dīptamūrtira amūrtimāna anekamūrtira avyaktaḥ śatamūrtiḥ śatānanaḥ

हिन्दी अर्थ

अदृश्योड्व्यक्तरूपश्न॒ सहस्नजिदनन्तजित् क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधर:

English

Universal form, Great form, Radiant form, Formless, Of many forms, Unmanifest, Hundred-formed, Hundred-faced.

अध्याय 13

श्लोक 135.91

एकॊ नैकः सवः कः किं यत तत पदम अनुत्तमम लॊकबन्धुर लॊकनाथॊ माधवॊ भक्त वत्सलः

ekò naikaḥ savaḥ kaḥ kiṃ yata tata padama anuttamama lòkabandhura lòkanāthò mādhavò bhakta vatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्त: प्रतिष्ठित:

English

One, Not one, He, Who, What, That, Supreme state, Kinsman of the world, Lord of the world, Madhava, Fond of devotees.

अध्याय 13

श्लोक 135.92

सुवर्णवर्णॊ हेमाङ्गॊ वराङ्गश चन्दनाङ्गदी वीरहा विषमः शूण्यॊ घृताशीर अचलश चलः

suvarṇavarṇò hemāṅgò varāṅgaśa candanāṅgadī vīrahā viṣamaḥ śūṇyò ghṛtāśīra acalaśa calaḥ

हिन्दी अर्थ

महर्द्धिर््रद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वज: प्रलयकालमें सारे विश्वको भक्षण करनेवाले

English

Golden-hued, Gold-limbed, Fair-limbed, Wearing sandal armlets, Slayer of heroes, Uneven, Empty, Eater of ghee, Immovable, Moving.

अध्याय 13

श्लोक 135.93

अमानी मानदॊ मान्यॊ लॊकस्वामी तरिलॊकधृक सुमेधा मेधजॊ धन्यः सत्यमेधा धराधरः

amānī mānadò mānyò lòkasvāmī tarilòkadhṛka sumedhā medhajò dhanyaḥ satyamedhā dharādharaḥ

हिन्दी अर्थ

करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गृह:

English

Without pride, Giver of honour, Honoured, Lord of the world, Bearer of the three worlds, Of fine mind, Born of sacrifice, Fortunate, Of true mind, Bearer of earth.

अध्याय 13

श्लोक 135.94

तेजॊ वृषॊ दयुतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः परग्रहॊ निग्रहॊ ऽवयग्रॊ नैकशृङ्गॊ गदाग्रजः

tejò vṛṣò dayutidharaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ paragrahò nigrahò 'vayagrò naikaśṛṅgò gadāgrajaḥ

हिन्दी अर्थ

पहचाने न जा सकनेवाले, ३८३ गुहः-मायासे अपने स्वरूपको ढक लेनेवाले परर्द्धि: परमस्पष्टस्तुष्ट: पुष्ट: शुभेक्षण:

English

Brilliance, Bull, Bearer of splendour, Best of bearers of all weapons, Seizing, Restraint, Steady, Many-peaked, Elder brother of Gada.

अध्याय 13

श्लोक 135.95

चतुर्मूर्तिश चतुर्बाहुश चतुर्व्यूहश चतुर्गतिः चतुरात्मा चतुर्भावश चतुर्वेदविद एकपात

caturmūrtiśa caturbāhuśa caturvyūhaśa caturgatiḥ caturātmā caturbhāvaśa caturvedavida ekapāta

हिन्दी अर्थ

दर्शनमात्रसे कल्याण करनेवाले

English

Four-formed, Four-armed, Four-arrayed, Four-pathed, Four-selved, Four-natured, Knower of the four Vedas, One-footed.

अध्याय 13

श्लोक 135.96

समावर्तॊ निवृत्तात्मा दुर्जयॊ दुरतिक्रमः दुर्लभॊ दुर्गमॊ दुर्गॊ दुरावासॊ दुरारिहा

samāvartò nivṛttātmā durjayò duratikramaḥ durlabhò durgamò durgò durāvāsò durārihā

हिन्दी अर्थ

वीर: शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तम: धर्मस्वरूप, ४०४ धर्मविदुत्तम:-समस्त धर्मवेत्ताओंमें उत्तम

English

Whirl, Withdrawn self, Hard to conquer, Hard to transgress, Hard to attain, Hard to reach, Fortress, Hard to dwell with, Slayer of hard enemies.

अध्याय 13

श्लोक 135.97

शुभाङ्गॊ लॊकसारङ्गः सुतन्तुस तन्तुवर्धनः इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः

śubhāṅgò lòkasāraṅgaḥ sutantusa tantuvardhanaḥ indrakarmā mahākarmā kṛtakarmā kṛtāgamaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भ: शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षज:

English

Of auspicious limbs, Antelope of the worlds, Of fine thread, Increaser of the thread, Indra's deeds, Of great deeds, Whose work is done, Maker of the tradition.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।